नाथी दा होटल

Nathi Da Hotel·Nathi's Hotel
Plays
20 min

पात्र-सूची

| पात्र | विवरण | आयु (अनुमानित) |

|
--- | :--- | :--- |
| **नाथी** | होटलै दा मालक, मंझला भ्रा | ४५-५० | | **लच्छू** | नाथी दा भ्रा, सिडाती | ३५-४० | | **नैन्ती** | नाथी दा भ्रा, साधु-मलंगें दा सुदाई | ३०-३५ | | **मंगू** | नाथी दा भ्रा | २५-३० | | **बाबू** | गाहक, इक क्लर्क | ४० | | **कड़का** | पुलसा दा सपाई | ३५ | | **फड़का** | पुलसा दा सपाई | ३५ | | **मलंग** | कपटी साधू | ५० | | **जनानी** | इक लड़ाकी जनानी | ४० | | **विद्यासागर** | नाथी दा पुत्तर, विद्यार्थी | १५-१६ |

मंच सज्जा

(ट)
ते अंग्रेजी अक्खरें बिच बोर्ड लग्गे दा ऐ । 'नाथी दा होटल ।' होटल दर-असल री हट्टी ऐ। इक बक्खी चु'ल्ले पर दो-त्रै पतीले दिखयै सेही हुन्दा ऐ जि'यां बी बनदी ऐ। दर-असल इ'नें भांडें बिच नाथी दा ते ओदे भाएं दा खाना बनदा । उ'न्दा घर बी ऐ। हट्टी दा सिलसिला किश इस चाल्ली दा ऐ जे स्टेजा आली तख्तपोशै पर नाथी बैठा जां लेटे दा रौहन्दा ऐ। हट्टी दी गद्दी ओदे कोला ऐ। गाहकें दे बौने दे दो थाहर न। फराऊ गाहकें आस्तै हट्टी दे अन्दर पंज-सत्त इक दो बैंच ते त्रै-चार मेज-त्रपाइयां पेटियां न जित्थें नाथी तख्तपोशै पर लेटे दा झारी छिक्दा ऐ, ओ हट्टी दा पिछला बेहड़ा ऐ। उथैं बी इक-दो त्रपाई ते रसियां पेटियां न। बाकफ गाहक उथैं आई बौन्दे न। उ'आं पक्की सड़क ऐ, इस करी गाहक उस्सै पसेआ हट्टी दे अन्दर औन्दे-जन्दे न। नाथी आली कंधा पर कलंडर लग्गे दे न। इस कलंडर देवी दा ऐ- शेरा दी सोआरी। दुआ एं दा, त्रियां महात्मा गांधी समेत दुए राष्ट्री लीडरें दा। सामने कलंडरें पर गुट्ट ( दे) हार चढ़े दे न। ढिल्ला नेहा केसरी साफा ब'न्ने दे, नाथी खेसी दी बुक्कल भेल लायै बैठे दा झारी छिक्का करदा ऐ। गद्दी खाल्ली पेदी ऐ। हट्टी दे लच्छू गै औन्दा-जन्दा ल'बदा ऐ। गाहक इस बेल्लै कोई नेईं ऐ।

[ पर्दा चकोने दे किश समे परैंत, मैला नेहा सूट लाए दे, नंगे सिरें इक बाबू औंदा ऐ ते आयै, कुर्सी खित्चियै, नाथी आली बक्खी पिठठ करियै बेही जंदा ऐ । ]
नाथी
** ( सूटा लायै ते फही खं'गियै ) बाऊ जी।
बाबू
** ( चिड़े दा जन ) हां-जी। फरमाओ, हुकम करो।
नाथी
** बाऊ जी ए ते उ'थै गल्ल होई जे उलटा चोर कुतवाल को डाँटे। कल तुस आए नेईं, अस बलगदे रेहे, ते रोह चढ़ी गेदा तुसेंईं। बिन्द ताहीं मूंह करियै ते बवो। हां इ'यां, अच्छा, ए दस्सो कल चाह पीन की नेईं आए ?
बाबू
** नेईं आए भई, अपनी मर्जी, तेरे कोल चाऽ पीन ओ आवै जिस भड़ए गी ना कोई होर कम्म होए ते ना कोई पुछ्छने आला। परसूं चाह पीयै गेआ तां एस॰डी॰ओ॰ ने हस्सियै तरक मारी "चाह पीन गेदे हां जी मीरांसाहब गी हत्थ लान। 55 मिनट लाई आए ओ। इ'थै जनेही चाह पीन जाना होए तां 'शार्ट लीव' लेइयै जा करो।"
नाथी
** ओ भोलेओ ! अफसरें दा ते कम्म गै हुन्दा ऐ निक्खरना, ड़ंडना। ( बिन्द रुकियै ) चलदे घोड़े दी बी लगाम नेईं ल्हाओ तां घोड़े गी कुश्वा बिस्सरी गे जा जे कोई पिछ्छें लगामा आला बी ऐ। तुसें बी कल अफसर बनियै इ'थै करना ऐ, बाऊ जी। ए सृश्टि दा चक्कर इ'यां गै चलदा आया ऐ।

( हट्टी दे पिछ्ले पासेआ गीत गाने दी बाज औन्दी ऐ )
"जली जाओ, पहाड़ियें दा देस,
अम्मां जी, में नइयों बसनां।"

