संस्कृत मूल ते डोगरी अनुवाद : रामनाथ शास्त्री
ए वड़ी खुशी दो गल्ल ऐ जे उपनिशद जनेहियें संसार-प्रसिद्ध, दार्शनक रचनाएं दा डोगरी च बी अनुवाद कोता गेया ऐ । ए अनुवाद, प्रो० रामनाथ शास्त्री होरें कीता ऐ । जिनें छें उनिशदें दा अनुवाद इनें कीता ऐ ओ न : कठ, केन, प्रश्न, ऐत्तिरेय, तैत्तिरेय ते ईशावास्य ॥
ए सारे अनुवाद श्री शास्त्री ने धर्मार्थ ट्रस्ट गी भेंट करी दिले न । धर्मार्थ ट्रस्ट गी बड़ी खुशी ऐ जे उसी इनें छें उपनिशदें गीः छापियै प्रकाशत करने दा ए सुयोग थोआ ऐ । धर्मार्थ ट्रस्ट श्री शास्त्री हुन्दा बड़ा धन्नवादी ऐ ।
इस चाली भारती साधना दे ए अमर ग्रंथ, डोगरी भाशा दे राहें डोगरा जनता दे उस हिस्से आस्तै बी सुलभ होई सकगंन, जड़े" संस्कृत, अंग्रेजो जां हिन्दी भाशाएं दे 'राजमार्गे' दे बे-बाकव न ।
जम्मू : मार्च १९७३
गणेशदास शर्मा सैक्रेटरी, धर्मार्थ ट्रस्ट, जम्मू ...
उपनिशदें दे ए डोगरी अनुवाद में 1970 ई० दी विजयदशमी दे शुभ ध्याड़े दे मौके किज उपनिशदें दा अनुवाद करने दा संकल्प कीता हा । दर्शन जो धर्म दे परम्परागत रूनै आस्तै मेरे मनै च कोई मती रचि नई । इंस्सै करी उपनिशदें च 'धर्म' ते 'दर्शन' दोंनें दी सरल बौद्धक चर्चा में गै मेरे मनै गी छूना ऐ । अनेकां देसी ते बदेसी विद्वानें उपनिशदें दौ जड़ी सराहना कीती ऐ ओ बड़ी तात्विक ऐ । में इनें उपनिशदें गी इनें गे किज विद्वानें दियें टीकाएं दी मददी कन्ने पढ़ने दा जतन कोता । श्री शंकराचार्य, सर राधाकृष्णन् ते मैक्समूलर इनें त्रों मनीषियें कोला मैं इनें अनुवादें च बड़ी प्रेरणा ते सहायता लेई ऐ । इस्सै करी मिगी ए रत्ति मातर बी दावा नई जे इनें अनुवादें च कोई गल्ल नमीं जा मेरी मौलक ऐ । हां इन्दे वचारें चा चुनाव मेरा अपना ऐ । इनें अनुवादें । हें जे डोगरी भाशा दी ते ओदे राहें डोगरा धरती दी थोड़ी मती सेवा होई सकी होऐ तां में समझंग जे मिगी मेरा मैहनताना मिलो गया । में धर्मार्थ ट्रस्ट दा बड़ा धन्नवादी आं जे उनें, इनें अनुवादें गी छापने दी जिम्मेबारी अपने उप्पर लेइयै मिगी इस बारै चिन्ता कोला मुक्ति दोआई दित्ती । जम्मू : जनवरी 1973 ई० - रामनाथ शास्त्री
केन उपनिशद • केन संस्कृत दे प्रश्नवाचक सर्वनाम 'किम्' दा, तृतिया विभक्ति दे इक वचन दा रूप ऐ, जेदा अर्थ ऐ 'कुन्ने' अर्थात् 'ओ कुन ऐ जिन्ने' ? "केनेषितं पतति प्रेषितं मनः- केन प्राणाः प्रथमः प्रति युक्तः" — कोदी इच्छा ते प्रेरणा कन्ने ए मन इद्दर-उद्दर औंदा-जन्दा ऐ ? 