बाबू
** ए लच्छू ल'बदा ऐ नाथी ! बड़ा दुखी सेही हुन्दा ऐ। पर, भई गान्दा ई शैल। "ते अम्मां जी में नइयों बसना।" वाह ! बोल सुने नीं नाथी ? रुग भरियै जि'यां कालजा गै कड्ढी लैन्दे न। तां आखनां जे ए होटल-हाटल करो नलाम ते रासधारियें दा मंडल बनाओ। बराट नगरी च ए पांडवें आले गुप्त भेस छोड़ो ते असली रूपें च प्रगट होई जाओ।
नाथी
** ( गड़ाका मारियै ) गल्ल सच आखी आ बऊ जी। ऐ ए पांडवे आला गै बनवास ईं। पर अड़ेआ, पांडु ते पंज हे ते अस्' ते चार गैं।
बाबू
** की, प्रदीप जे ऐ पंजमा। नौकर ऐ तां के ऐ ? ओ नेईं ग'बरू ?
नाथी
** ( सूटा लायै ते बिन्द हस्सियै ) ते द्रौपदी, बऊ जी ?
बाबू
** द्रौपदी ? ए हट्टी बिचारी द्रौपदी नेईं तां होर के ऐ ?
नाथी
** ( गड़ाका मारियै ) लक्ख ब'रा जीओ बऊ जी। गल्ल तुसें सच आखी। जि'यां पांडव आपूं बी 12-13 ब'रे जंगलें-जाड़ें ठोकरं खंदे रेह ते कन्ने घसीटी फिरे उस राजदुलारी द्रौपदी गी, उ'थै हाल कीता दा ऐ असें इस हट्टी दा। जने-खने दी रन्न इसी गै आखदे न नेईं, बऊ ? ( बड़ा दोआस

गलानी बिच ) सारी-सारी रात, केईं बारी नींदर नेईं औन्दी, इ'थै सोचदे
सवेरा होई जन्दा ऐ जे के बनग इस टब्बरे दा ? के बनग इस हट्टी दा?
: ना, टब्बरे बिच, के माड़ ऐ भई ? स'ब्बै तगड़े न, बधोरू न। मालशां करदे
न, डंड-बैठकां लान्दे न ते खु'ल्लियां तारां सुटदे न।
: ए शैल गलाई ए बसदे-रसदे टब्बरे दे लच्छन न बऊ जी ? ए कोई हनुमानी
खाड़ा ऐ ? ओ मालका ! बटत बी बेशमार हुन्दी ऐ ते फही बी घाटो-घाटा।
भली बे-बरकती ऐ बऊ, ते मिगी बोहाली उड़ेदा ऐ इ'नें मोहरा बनाइयै,
जि'यां चौं ठग्गें ओ बुड्डी, खट्टा पर चुककी नेती ही नेईं? बुड्डी करलाऽ ते ओ
चुट्‌ट पान भांगड़ा ते कन्ने गान्दे जान - "जो आखै बुड्डी सच ऐ ।"
: नाथी, दरअसल जनानी बगैर घर-गृहस्थ न सोभदे न ते ना चलदे न। नैन्ती
आस्तै मांगी आस्तै कुतै थाहर तुप्पो, नेईं तां, ए पैछी कुतै फुर्र होई जाने नीं।
: तुप्पै करनां बऊ ! तुस्सें कुतै पारत पाओ हां। जागत ते तु'न्दे सामने गै न।
में पुत्तरें आंगू पाले न। ओ गल्ल बक्खरी ऐ जे हुन बिन्द सिंग पुआइड़े
न। मेरे उप्पर बी नोलियां बटदे न, पर मिगी इन्नी गै खुशी ऐ बऊ जी,
माऊ-बब्बै दी मानत ही, सोहल पनीरी दे औंकर हे। अज्ज ते शैल
सन्हाकड़े जुआन होए दे न। में के माड़ कीती ऐ इ'न्दे कन्ने, बऊ जी ?
कदें गाल नेईं कड्डी, त्रम्बड़ी निं लाई। उ'आं, आदमी दे बच्चे न, बऊ जां,
हत्थ पैर ल्हान्दे रौंहगन तां इस भव-सागरा बिच डुबदे नेईं।
: तूं ते ठीक आखना ए नाथी, पर जागतें गी बी कदें पुच्छी दिक्खना हा। ओ
के आखदे न ?
: पिट्टी ओल्लै किश बी आखन बऊ जी, पर स'ब्बै भलेआं समझदे-बुझदे
न, जे पालेआ भाइये ने गै। इ'न्दे आस्तै ओ 'लैन' चालू करी दित्ती ऐ बावु
जी, जे स्याणे होइयै चल्लै, तां मनुक्ख जून बी सुधरी जाग ते ऐशां बी करा
लैंगन।
( लच्छू फही भाख चुकदा ऐ )
भ्याग ते हुन्दी नेइयों, टोकरी चकाई दिन्दे,
पलची जन्दे सिरे दे बो केस;
अम्मां जी, में नेइयों बसना।
जली जाए, पहाड़ियें दा देस।
: सुनी लैओ, बऊ जी ! नाथी ने के सूली चाढे दे न ! ना, ए गौतै दे बोल न जां
देसी बन्दूकै दा छरा ? नाथी दी छाती गी तक्की-तक्कियै मारदे न, साले।
हर पज्जै मिगी गै तान्ने-मोहने, मिगी गै तरकां। उट्टियै गद्दी उप्पर बौन
लगनां तां आखदे न, "भाइया, खेचल नेईं करेआं, दुनियां असेंगी के
आखग ?"