'प्राण' नां दी ए प्रमुख पौन (जीवन च) कोदी प्रेरणा कन्ने चलदी ऐ ? ओ कुन ऐ ? यो कुन ऐ ? इस्सै करी एदा नां केन उपनिशद ऐ । केन उपनिशद दा सरबन्ध सामवेद दे तलवकार नां दे 'ब्राह्मण' कन्ने ऐ । इस्स करी इस उपनिशद गी तलवकार उपनिशद वी आखेया जन्दा ऐ । फेन उपनिशद, इनें सर्वकालिक सहज प्रश्नें गी स्हाड़े सामनें रक्खियै इन्दा समाधान करदी ऐ । ए समाधान "अकली दे घमंड गी (अकली गी नई) जिस चाली नकारा सिद्ध करदा ऐ, ओ बड़ा गै महत्वपूर्ण ऐ । उपनिशद आखदी ऐ जे मनुक्खी इन्द्रियें कोला कम्म लेने आली उस 'आत्मा' गी जानना-पछानना बड़ा कठन ऐ । अज्ञान दी पगड़ाई च ओ कियां आवै, पर ज्ञान दी वी समर्थ उसी जानने च हारी जन्दी ऐ । बड़ी बचित्र गल्ल ऐ । "अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ।" अर्थात् जिनें आखेया ओ उसी
जानने च असमर्थ न, उनें ओदा मर्म पछानी लेया, पर जिनें आखेया ओ उसी जानदे न, ओ दर-असल उसी नई जानी सके ।” ओ सूखम आत्मा इस स्थूल देहू च रेहिये गै इन्द्रियें गी अपना-अपना कम्म करने दी समर्थ दिन्दी ऐ । सूखम दी इस प्रधानता गी 'केन' उपनिशद इक बड़े रोचक द्रिष्टान्त राहें समझान्दी ऐ । द्विष्टान्त इस चाली ऐ :- देवतें ते असुरें दी लड़ाई च इक बारी देवतें दी जित्त होई । इस जित्तू ने देवतें दे मनै च अपनी समर्थ, अपनी बीरता ते अपनी चतर संगठन-नीति आदि दे बारे च घमंड दी भावना जगाई दित्ती । उत्दी इम जित्तू दे पिच्छे कोई होर प्रेरक शक्ति वी थी, उन इस गल्लै गी कबूलने कोला इन्कार करी दित्ता । उन्दी ए मूड़ घमंड-भावना दिक्खियै 'ब्रह्म' ने संकल्प कीता जे देवतें गी इस मूढ़ भावना चा बाहर कडुने आस्तै इक 'झुणक' देने दी लोड़ ऐ। इनेंगी इन्दी असली औकात दस्सी देनी चाहिदी ऐ । ए संकल्प करियै ब्रह्म ने इक तेजस्वी यक्ष दो रूप बनाया ते देवतें दे सामने प्रकट होए । देवलें उस 'तेजस्वी' यक्ष गी दिक्खिये बड़े परेशान होए । उन अपने बिच्चा 'अगनी' गी आखेया जे ओ जाइये पता कर जे ए के चीज ऐ ? अगनी (देवता) गी मनै च अपनी शक्ति दा बड़ा मान हा । ओ उस तेजस्वी यक्ष कोल चली गेया । यक्ष ने उसी दिक्खेया ते पुच्छेया- "तुस कुन ओ ?" "में अग्ग आं, मिगी 'जातवेदस्' आखदे न । में सबनें चीजें
च नवास करनां ।" अगनी गी इस गल्लै दा मान हा जे औ गरमी दे रूप च पृथ्वी दी हर चीजै च बराजमान ऐ । तेजस्वी यक्ष ने अगनी दे इनें बोलें च झलकदे घमंडै गी समझदे होई पुच्छेया- "तुस करी के सकदे ओ ? तुन्दी समर्थ के ऐ ?" "इस जगत् च जे किश बी नजरी औन्दा ऐ, में उसगी फूकी- जाली सकनां ।" अगनी ने परता दित्ता । उस तेज ने धरती पर पेदा इक सुक्का तीला चुक्कियै अगनी दे सामने कीता ते आखेया "इसी फूको हो ।" अगनी दे मनै च उस दा घमंड नरकै करदा हा । उसने उस तीले गो फूकने आस्तै विकराल ज्वालें दा तांडव नाच कीता पर तीले गो बिन्द सेक बी नई लग्गा । अगनी देवता, नजरां नीमियां कीले दे परतोई आए । ओदे बाद देवतें पवन देवता गी आखेया जे तुल जाओ ते पता करो जे ए तेज रूप के शै-बला ऐ ? व्हा बी ओदे कोल आई । तेज ने उसी बी पुच्छेया- "तुस कुन ओ ?" “में 'मातरिश्वा' आं, अर्थात् सारे आकाश पर मेरा गै औन- जान ऐ ।” व्हा ने बी अगनी आंगर गे घमंडी परता दित्ता । 'अच्छा ! तुन्दी समर्थ के ऐ ?" तेज ने पुच्छेया । "इस धरती पर जे किछ ऐ, में उसी दुआई सकनां ।” ग्हाऊ ने आखेया । उयै सुक्का तीला, तेजस्वी यक्ष ने ओदे सामन बी कीता ते आखेया-"इसी डुआई सकदे ओ तां डुआई दस्सो ।
व्हाऊ ने अपना सारा जोर लाया । पर ओ तीला उस जगह थमां हिल्लेया बी नई । व्हा लज्जत होइयं परतोई आई । देवते बड़ी उत्सुकता कन्ने व्हाऊ गी बलगे करदे हे। उसी बी उस्सै चाली भलखोए दे परतोंदा दिक्खिये उर्ने गी परेशानी होई । पर गल्ल फी बी उन्दी समझा च नई आई । उनें त्री बारी इन्दर देवता गी ए कम्म सौंपेया । इन्दर झकदे-झकदे उस तेज मूरती पासै जान लगे । उस तेज रूप यक्ष ने इन्दर गी ओन्दा दिक्खेया तां 'अन्तर्ध्यान' होई गे । उस थारै पर पुज्जियै इन्दर ने दिक्लेया जे तेज मूरती दे थार इक सुन्ने आंगर चमकदी देहू आली नारी मूरती बड़ोती दी ऐ। ओ 'उमा' ही, ज्ञान दी. देवी । हिमालय दी वेटी उमा । इन्दर ने उमा दे कोल जाइयै पुच्छेया : "देवी, ओ तेजरूप कुन हे, जेड़े इत्थे पहलें ऐ हे ते हून अन्तर्ध्यान होई गे न ?" उमा ने आखेया, 'देवराज ! ए तेजस्वी यक्ष ब्रह्म आफू हे ।' "सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीध्वमिति" -ए जित्त जड़ी देवतें गी थोई ऐ ओ इस्सं ब्रह्म दी देन हो । देवते ते इस च साधन मात्र है। उन्दा घमंड व्यर्थ ऐ । इस चाली 'उमा' ने देवतें गी 'ब्रह्म' दा ए मर्म-महत्तव समझाया । ---
इस द्रिष्टान्त च 'उमा' दा औना बी बड़ा महत्तवपूर्ण ऐ । श्री राधाकृष्णन् ने उमा दे इस रूपै गी इस चालो स्पष्ट कीता ऐ : "उमा दा देवतें गी गुप्त मर्म-भेद समझाने दी ए कथा इक रूपक (imaginative expression) ऐ । उपनिशदें दा ए ज्ञान रिखियें हिमालय दे गे जंगलें च रौहन्दे होई प्रतक्ख कीता हा । ते उमा हिमालय दी धी ऐ । सबने सुन्दर बस्तुएं चा बी "ज्ञान ते समझदारी' सबनें कोला सुन्दर न । बाहरली सुन्दरता, अन्दरै दी (आत्मा दी) पवित्रता दी गै इक झलक ऐ । उमा ओ 'ज्ञान' ऐ जिसने इन्द्र दे अज्ञान गी दूर कीता । दिब्ब लोई दे बगैर छड़ा ज्ञान कम्म नई औन्दा ।" - रामनाथ शास्त्री
शान्ति पाठ
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बल- मिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्तु अनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
मेरे अंगें च समर्थ होऐ । मेरे बोल, मेरे साह, मेरे नेतर, कन्न, मेरी शक्ति, मेरियां (बाकी) इन्द्रियां सब समर्थ होन । जे किश ऐ ओ सब इयै ब्रह्य ऐ, जेदा बर्णन उपनिशदें च ऐ । नां में कदें ब्रह्म गी छोड़ां ते नां ब्रह्म मिगी कदें छोड़ै । स्हाड़े दौनें च इक दूए दा त्याग नई होऐ । उपनिशदें दियां सचाइयां मेरे अन्दर नवास करन ते में आत्म-ज्ञान च रुज्झे दा रमां । ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति ।
पैहला खंड
(मनुक्खै दे अन्दर ओ 'कर्ता' (करनहार) कुन ऐ ?)