बाबू
** जागत न अजें, नाथी। अजें अपना-पराया नेईं नां सेही करदे। उ'आं अड़या, मंगी इ'नें सारें बिचा सुन्हाकड़ा ऐ। की नेईं ? भला गठेदा, पलोआनी शरीर ऐ। शौंकी ल'बदा ऐ खाड़े-खुड़े दा।
नाथी
** (मानै कन्नै) बऊ जी, घाटा ऐ किसै गल्लै दा ? मेरे पासेआ ते पूरी खु'ल्ल ऐ, दुद पीऐ, मक्खन खा, अंडे खा। अ'ऊं आखना बस, जिन्द साम्बियै रक्खै। पर, जुआणी हुन्दी ऐ मस्तानी, बऊ जी, हुन रोज दिखदा ई सिनम्मे ते गुनगुन करदा रौहन्दा ई उ'थै इश्की-मुश्की गीत। बस, ए खुरक लग्गी तां पलोआनी गेई, बऊ जी।
बाबू
** ते नैन्ती ? ओ ते च'ऊं आदमियें दा कम करदा ऐ इक्कला।
नाथी
** करदा ऐ, पर जे मरजी आवै तां। उसी इक्कै ठरक ऐ बऊ, साधुयें-मलंगें दियें महफिलें दा सुदाई ऐ। उसी चिलम थ्वोई लोडड़ी। हट्टी दा पैसे लेई-लेई उ'नें बेहल्लड़ सान्नें गी सूटे-सुलफे पलेआंदा ई। अों आखनां उसी - 'नैन्ती, मड़ा तूं माह्नू ए, ते ए लोक न खाना-बदोश मंगते; संसारै दी इस लड़ाई बिच्चा नस्से दे भगोड़े, कायर माह्नू। तेरा ई 'न्ने कन्ने के साथ ? पर बऊ जी, ऐब आदमी दे सिर चढी जा तां ई 'यां गै नकेल पाई लैन्दा ऐ। अ'ऊं डरनां लच्छू दे उस जागतै करी बऊ जी, जिन्नै इस्सै बरै दसमैं पास कीती ऐ। चौनें भ्राएं दे जीवनै दे चरस्तै दा उ'थै इक चमुखा दीपक ऐ।
बाबू
** पर लच्छू ते आखदा हा, भाइया ऐमें जागतै गी बिगाड़ै करदा ऐ। अहें, अस आखने आं इसी बी जां भ्आलो इस्सै गद्दी पर, ते जां भ्आलो कुसै कारीगरै कोल जे दरजी दा गै कम्म सिक्खी लै।
नाथी
** लच्छू गी के पता जे इल्लम के चीज हुन्दी ऐ ? विद्या त्रिया नेत्तर हुन्दा ऐ बऊ जी। अ'ऊं इ'नें अनपढें गी आखनां इस होटलै पर चाह पीन औने आले बाबुरें पासै दिखो। मड़ो, मनुक्ख जून ऐ, असें ते कट्टी लेई न्हेरे तलोफां देय्यै। बो इक जने गी ते लोई आली बत्ता पर चलन देओ। बाकी दुनिया कन्ने, इक कोमल तन्द ते जुड़न देओ।
बाबू
** (घड़ी दिक्खियै) नाथी। असेई चाह अज्ज बी नेह्रों थ्वोई। किन्ना चिर होआ ऐ मिगी आए दे ? गाहक ते तुसेंई इ'यां ल'बदा ऐ नां, जि'यां चांदमारी दा फट्टा। जिन्ने चिर भलैआ त्रम्बोआ नेईं, इन्ने चिर तु'न्दी गल्लें दी फायरंग मुक्कने च नेईं औन्दी। चंगा, अ'ऊं चलेआं... ते जे नेईं आओ तां लाहमे।
नाथी
** (गम्भीर होइयै) बऊ जी। तु'दे कोला ए मेद नेईं ही। तुसें ए के बखलें आली गल्ल कीती। अस तुसेंई अपना जिगरी हमदर्द समझियै बिन्द जी खोली टकाने आं, नेईं तां, तुस्सै सोचो, कु'न आदमी दा बच्चा दसदा ई अपने अन्तरा दा गुबर दूएं गी ? (आला देय्यै) ओ लच्छो! बै बऊ आस्तै

चाई दी प्याली निं बनी अजें ? गद्दी परा उतरियै तुस भई, खबरें के प्राणाजाम करी बौन्दे ओ ?

[ लच्छू दा औना ]

: भाइया! प्रदीपू ऐ कल्लै दा तापे दा। ओ उथै नुक्कड़ा पैदा ई गुच्छा होए दा। नन्ती सवेरे गेआ हा बजार सौदा लैन, सै दिक्खी लौ-ऐ कुत्तै ओदा नां-नशान ? उसी ते कोई बहाना लोड़दा ऐ इत्थों खिसकने दा। सै जाई बैठा होग कुत्तै बावें दी धूनिया पर। चिलम फिरदी लग्गी जा, तां उसी सारी दुनियां भुल्ली-बिस्सरी जन्दी ऐ। ते मंगी ऐ तु'न्दा लाडला। सै होना ऐ कुत्तै सिनमै जाई बड़े दा। रही गेआ लच्छू से उसी तुम्बो सारै जने। बरू जी। हैं - ओ लै बजु अज्ज फई गेआ उठी बगैर चाह पीते गै।

: लच्छो! बरू बचैरे ने नौकरी बी करनी ऐ जां नेईं ? उसी बी पुच्छने आले बैठे दे न। तुसें अजें हट्टी दी राह-रीत नेईं पछानी बच्चू। इक गाहक इ'यां उठी जा तां होर दस्सैं गी जाई ठाकदा ऐ। साख नेईं र'वै तां हट्टी के चलनी ? [ सोचियै ] लच्छो! मुनस ओ जेड़ा करस्तै जन्दे गी रस्ते ला, ढड्ढे दें गी बाहीं दा सहारा देऐ। ओ लै। ओ आई पुज्जे नी सरकारी साऽन, मुखतखोरें दी जोड़ी।

: [ उद्धर दिक्खियै ] कड़का, फड़का ? [ हस्सियै ] उ'आं, भाइया, बरू ने नां ई 'न्दा रक्खेआ ई कमाल। आपूं बी खुश होन्दे न ए नां सुनियै जि'यां आखो ऐ बी कोई सरकारी खताब ऐ। अ'ऊं प्रदीपू गी दस्सी औन्नां डागदारे गी। आपूं गद्दी खाली दिक्खियै जन्दे उठी न। तूं निं उठियै खेचल करेआं। के चलानें दे बुश्के चुक्की फिरदे न ते कि'यां जने-खने गी बढ़कां मारदे न। खरा - अ'ऊं चलेआ।

[ कड़का ते फड़का - पुलसा दे दो सिपाई, मुंडे पर खाकी थैल्ले, दमै मढरे कहै दे, - दौनें दियां कूंडियां मुच्छा, दमै ठिगने ते भारे ]
का
** पैरे पे भाइया, नाथो।
फा
** सस्सरिया काल, नाथी शाह।

: आओ [ सूटा लाइयै ] उ'आं औना बी के ऐ ? जागत कुत्तै जन्दे उठी न तां परोने दा नां नेइओं लैन्दे। गाहक गद्दी खाली दिक्खियै गै परतोई जन्दा ऐ। उ'यै रोए करनां सवेरे दा-जे ए होटल चलना कि'यां ऐ ?

का
** भाइया, तूं दुखी कैसी हुन्ना ऐ ? असें चाह नेइओं पीनी, पर इस रस्ते लग्गचै तां तेरी हाजरी ते देनी पौंदी ऐ नां।
फा
** भाइये गी ओ चलानें आली गल्ल बी सुनाई दे कड़केआ।
का
** हां! भाइया तेरी शकैत ई भई, कीती दी कुसै ने जे हट्टी दे कोल सोआही दे

ढेर लाई रखदा ऐ। कन्ने सुनेआ तेरे होटलै च ए बाबू लोक आइयै स्यासी
गुप्तगूआं करदे न। इत्थै लिखी-लिखायै नोट्स ला जे "नाथी के होटल में
स्यासी गुफ़्तगू ना करें।"

फड़का
** भाइया, जेड़ा नमां जज ए ना आएदा ओ नेइ्यों लिहाज करदा बब्बै दा बी।
चलान पेश होआ नेईं ते ओ सौ-पंजाह जरमाने थमां ख'ल्ल गल्ल गै निं करदा।
नाथी
** ओ इ'यां न्हेरा के पेई गेआ ऐ नेहा फड़केआ। सोआही दे ढेर छड़े मेरे गै
होटलै दे न? ना ते बाकी हट्टी आले अपने चु'ल्लें दी स्वाह गंगा बी प्रबाई औन्दे न? ओ जमादार बचारा बमार ई होएदा। दों दिनें दा आया नेईं, ते ए आखदे सोआही दे ढेर लग्गी गे न। हुन अ'ऊं उस गरीबै दी शकैत करां जाइयै? ते स्यासी गुप्तगू के कीती ए कुसैं ने? बाबू लोकें दा बड़ा जाला ऐ मेरे गोआडियें गी, पर ओ बी गंडी ब'न्नी रखन ते मेरे ए गाहक निं बुटदे उ'न्दे थमां। छोड़ी लैन बाके, लाई लैन ततूंनियां।
[ झारी दा सूटा ]
कड़का
** पर, इक गल्ल ते ओ सच्ची आखदे न नां नाथी शाह। स'बनें हट्टियें
चीजे-बस्ते दे भा-मुल्लें दियां लिस्टा टंगोई दियां न, पर तेरे होटलै च गै कोई नेईं।
नाथी
** [ बिन्द रोहें कन्ने ] ना असें बजैजी जां करयाने दी हट्टी ऐ गे पाई दी जे
चीजे दे भाड-मुल्ल लिखिबै टंगी रखचै? फड़केआ, सुनेआ एदी गल्ल। बै त्रै-चार ते चीजों न टकोदियां- चाह, बाकर-खानी ते बिस्कुटों ते अंडे इ'न्दी के लिस्ट बणांऽ? तुऐं दस कड़केआ ऐ कु'न ई मेरे बब्बै दा साला, जेड़ा जाई शकैतां करदा ऐ? ना, ते तुस चली की पे ओ बै? चाह दी प्याली पीते बगैर में नेइ्यों जान देना। सगन्ध लग्गै तुई फड़केआ। ओ, अ'ऊं बनाई दिन्नां बै, चाही दा के बनाना?
फड़का
** ना, ना भाइया, तूं खेचल नेईं करेआं। अस टांगे दे अड्डे परा होई ओन्नेआं,
मत कोई मुरगा थ्रोई जा। लोक असेंगी कड़का-फड़का आखदे न पर, भई टांगबानें कन्ने बरोसरी सहाड़ी बी नेइ्यों जन्दी। अज्ज त्रै दिन होए न मट्टू दे गफूरे गी तुपदे। चल भई कड़केआ।
नाथी
** ते ओ लिस्टां ते नोट्स? ओ कुन्ने लिखने न? तुसें गे आनने नीं कागद
ते तुसें गै लिखने नीं। होर के। चेता रक्खेओ।
[ कड़का-फड़का चली जन्दे न ]
[ उ'नेंगी गेदे अजें खिन गै होआ ऐ ते नाथी ने झारी दी टोपी दी अग्ग बिन्द हलाई गै ही जे इक जनानी 8-10 ब'रें दे जागतें गी बूंगडू दा फगड़ियें लेई औन्दी ऐ। जागतै तंग नेहा कोट ऐ लाएदा। जिदे-करी

ओदियां दोऐ बाहमां थोड़ियां पिच्छेग्गी खचोई गेदियां न। जागत
रन्हाका होए दा ऐ)