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणाः प्रथमः प्रैति युक्तः ।
केनेवितां वाचमिमां वदन्ति चक्षु श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥
कोदी इच्छा ते प्रेरणा कन्ने ए मन कम्म करदा ऐ ? प्राण नां दी ए प्रमुख पौन (जीवन च) कोदी प्रेरणा कन्ने चलदी ऐ ? कोदी इच्छा कन्ने मनुक्ख बाणी गी बोलदे न ? ओ कुन देवता ऐ जो अक्खीं ते कन्नें गी अपना-अपना कम्म करने दी प्रेरणा करदा ऐ ? --- [श्री राधाकृष्णन् इस श्लोकै च प्रगट कीते में प्रश्ने बारै लिखदे न — "शिष्य गुरु अग्गें स्थूल इन्द्रियें दे पिच्छे छप्पी दी सूखम सचाई बारै जिज्ञासा प्रकट करदा ऐ । प्रश्नें कोला पता चलदा ऐ जे मनुक्खी देहू दी रचना ते मूल सचाई- दोनें च किसे चाली दा कोई सरबन्ध ऐ । सूखम स्थूल पर राज करदा ऐ ।”] [इस सारी व्यवस्था दे पिच्छे ऐ–आत्मा]
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण-
इचक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धोराः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥
उयै कन्नें दा कन्न ऐ (अर्थात् कन्नें गी सुनने दी समर्थ देने आला उयै आत्मा ऐ) । उयै मनै दा मन ऐ, उयै बाणी दी बाणी ऐ, उयै प्राण ऐ, उयै अक्खीं दी बी अक्ख ऐ । (इस गल्लै दी जानकारी रक्खने आले) समझदार लोक (गल्त धारणाएं गी ते गल्त विश्वासें गी) त्यागियै, इस संसारै गी छोड़ने दे बाद अमर होई जंदे न । [पहले एल. कै च जड़े प्रश्न पुच्छे गे हे, गुरु पासेया इस दूए श्लेोकै च उन्दा जवाब दित्ता गेया ऐ । जेदा मतलब ऐ जे मन, प्राण ते इन्द्रियें दे पिच्छे, इनेंगी चलाने आली इक अनन्त सचाई ऐ – उयै मनै दा मन ऐ, उयै प्राणें दा प्राण ऐ । उयं सचाई ब्रह्म ऐ । उसी जड़ा पछानी-जानी लै ओदे बन्धन मुक्की जन्दे न । मुक्ति दा सच्चा नरोल सुख उयै चखदा ऐ । ] [ पर ओ परम आत्म-तत्व जानना बी औखा ऐ ते ओदा बर्णन करना बी कठन ऐ । ]
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति न मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या-
दन्यदेव तद्विदितादथोऽविदितादधि ।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥३॥
उस ब्रह्म तगर नां ते ए (स्हाड़ी) अक्ख जन्दी ऐ, नांगे म्हाड़ी बाणी दी उत्थें तगर पौंहच ऐ । नां अस (उसी) ज्ञानने आं, नां अस उसगी समझने आं । अस उसदी चर्चा कियां करचे ! उसदे बारे च अस जे किश जानने आं ज़ां जे किश नई जानदेश्रो उनें दौनें स्थितियें कोला बक्खरा ऐ। असें अपने कोला पहलें होने आलें कोला, जिनें असे गी उपदेश दित्ते, इयै गल्ल सुनी ऐ । अर्थात् ओ मूल तत्व, ज्ञान ते अज्ञान दौनें कोला परे ऐ, पर फी बी ओ जानने जोग ऐ।
तद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥
(मनुक्खें दी ए) बाणी उसी प्रगट नई करी सकदी, उल्टे बाणी ओदे स्हारै कम्म करदी ऐ । बस उयै ब्रह्म, तेरे जानने जोग ऐ । ओ नई जेदी इत्थें लोक पूजा करदे न । [श्री शंकराचार्य दे मूजब इस एलोके च स्हाड़ी अन्तरात्मा च रचे-पचे दे उस पराशक्ति स्वरूप ब्रह्म, ते पूजे जाने आले ईश्वर, दोनें दा भेद-मर्म दस्सेया गेया ऐ । ईश्वर तत्व दी मूल सचाई ए ऐ जे ओ स्हाड़ी अन्तरात्मा ऐ, ओ स्हाड़े कोला बत्रख कोई ओपरा तत्व नई ऐ । ]
[श्री राधाकृष्णन् इस गल्लै गी इयां लिखदे न : "Isvara as the in-dwelling spirit and not as an object who is external to us is what the Real is. God must cease to be a conceived and appre- hended Gd, but become the inward power by which we live.]