रे
** बेड़ा गर्क जा इस नाथी दा। औं दिखां ते सेही ओदी नुहार कनेही ऐ? कैसी बेइमानी आई लग्गी ऐ जमाने पर, माए, जागत-ज्याना नेईं दिखदे, बुड्ढा-स्याना नेईं दिखदे। अग्ग लग्गी इ'न्दे ठंढे गी ते ढट्ठे खूहे पवै इ'न्दी नामवरी। परमेसरा दा डर बी रेहा गै नेईं कतत्तै गी। मजूरी बी अपनी मरजी दी लैंगन ते कम्म इ'न्दा दिक्खेओ। कत्तना निं जाना ते त्रौकला संडी देआं।'' फिट्टे मूंह जे। कक्ख निं र'वै इ'न्नें बेइमानें दा।
[ पंज-सत्त आदमी किट्ठे होई जन्दे न। लच्छू आइयै चुपचाप गद्दी पर बेही जन्दा ऐ। नाथी ने झारी दी नाली मुहां कन्ने लाईदी ऐ पर तमाकू छिक्कने दी जि'यां सूरत उसी नेईं रेह्दी। ]
गा०
** भैने, बिन्द साह ते लेई लै। इन्नियां गालियां की कड्ढनीं? गल्ल ते दस्स होआ के ऐ?
रे
** होना के ऐ भाड़, अग्ग लग्गी दी ऐ जमाने गी। ना बक्करें दी ओजरी रज्जदी ऐ ना अज्जै कल्लै दे इ'न्नें लोकें दा तमां। दिक्खेओ बिन्द जागतै दा हाल। इ'नेईं गै आखदे नीं कफ्फन-चोर।
गो
** पर, जागतें परा भैने! सयाने लोक इस चाल्ली थोड़ा लड़दे न। जागतें होर खिन्नै गी फही इकमिक होई जाना ते सयानें दा मूंह काला।
रे
** ए सुनेओ इ'न्दियां गल्लां। न्हेर साईं दा। कन्ने चोर ते कन्ने चतर। जे बोलो तां मूंह काला। पर तमाशबीनें दा के ऐ? दूरें दै अग्ग लग्गै तां इ'न्दी दीपक मालां। सद्दि नीं बुलाइ तै मैं मुंडे दी ताई। अ'ऊं जागतें दी लड़ाई परा चिड़ियै आई आं? गल्ल सुनेओ इस भाई दी। अ'ऊं आखै करनी आं जे जागतै दा ए कोट दिक्खेओ। भई, तूं मजूरी जिन्नी मंगी उन्नी दिती, ओ बी पेशगी। ड्डिग्गी म्हीने पिच्छों तूं जागतै दा कोट दित्ता, सै ओबी मुश्कां कस्सने आली जन्दरी-जन। अग्ग लग्गो तेरी कारागिरी गी। जिसी पुच्छो, उ'यै आखदा, टल्ला सयाना तां नाथी कोला स्याओ। उ'थै ऐ इत्थै इक कारीगिर। ए दिक्खी लौ ओदी कारागिरी।

: [ गड़ाका मारियै ] आ मेरिये भैने, आ बिन्द बेही जा। उ'आं नां ते मेरा बी नाथी गै-तेरा कसूर नेईं, मेरिये भैने, मेरे गै ग्रह किज इ'थै नेह न। इस्सै करी घरा आलें सोचियै ना रक्खेआ हा भोलानाथ। उस शंकर भोलानाथै कालकूट जैहर पीता हा भैने, ते ए क'सैलिया कोड़ियां गालियां, बिसले तान्ने-मीहने, सब मेरे भागें च न। भैने, बिन्द दिक्खी ते लैना हा जे ए दरजी दी हट्टी ऐ बी जां नेईं। तेरे ज्याणे दा कोट सीने आला नाथी, भैने अगले मोढ़े च ई।

[ लोक गड़ाका मारदे न। जनानी झित्थी होई दी अग्गें चली जन्दी ]

ऐ)

1. आवाज
(जन्दे-जन्दे) अडेआ, हट्टी आला ए कोई भोलानाथ गै! कि'यां सील होइयै ऐनू दे गोले जरदा रेहा ऐ।
2. आवाज
ए नाथी ऐ भई, इन्ने दुनिया दिक्खी दी ऐ। ओ दिखदे गै समझी गेआ होना ऐ जे ए बचारी, उस दरजी नाथी गी पिट्टन आई ऐ। ना, सच्चे गै जागतै दा कोट के सीता ऐ उसने? मां ते सच्ची करलान्दी ऐ। इ'ने दरजियें बी मूल गै न्हेर ऐ पाए दा।
( लोक चली जन्दे न। नाथी ने दो-त्रै सूटे शैल धरोइयै लाए। इन्ने च इक मलंग-मस्टंडा साधु आई निकलदा ऐ लीरो-लीर जुल्ला, सिरै दे बाल खिल्लरे दे ते पलचे दे।)
नाथी
** लच्छो! अज स्वाड़ै ते बै इ'यां सेही हुन्दा ऐ जि'यां जागत ऐ जम्मे दा। ए दुनिया दे सारे भंड-मश्करे अज्ज ताहीं गै न नस्सै करदे। ए लै इक होर नमूना आई पुज्जा ई।
मलंग
** कंबल निं मांगते, लोई निं मांगते। सून्ना निं मांगते उ'आं चान्दी निं मांगते ( नाथी पासै दिक्खियै) नाथी जी, बैठें या चलें जाएं?
नाथी
** आया एं तां बेई-बसोई लै। उ'आं ए पेखने निं करेंआं ते ए धोखी दियां मुहारनियां निं पढ़ेआं। कन्न पक्की गे नीं ए सुनी-सुनियै। आखदे बी हैन ना जै अम्बरा पर त्रोटा ए खजूरा पर अड़के। सै हाल ऐ तु'न्दा। आओ, बरानो।
मलंग
** ( कुरसी पर बौन्दे गै अम्बरा पासै दिक्खियै ते गड़ाका मारियै) ए माया-जाल बड़ा डाहडा ऐ नाथ जी। पिंजरे का पंछी के जानें जे अगास में उड़ने दा स्वाद के हुन्दा ऐ? गुर बिन गत नेईं भगत।
नाथी
** लच्छो, बनाई दे बावे गी चाह। मलंगा। किज खागा कन्ने?
मलंग
** जैसी दाता दी इच्छा भगत। हुकम दे बगैर ते पत्ता बी नेईं ना हिलदा। चाह हमको गिलास में देना भगत, मीठा और दूध जरा तेज रखियो। जो करै सौ करतार।
नाथी
** ( जि'यां अपने आपै गी) बड़ा नर्थ कीता हा उस भडुए ने जिन्ने माह्नुयें गी इ'नें भुल्ल-भलेइयें च जाई फसाया ऐ। खुंडें परा खोलियै जाड़ नेईं छोड़ेआ। ‘‘मार सालेआं बड़कां।’’ पर चित्तरें ते सीहें थमां उत्थें बी खतरा बनेदा। दस्सो, इक्कल-जीन बी कोई जीन ऐ?
मलंग
** ( रमज समझियै ते हस्सियै) अवागौण का जाल ऐ नाथ जी। फसे तो लक्ख छड़को-तड़फो पर मानुस छूटे तो कैसे? जब तक उसकी किरपा नेईं होवे, इन भुल्ल भुलेइयों में से निकले कैसे?
थी
** पर निकलै की ? लाम लग्गी दी ऐ इत्थै, ते सपाई-सूरमा इत्थुयां नस्सी जा । ओ की ? कायर गै होग तां नस्सग। सूरमा ते पिट्ठ निं दसंदा कदै। उ'आं तुष्पनी मुक्ति ते मुहताजी उ'न्दी जि'नें गी मूरख ते कैदी समझना। सच्च आखेदा अलमस्तै - "आपूं ते गले, जजमानें गी बी गालेआ।"
लंग
** ये अलमस्त कौण है भगत ? कौन किसको गालता है? सब अपने अपने करमों की माया है भगत।
थी
** बावा! अस उ'आं ते बड़े अनपढ़-उजड्ड आं, पर ए तत्त ते स्यानी लोकें ऐ कड्ढेदा जे भलाई ओ जेदे च सरबत्त दा भला होईए। जेहड़ा भड़आ छड़ी अपनी फिकर करै ओ बी भला माह्नू ख्वानी दा हकदार ऐ। बै लच्छू! बावे गी इक बाकर-खानी होर दे।
लंग
** चाह तो तुम्हारे होटल की बड़ी स्वादिष्ट ऐ भगत। हमने बी घाट-घाट का पानी पीया है। जो करे सो करतार। अच्छा नाथ जी, रमते भले। (उट्ठियै बल्लें-बल्लें चली जन्दा ऐ)

(नैन्ती सौदा-सम्भान लेइयै औन्दा ऐ। भार तोआरियै पिट्ठ सिद्दी करदा ऐ।)

न्ती
** ए मनसो ब 'रूपिया इत्थों ते नेईं चाऽ-चू डाफी गेआ ?
थी
** मनसो कु'न ? ए बावा? ए ब'रूपिया हा? तेरे गै यार न भई। औन तां आदर कि'यां निं करचै। बड़ियां माया-जालें दियां गल्लां करै करदा हा।
न्ती
** बड़ा हुनरी जीव ऐ भाइया। बड़ा करामाती। पंज-दस रपे रोज पैदा करी लैन्दा ई। उमरे होई गेई ऐ इ'थै रूप-ब'रूप बनान्दे। बसदे घरे दा हा। पर जूए च घर-कुल्ला बेची-बट्टी खादा। फही दरजी दा कम्म सिक्खन लग्गे तां उस्ताद हुन्दी मशीन गै चुक्की लेई गे ते कुत्ते जाई बेची। फही लारियें दे अड्डे पर रेहड़ी लान्दा रेहा। ओ कम्म बी रास नेईं आया तां इक डमरू लेई आया ते दंद-मंजन बेचदा रेहा। फही सुनैआ कुते ठेके लैने दा कम्म करदा हा। ते हुन कफ़्नें ए पाखंड बनाई लैत्ता ऐ।
च्छू
** हुन सुट्टे-गुलफे दी नगरी च जाई पुज्जा ऐ तां होआ समझो उत्थों दा गै। ए नशा थोड़ा ऐ- ए ते दधारी कटार ए कटार। इक जैहर दुआ अग्ग। लाट जेल्लै अन्दर जन्दी ऐ तां तुप्पी तुप्पी नरम थाहर जालदी ऐ। बस खाली बुत्त रेही जन्दा ऐ खड़ोते दा।
न्ती
** (तमशियै) भाइया, सुनै करना एँ लच्छो दे कवित्त? औं समझें करनां जे तूं ए शब्द-बाण कोडी छाती गी तकियै मारै करना ऐ। ना अ'ऊं कम्म निं करदा? जान नेईं मारदा?
थी
** लच्छो। तुगी ए बड़ी माड़ी खोऽ ऐ। नैन्ती गी बी तूं उ'नें मलंगे-मस्टंडे

कन्ने गिननां ऐ? बै नाथी दी कमाई कोई पापै दी हराम कमाई ऐ जे ओदे घर सट्टेई-सलफई जमदे। मेरे घरे दे ग'बरू माड़े की होन? ना बच्चू नन्ती। तूं कैसी जन्नां ऐं उ'नें बेहलड़ें कोल ? मड़ा, मैहनती मजूरें दा उ'नें मलंगें कन्ने के साथ? जमाना कुत्थों दा कुत्थें गेआ उठी ऐ ते इ'न्दे ग्यान अजें बी उ'थै सतजुगे आले गै चलै करदे न। जे कदै रलियै ए मुस्टंडै देसै दी सेवा करने दा निश्चा करी लैन तां कुश्वा महीने च इक भाखड़ा बन्न त्यार करी दस्सन। पर इ'नें कोढ़े ते इक्के मुहारनी ऐ भाखी दी - "अजगर करे ना चाकरी।"