यन्मनसा न मनुते येनाहर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।५।।
मन जिस दा मनन नई करी सकदा, पर जिस दे कारण मन मनन करदा ऐ, उसी गै तू ब्रह्म समझ । ए ब्रह्म नई जिसी (लोक) पूजदे न ।
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूषि पश्यन्ति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥
जिस गी इस अक्खी कन्ने कोई दिक्खी नई सकदा, पर जिसदे कारण ए अक्ख दिखदी ऐ, उसी गै तू ब्रह्म समझ । जिसी ए लोक पूजदे न ओ ब्रह्म नई ।
यच्छोत्रण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥७॥
जिसगी कोई कन्नै कन्ने सुनी नई सकदा, पर जेदे कारण ए कन्न सुनी सकदा ऐ, उसी गै तू ब्रह्म जान । जेदी ए लोक पूजा करदे न ओ ब्रह्म नई ऐ ।
यत्प्रागेन न प्राणिति, येन प्राणः प्रणीयते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥
जो, प्राण (वायु) कन्ने साह नई लेन्दा, उल्टे जेदे कारण ए प्राण (वायु) चलदा ऐ, उस्सै गी ब्रह्म जान । जिसी ए लोक पूजदे न, ओ ब्रह्म नई । इति केन उपनिशद वा पैहला खंड समाप्त होआ । ---
दूआ खंड
[ब्रह्म ज्ञान दा, व्याख्या दे घेरे यमां बाहर होना]
यदि मन्यसे सुवेदेति *दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूप । ।
यदस्य त्वं यदस्य च देवेष्वथ नु मोमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥
जेकर तू समझना एं जे तं उस ब्रह्म गी भलेयां जानना एं तां तू उस ब्रह्म दा रूप बड़ा थोड़ा जानना एं। ए गल्ल तेरे (अर्थात् जिज्ञासु शिष्य दे) बारे च उयां गै सच ऐ जियां देवतें दे बारे च । इस करी एदे बारे च जिज्ञासा (जानने दो इच्छा) होनी गै चाहिदी ऐ, भाएं तू उस गो जानने दा गै दावा करें ।
- श्री राधाकृष्णन् दे अनुसार पाठ दभ्रम् ऐ, श्री शंकराचार्य दी (गीता प्रेस आली) पोथी अनुसार पाठ 'दहरम्' बी । । दोनें दा अर्थ ऐ — नाड़ा, बड़ा घट ।
[श्रो शंकराचार्य दे मूजब इस मंत्र दे चौथे पाद (चरण) दा अर्थ इस चाली ऐ : तां शिष्य ने एकान्त च सोची बचारियै आखेया- "में ब्रह्म गी जानी लेया ऐ- ऐसा (में) समझनां ।" मिगी श्री राधाकृष्णन् आला अर्थ ठीक सई होआ ऐ ।]
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।
यो नस्तद्वद नो न वेदेति वेद च ॥२॥
(शिष्य आखदा ऐ) नां ते में ए समझनां जे में ब्रह्म गी पूरी चाली जाननां, ते नां ए समझनां जे में उसी (बिल्कुल) नः जानदा । ते स्हाड़े चा जो उसी जानदा ऐ, ओ जानदा ऐ, पर ए नई जानदा जे ओ उसी जानदा नई ऐ । [श्री राधाकृष्णन् ने इस मंत्र दे इस पेचीदा अर्थ गी स्पष्ट करने आस्तै इक यूनानी दार्शनिक डायोनीसियस (Dionysius) दे बचारै दी चर्चा कीती ऐ जिसदा आखना ऐ :- "There is that divine knowledge of God which takes place through ignorance, in the union which is above intelligence, when the intellect quitting all things that are, and then leaving itself also, is united to the Superlucent rays, being illuminated thence and there in by the unsearchable depth of wisdom."]
अर्थात्—ईश्वर दा ए अलौकक (दिब्ब) ज्ञान जड़ा अज्ञान (अनजानपुने) दे रस्तै प्राप्त होन्दा ऐ, (ईश्वर कन्ने) जिस चाली मेल करान्दा ऐ ओ अकली दे घेरे थमां बाहरा दी गल्ल ऐ । जिस बेल्लै ए मनुक्खी अकल, सबनें चीजें दा स्हारा छोडी दिन्दी ऐ ते फी अपने आप गी बी छोड़ी दिन्दी ऐ, अर्थात् जिस बेल्लै उसी अपने उप्पर बी कोई भरोमा नई रौहन्दा, उम बेल्लै ओदा उस अलौकिक लोई दिये किरणें कन्ने साक्षात्कार होन्दा ऐ ।
यस्यामतं यस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥
जिसी ब्रह्म समझ नई आया, उसने गै उसी समझेया ऐ । जिस ने ब्रह्म गी जानी लेया ऐ, उसने उसो नई समझेया, को जे जानने आलें आस्तै ओ ‘अज्ञात’ ऐ ते नई जानने ग्राले आस्तै ओ ‘ज्ञात’ ऐ । (अर्थात–उनें उसी नई जानेया जिनें इसो जानी लेया ऐ, ते उनें इसी जानी लेया, ऐ जिनें इसी नई जानेया) । [श्री राधाकृष्णन् इस गल्लै गी स्पष्ट करदे होई लिखदे न : “The Supreme is not an object of ordinary know- ledge but of intutive realisation. If we think that we know Brahman and we can describe him as an object percieved in nature we do not, in reality, know him. Those who feel that they do not and can not know him in this manner do have a knowledge of him." अर्थात् - ओ सर्वोच्च (सूखम तत्त) सधारण मनुक्खी ज्ञान दा विशय नई ऐ । ओदा ते सिर्फ अन्तः प्रेरणा कन्ने गे मुजरा कीता जाई सकदा ऐ । जे अस समझने आं जे अस ब्रह्म गी जानने आं ते अस उसदा आस-पास दी प्रकृति दी फुसे चीजें आंगर बर्णन करी सकने आं, तां सचाई ए ऐ जे अस उसी नई जानदे । ते जड़े समझदे न जे ओ अस (ब्रह्म) गी नां इस चाली जानदे न, नां जानी सकदे न, ओ उस ब्रह्म दी हकीकत गो समझदे न । ]
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।
आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥
अपनियें प्रतीतियें (आत्म-अनुभवें) कन्ने उस ब्रह्म दा ज्ञान गै ओदा असली ज्ञान ऐ, की जे इस्सै ज्ञान कोला मानु अमृत-पद प्राप्त करदा ऐ । ए शक्ति (वीर्य) अपने अन्दरा गै मिलदी ऐ ते इस्सै (आत्म) ज्ञान राहें अमृत-पद (मुक्ति) मि.लदी ऐ । [इस मंत्र दे दूए अर्द्ध दो व्याख्या च बी श्री शंकराचार्य ते श्री राधाकृष्णन् दी राए इक दूए कन्ने नई मिलदी । उप्पर मैं श्री राधाकृष्णन् आला अर्थ दित्ता ऐ । श्री शंकराचार्य ने दूई पंक्ति दा अर्थ इयां कीता ऐ :
"आत्मना विन्दतेऽमृतम्, विद्यया विन्दते वीर्यम्-अर्थात् अमृत-पद जिज्ञासु गी अपने कोला गै थोन्द। ऐ, विद्या राहें उसी अज्ञान दे न्हेरे गी दूर करने दी समर्थ मिलदी ऐ ।" ] [आत्म-ज्ञान गै सार ऐ]
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः ।
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।।५॥
जेकर इत्यें (इस जन्म च श्री शंकर०) (मानु) उसी जानदा ऐ, तां ते ठीक ऐ (सच ऐ रा. कृ.), ते जेकर इत्थं ओ उसी नई जानदा तां ए बड़ी भारी हानि ऐ। इस करी, सियाने लोक, उस ब्रह्म गी सबनें जीवें च उसदी पछान करियै, इस संसारै गी छोड़ियै अमर होई जन्दे न । [इह = मनुष्य जन्मनि (श्री शंकराचार्य), इह=here on earth, in this physical body-Shri R. K.] --- (फेन उपनिशद दा दूआ खंड समाप्त होआ)
तीसरा खंड
[यक्ष दी वहानी]
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ॥१॥ त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । तध्दैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा- नत किमिदं यक्षमिति ॥२॥
आखदेन, ब्रह्म ने देवताएं आस्तै जित्त प्राप्त कीती, ते ब्रह्म दी इस जित्तू कारण देवतें दा मान बदेया । उनें सोचेया जे ए जित्त बी स्हाड़ी ऐ ते मान-गौरव बी स्हाड़ा ऐ । ब्रह्म इस गल्लै गी जानी गे ते देवतें दे सन्मुख (यक्ष रूपै च) प्रकट होए । पर देवता लोक (यक्ष रूपै च प्रकट होए दे) ब्रह्म गी पन्छानी नई सके ।