लच्छो
** ए अजगरें कोला बी बड़े खतरनाक न भाइया। ओ असली अजगर हुन्दे न जाड़ें-जंगलें च ते इ'नें डेरे लाए दे न नगरें-ग्राएं दे चरस्ते च।
नाथी
** समां हुन लग्गा दा ऐ इ'न्दे बी पिछें लच्छो। जि'यां ए कड़का-फड़का लग्गे रौंहदे न। कोचवानें ते ड्रैवरें पिछें। (हसदा ऐ)
(लच्छो ते नैन्ती बी गड़ाका लान्दे न।) (उ'थै जनानी जागतै गी लेदे परत्तियै औन्दी ऐ। जागत कोट्टे बगैर ऐ।)
जनानी
** (कोल आइयै) भाउ, अ'ऊं माफी मंगन आई आं। मेरे कोला भुल्ल होई गेई। मेरी अकल मारी गेई। ए दिक्खेआ सोचेआ गै नेईं जे अ'ऊं लड़न कोदे कन्ने लग्गी आं। दो सपाई खसमाखाने रस्तै च ल'ब्बे हे। उ'न्दे कोला पुच्छी बैठी जे नाथी दरजी कुत्थें हुन्दा ऐ- तां इक जने ने हत्थें कन्ने शारा करियै आखेआ- ओ हां इक बैठे दा तख्तपोशे पर।
लच्छो
** (बिन्द हस्सियै) भाइया। दिक्खे नी कड़का-फड़का? चाई दी प्याली नेईं थ्वोई पीने गी तां सालें ए ततूनी लाई।
नाथी
** एदे च कड़के-फड़के दा बी के कसूर ऐ लच्छो। ते इस भैना दा बी के? कसूर ऐ इस बदकिस्मत धरती दा ऐ जित्थें अजें इलमा दी रोशनी बाहजू मनुक्ख ठेडे-ठोक्करां खा करदा ऐ। इलम बड़ी चीज ऐ लच्छो।
लच्छो
** तूं जा भैने। तेरे पर असेंई कोई रोह नेईं। तूं आपूं गै जिस गल्लै पर पच्छोता करें करनी ओदे बारे अस होर के आखी सकने आं?
नाथी
** में इन्नी गै गल्ल आखां भैनें, जे इस ज्याणे गी पढ़ायां-लिखायां। कोट भाएं नेईं जुड़ें पर किताबें-कापियें दी थोड़ नेईं औन देआं इसी।
(जनानी ते जागत चली जन्दे न)
नैन्ती
** भाइया, ए कड़का-फड़का मूल गै सिर चढ़े जा करदे न, इ'न्दी शकैत करनी पौनी ऐ। इ'नें मुफत-खोरें हुन नारदमुनि आला कम्म बी अपने उप्पर लेई लैता ऐ?

( मनसो गी कड़ी लाइदे कड़का-फड़का लंगदे न )

च्छो
** ए दिक्ख भाइया। ए उस 'माया जालै' गी पगड़ी लेई आए नीं।
थी
** बै, इस गरीब गी कुत्थें लेई चले ओ ? इन्ने के बगाडेआ ए तु'न्दा ?
इका
** सस्सरियाकाल भाइया ! ए बड़ा करणी आला साधु ई। दिक्खदे-दिक्खदे अपने उस्ताद हुन्दी मशीन निंगली गेआ हा। मशीन ते असें तुप्पी कड्ढी ही पर ए शगिरद महाराज नेईं हे ल'ब्बै करदे।
च्छो
** बै फड़केआ ! उस माउगी के आखेआ हा तुसें जे नाथी दरजी दी ई थ्रै हट्टी ऐ ?
थी
** लै, छोड़ बी हुन ए रेडका। हासे-मखौले च गल्ल कीती होनी ऐ इ'नें, पर उस भलोकी जनानी ने बी सोचेआ लोड़दा हा। होर के ?
इका
** असें दिक्खेआ, ओ चंडी रूप बनाइयै, गालियां दिन्दी आवै करदी ही। पुच्छन लगी नाथी गरक जाने दी हट्टी कुत्थें ऐ ? में सोचेआ इस चंडी गी भाइया भोलानाथ गै शान्त करग, नेईं तां कुश्वा कुत्तै सिड़का पर मजमा ला ते ट्रैफिक गै रोकी लै।
इका
** माफ करेआं भाइया ! अस जेल्लै शकारा पर हुन्ने आं तां असेंईं अपना-पराया कक्ख नेइयों सुझदा। ए दिक्ख हां जेड़ा ऐकल अज्ज असें काबू कीता ऐ।
थी
** ऐकल ते ऐ बच्चु तुस दोऐ बी घट नेईं पर, अजें तुस कुसै शिकारी दी नशिस्ता च नेईं आए। तुसेंईं बी आड़ीं-बन्ने भन्नियै अन्दर जाई बड़ने दी कच्ची खोऽ ए। ना चाह बनाई देआ ? पी जाओ इक-इक प्याली।
इका
** ( गड़ाका मारियै ) नेईं रीसां नाथी शाह तेरियां। कन्ने पच्छ लाने ते कन्ने टकोरां देनियां। हुन कल दिक्खेआ जाग। इसी, लोई सती कुत्तै डकच्चै निं जाइयै। ( बावे गी ) चलो महाराज। कुत्तै कीर्तन करचै। ( जन्दे उठी न ) ( इन्ने चिरा च 14-15 बरें दा इक जागत, शैल साफ सुथरे टल्लें च आइयै नाथी दे पैर छुन्दा ऐ।)
थी
** ( तख्तपोशें परा उटियै ते जागते गी छात्तो कन्ने लाइयै ) ओ मेरा लाल आई गेआ। ( लच्छू गी आला देइयै ) लच्छू, लै भई, विद्यासागर बी नानकेआ आई गेआ ई। सना विद्या, तेरा नाना राजी ऐ नां ? नानी राजी ?
बाबा
** जी, सारे राजी-बाजी न।
( लच्छू औन्दा ऐ। जागत ओदे बी पैर बंददा ऐ।)
बाबा
** तातो जी। इक फैसला करान आयां तु'न्दे कोल। नाना हुन्दी मरजी ऐ जे अ'ऊं फौजी नौकरी करां, मामा होर आखदे न जे नौकरी कोला कोई कम्म कीता दा चंगा। पिता हुन्दी मरजी तुसें भाखी गै- ए चाहन्दे न जे ओ