ते अग्निमब्रवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥३॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्को ऽसीत्यग्निर्वा अहम- स्मोत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥४॥
श्रो (देवता) अग्नि कोल गे ते. (उसी) आखन लगे - “पता करो जे ऐ यक्ष कुन ऐ ? ओ (अग्नि) उस (यक्ष) दे कोल गेया तां उसने अग्नि गी पुच्छेया- "तू कुन एं ?" अग्नि ने परता दित्ता “में अग्ग आं, में जातवेद (अग्नि) आं ।”
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुम् । स तत एत्र नित्रवृते नैतदशक विज्ञातु यदेतद्यक्षमिति ।।६।।
(यक्ष ने) इक तीला (सामनै) रक्खियै उस जातवेद (अग्नि) गी आखेया "इसी फूक ।" अग्ग तीले कोल गेई पर पूरी शक्ति लाने पर बी उसी साड़ी नई सकी । ओ परतोई आई ते (देवतें गी) आखन लगी "ए यक्ष कुन ऐ ? इस गल्लै गी औं नई जानी सकी आं । [हवा दी परख]
अथ वायुमन वन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति तथेति ॥७॥
फो उनें (देवतें) पौन (पवन) गी गलाया जे पता करो ए यक्ष कुन ऐ ? उसने आखेया – ठीक ऐ । -
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्को ऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यन-
बोन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥८॥
पौन उस (यक्ष) दे कोल गेई । यक्ष ने पुच्छेया- तू कुन एं ? जवाब थोत्रा - में हवा आं, में मातरिश्वा आं ।
तस्मि स्त्वयि कि वीर्यमित्यपीद सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥९॥
यक्ष ने पुच्छेया तेरे च के समर्थ ऐ ? (हवा बोली) "इस पृथ्वी पर जे किछ ऐ उसी डोआरी सकनी आं ।"
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्व जवेन तन शशाकादातुम् । स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातु ं यदेतद पक्षमिति ॥१०॥
यक्ष ने ओदे आस्तै (सामनै) इक तीला आनी टकाया ते आखेया 'इसी डोआर' । ह्वा कोल जाइयै पूरा जोर लाइयै बी उस (तीले) गी डोआरी नई सकी । बस, ओ बी परतोई आई ते बोली, "मेरी समझा च नई आया जे ए यक्ष कुन ऐ ?"
अथेन्द्रमब्र वन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति । तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥११॥
एदे परैन्त देवता इन्द्र गी बोले- मघवन्, तुस पता करो जे ए यक्ष कुन ऐ ? इन्द्र ने आखेया चंगा। ए आखियै ओ यक्ष दे कोल गे, पर इन्ने चिरै च ओ यक्ष उत्थों लोप ड्रोई गे ।
स तस्मिन्नैवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहु शोभमानामुर्मा हैमवतीं तां होवाच किमेतद् यक्षमिति ॥१२॥
इन्द्र ने उस्सै अम्बरा पर (जित्यें ओ यक्ष अन्तर्ध्यान होए हे) इक अत्यन्त सुन्दर नारी गी दिक्खेया । (सुन्ने दे गहनें कन्ने सज्जी दी - शंकराचार्य) हिमालय दी बेटी (रा० कृ०) उस उमा गी इन्द्र ने पुच्छेया ए यक्ष कुन ऐ ? [उमा दे रूप गी श्री राधाकृष्णन् ने इस चाली स्पष्ट कीता ऐ : This legend that Uma, the daughter of the Himalayas revealed the mystic idealism of the upanishads to the gods is an imaginative expression of the truth that the thought of the upanisadas was developed by the forest dwellers in the mountain fastnesses of the Himalayas. Wisdom is the most beautiful of all things. Beauty is the expression of inward purity. Sin leaves a scar on the soul or otherwise disfigures it. Uma is the wisdom that dispels Indra's ignorance. Mere knowledge untouched by divine grace will not do. अर्थात् - उमा दा देवतें गी गुप्त मर्म भेद समझाने दी ए कथा इक रूपक ऐ । उमा हिमालय दी धी ऐ । से उपनिशदें दा मर्म बी हिमालय दे जंगले च रोहने आले तपोमुनियें प्रतक्खा फीता हा । सबनें सुन्दर बस्तुएं चा 'समझदारी' सबनें कोला सुन्दर ऐ। सुन्दरता अन्दर दी (आत्मा दी) पवित्रता दी गे इक झलक ऐ । पाप आत्मा पर जखम लाई जन्दा ऐ, उसी मैला करी जन्दा ऐ । उमा ओ ज्ञान ऐ जिसने इन्द्र दे अज्ञान गी दूर कीता । दिब्ब लोई दे बगैर छड़ा ज्ञान फम्मः नई औंदा ।] --- (फेन उपनिशद दा तीसरा खंड समाप्त होआ)
चौथा खंड
[उमा दा उपदेश]
सा ब्रह्म ति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्म ति ॥१॥
उस (उमा) ने आखेया- 'ए (यक्ष) ब्रह्म ऐ। तुसें सबनें गी उस्से दी जित्तू (विजय) दे कारण गै, ए मान- गौरव थोआ ऐ ।' तां इन्द्र ने जानेया जे ओ ब्रह्म ऐ । [अर्थात् ब्रह्म सबनें तत्वें कोला, देवी-देवतें कोला बी उप्पर ऐ ।]
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वा- युरिन्द्रस्ते ह्यनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्यनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्म ति ॥२॥
की जे इनें देवताएं गं ब्रह्म गी ओदे कोल जाइयै उसी पैहलें समझेया हा, इस करी ए (अगनी, पौन ते इन्द्र) दूए (सबनें) देवतें कोला उप्पर न (अर्थात् बड्डे न) ।
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्यनन्ने विष्ठ पस्पर्श स ह्यनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्म ति ॥३॥
इस्सै करी इन्द्र बाकी सबनें देवताएं च सिरमौर न की जे उनेई' गै ब्रह्म दे इन्ने कोल जाने ते जानने दा मौका मिलेया हा जे 'ए ब्रह्म ऐ' ।
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो घ्यद्युतदा ३ इतोन्न्यमो- मिवदा ३ इत्यधिदैवतम् ॥४॥
उस ब्रह्म दा ए आदेश ऐ । एते इयां ऐ जियां बिज्ज मिलकी जा जां अक्ख झमकी जा । ए आदेश देवतें आस्तै ऐ। [The illustration of lightening is used to indicate the instantaneous enlightenment produced by the union of the individual soul with the transcendental principle of universal wisdom. (R. K.) (अर्थात् बिजली दे चमकारे दा द्रिष्टांत ए समझने आरत ऐ जे आत्मा गी उस ब्रह्म दा ज्ञान इस्से चाली, लश्कारे साई गै, होई जन्दा ऐ)]
अथाध्यात्मं यदेतद् गच्छतीव च मनोऽनेन चंत- दुपस्मरत्यभीक्ष्ण संकल्पः ॥५॥
हून अपने आप दे बारे च उपदेश ऐ : ए ब्रह्म गे, जेदै पासे ए मन खचोन्दा सेईं होन्दा ऐ । इस्से मने कन्ने (जीव) ब्रह्म गी लगातार चेतै करदा ऐ ।
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूताणि संवाञ्छन्ति ॥६॥
ओ ब्रह्म, सबनें इच्छाएं दा नशाना, उबै जड़ा सबनें गी प्यारा ऐ, ससदी इस्सै रूपै च उपासना करनी चाहिदी । जो उसी इस रूपै च पछानदा ऐ, उसगी सारे जीव चाहन्दे तुपदे न ।
उपनिषदं भो ब्रू होत्युक्ता त उपनिषद् ब्राह्मी वा व त उपनिषदन मेति ॥७॥
(हे गुरुदेव !) उपनिशद (रहस्य) समझाओ । (गुरु बोले) – असें उपनिशद तुगी आखी सुनाई । ब्रह्म कन्ने सरबन्ध रवखने आली ए उपनिशद (रहस्य) असें समझाई दित्ता ऐ ।
तस्से तपो दमः कर्मति प्रतिष्ठा बेवाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ।।८।।
तपस्या, इन्द्रियें दा दमन, कर्म उस रहस्य गी जानने दे रस्ते न, वेद उस रहस्य दे अंग न, ते सचाई उसदा घर ऐ ।
[Tapas is training in spiritual life. It is cleansing our soul of all that is sinful.—R. K.]
अर्थात् तपस्या दा अर्थ ऐ आत्मा दी शुद्धि, आत्मा गी पापें दी मैलू कोला साफ रक्खता ।
यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोफे ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥९॥
जो इस रहस्य गी समझदा ऐ ओ पाप दा नाश करिये अनन्त सुरगै च पक्का थार पाई लैंदा ऐ, हां पक्का थार पाई लैन्दा ऐ । --- इति "केन" उपनिशद् समाप्त होई ।