इस्सै हट्टी पर कम्म करां जां दरजी दा कम्म सिक्खां । तुस दस्सो तु 'न्दी के मरजी ऐ ?

नाथी
** ( तख्तपोशै पर बेहियै ते विद्या गी बी कोल ब्हालियै ) लै, नैन्ती बिन्द तमाकू पाई आन ।
विद्या
** अ'ऊं पाई आननां ।
नाथी
** ना, तूं नेईं ए नैशह चीज मुहां कन्ने लाइयां ते ना इसी छुएआं । इस घरै चा इ'नें सारे कलच्छणें गी तूऐं दूर करना ऐ बच्चू । अच्छा हून ए दस्स जे तेरी अपनी मरजी के ऐ?
विद्या
** सच्च दस्सां, तातो जी ? तां मेरी परजी अजें अगड़ा पढ़ने दी ऐ । मेरे माश्टर होर आखै करदे हे ..........
नाथी
** के आखै करदे हे तेरे माश्टर होर ।
विद्या
** इ'थै जे, तूं पढ़ने आला जागत ऐं, तेरे घरै आलें तुगी जरूर अग्गें पढ़ाना चाहिदा ।
नाथी
** अस कद् नाबर आं पुत्तरा । म्हाड़े धन्न-भाग जे सुरस्ती देवी म्हाड़ै बी पैर पा । तु 'न्ढे माश्टर होर ठीक आखदे न विद्यासागर जी, म्हाड़े पासैआ कोई रोक नेईं, कोई टोक नेईं । जिन्ना मरजी ऐ पढ़ो । इक बारी कुत्तै इस कुल्लै दी ए लीक मस्सा जे म्हाड़े भागें च इलम नेईं हा ।
लच्छो
** पर भाइया, अजै-कल्लै दे जागतें गी तूं दिक्खै निं करदा । ओ नेईं ना होए, जे नमाज बख्शाण गे ते रोजे गल पे । रास बी गोआई बौचै ।
विद्या
** इन्नी बेबसाही ऐ तातो जी मेरे पर ? अजै तगर मेरी कोई शकैत आई ऐ ? कोई लहामा आया ऐ ? ते फही ? सारी दुनिया इक्कै-जनेही ते नेईं हुन्दी पिता जी ।
नाथी
** नेईं हुन्दी मेरे लाल, नेईं हुन्दी । अ'ऊं जाननां । मेरी ए नजर सब किश पहचानदी ऐ । लच्छो ! नाथी दे घरै च बी इक दीया लगा ऐ बलन तां की स'ब्बै जने उसी फूंकां लगे ओ मारन ? नैन्ती पंचमी जमाती दे अग्गें नेईं पढ़ेआ । मंगू ने मसां सतमीं पास कीती । ना पढ़ेआ लच्छी ते ना ओदा भाइया । ए कलंक धनोन लगा ऐ मड़ो, तां अपने भाग सराहो । इस छप्पड़ी चा बी कोई कमल उस्सरेआ ऐ तां छप्पड़ी दी गै शोभा होई ऐ ।
विद्या
** मिगी मेद ही जे तातो जी ने मेरा गै साथ देना ऐ । इ'नें लोकेंई जे मेरी पढ़ाई दा खर्चा ओखा बज्झोग तां अ'ऊं इ'न्दे पर ओर भार बी नेईं पांग ।
नाथी
** ए नाथी दा होटल ऐ, मेरे लाल ! ए मेरे नैंहें दी कमाई ऐ । अ'ऊं इसी नलाम निं करी देंग ? ए मेहनती मनक्ख न, अपना गुजारा आपूं करी लैंगन । अज्ज अ'ऊं सारे संसारै दे बरुद्ध बी अपने लाल दा साथ देंग । पर, पुत्तरा, इक बचन दे ।
विद्या
** बचन देआं ? तातो, तु'न्दा हुकम मेरे आस्तै परमेसरै दा हुकम ऐ। एदे कोल बद्ध होर बचन के देआं।
नाथी
** पुत्तरा! पढ़ेआं इस करी जे दूएं दी सेवा करी सकें, दूएं दी मदद करी सकें। देसै दा ते धरती दा ऋण चकाई सकें। लोक आखन जे आदमी दा बच्चा होए तां नेहा। [ अक्खीं पुंझदा ऐ ] तमे आस्तै, गुज्झ-मोड़े खाने आस्तै अग्गें नेईं पढ़ेयां। मेरे लाल, नाथी ने खबरै उस दिनै तगर रौहना बी ऐ जां नेईं, पर मेरी आत्मा तेरा ओ रूप दिख्ने आस्तै म्हेशां बेकरार रौहग।
[ विद्या तातो दी छाती कन्ने सिर जोड़ी दिन्दा ऐ ]

परदा पौन्दा ऐ।