कठ उपनिशद

Kath Upanishad|Katha Upanishad
Translations·61 min

संस्कृत मूल ते डोगरी अनुवाद : रामनाथ शास्त्री

ए बड़ी खुशी दी गल्ल ऐ जे उपनिशद जनेहियें संसार-प्रसिद्ध दार्शनक रचनाएं दा डोगरी च बी अनुवाद कोता गेया ऐ । ए अनुवाद प्रो० रामनाथ शास्त्री होरें कीता ऐ । जिनें छे उपनिशदें दा अनुवाद इनें कीता ऐ ओ न : कठ, केन, प्रश्न, ऐत्तिरेय, तैत्तिरेय ते ईशावास्य । ए सारे अनुवाद श्री शास्त्री ने धर्मार्थ ट्रस्ट गी भेंट करी दित्ते न । धर्मार्थ ट्रस्ट गी बड़ी खुशी ऐ जे उसी इनें छें उपनिशदें गी छापियै प्रकाशत करने दा ए सुयोग थोआ ऐ । धर्मार्थ ट्रस्ट श्री शास्त्री हुन्दा बड़ा धन्नवादी ऐ । इस चाली भारती साधना दे ए अमर ग्रंथ, डोगरी भाशा दे राहें डोगरा जनता दे उस हिस्से आस्तै बी सुलभ होई सकगंन, जड़े संस्कृत, अंग्रेज़ी जां हिन्दी भाशाएं दे 'राजमार्गे' दे वे-बाकव न । जम्मू : मार्च १९७३ गणेशदास शर्मा सैक्रेटरी, धर्मार्थ ट्रस्ट, जम्मू

उपनिशदें दे ए डोगरी अनुवाद

में 1970 ई० दी विजयदशमी दे शुभ ध्याड़े दे मौकै किज उपनिशदें दा अनुवाद करने दा संकल्प कीता हा । दर्शन जां धर्म दे परम्परागत रूपै आस्तै मेरे मनै च कोई मती रुचि नई । इस्सै करी उपनिशदें च 'धर्म' ते 'दर्शन' दौनें दी सरल बौद्धक चर्चा ने गै मेरे मनै गी छूता ऐ । अनेकां देसी ते बदेसी विद्वानें उपनिशदें दी जड़ी सराहना कीती ऐ ओ बड़ी तात्विक ऐ । में इनें उपनिशदें 'गी इनें गै किज विद्वानें दिये टीकाएं दी मददी कन्ने पढ़ने दा जतन 'कीता । श्री शंकराचार्य, सर राधाकृष्णन् ते मैक्समूलर इनें त्रों 'मनीषियें कोला में इनें अनुवादे च बड़ी प्रेरणा ते सहायता लेई ऐ । इस्सै करी मिगी ए रत्ति मातर बी दावा नई जे इनें अनुवादें च कोई गल्ल नमीं जां मेरी मौलक ऐ । हां त्रोनें दे बचारे चा चुनाव मेरा अपना ऐ । इनें अनुवादें राहें जे डोगरी भाशा दी ते ओदे राहें डोगरा धरती दी थोड़ी मती सेवा होई सकी होऐ तां में समझंग जे मिगी मेरा मैहनताना मिली गया । में धर्मार्थ ट्रस्ट दा बड़ा धन्नवादी आं जे उनें इनें अनुवादें गी छापने दी जिम्मेवारी अपने उप्पर लेइयै मिगी इस बारे चिन्ता कोला मुक्ति दोआई दित्ती । जम्मू : जनवरी 1973 ई० - रामनाथ शास्त्री

नचिकेता दे त्रै बर

कठ उपनिशद जां कठकोनिशद यजुर्वेद दी तैत्तिरीय शाखा कन्ने सरबन्ध रक्खते आलो उपनिशद ऐ । जिस कथा गी एदे च आधार बनाया गया ऐ ओदा मूल संकेत ऋग्वेद दे दसमें मंडल दे १३५ में सूक्त च आया ऐ । एदे बाद तैत्तिरीय ब्राह्मण (३.१.८) च ते महाभारत दे अनुष्ठान पर्व च बी इस कथा दी चर्चा कीती गेई ऐ । ए कथा अज्जै दे सन्दर्भ च होर बी महत्वपूर्ण सेई होन्दी ऐ ।

अज्ज इस बीमीं सदी च मनुक्खी जीवन इस करी खोखला सेई होंदा ऐ की जे अज्ज हर पास झूठे दभ्भ-दखावे दी भरमार ऐ ते गल्लें पर, कम्में पर, ते अपने हर रूप पर ओपरे मलम्मे ते मरक्खे लाने दी निर्लज्ज चतराई जीवन दा इक सुभावक अंग बनी गेदी ऐ । अज्ज जड़ा कोई बी भलोका मानु इस पखंड होली दे रामरीले च शामल नईं, ओ कोई ओपरा-अपवाद ऐ । ओ समाज दी सूरत ते सीरत दे छल्लें कोला दूर छंडोए दा कोई बक्खरा जीव सेई होन्दा ऐ जिसी अनगिनत मरक्खें चा झांकदियां अक्खीं दिक्खियै कदें खिज

मसूस करदियां न, कदें तरस खन्दियां न ते कदें ओदे पासै व्यंग भरोची हासोआनी खलारदियां न । ए दभ्भ-दखावे दी गल्ल उपनिशदें दे उस प्राचीन भलोके समें च बी ऐ ही । फर्क सिर्फ इन्ना हा जे समाज च ओदी स्थिति अज्जै कोला उल्टी ही । तदू सिर्फ कोई-कोई चतर खडारी ए खेड करदा हा ते बाकी दा भलोका समाज, ओदा पता लग्गी जाने पर उस गल्लै पर अपनी त्रिक्खी नापसंदी प्रगट करदा हा । इस्सै चाली दे दम्भ- पखंड दी इक कथा गो कठ उपनिशदै दा ताना-बाना बनाइयै वैदिक रिखी ने अपने मतलबै दी गल्ल समझाने दा जतन कीता ऐ । कथा इयां ऐ : इक बसदा-रसदा ब्राह्मण हा वाजश्रवस । उसने अपने समें दी प्रचलत आस्था मूजब इक वारी जग्ग कीता ते अपना गौ-धन ब्राह्मणें गो दान करी दित्ता । दान कीते जाने आलियें गमें गी सुभावक ऐ जे उन्दे सिंगें पर चान्दी दियां टोपियां, खुरें च कड़ियां, पिट्ठी पर झुल्ल वगैरा पाइयै सजाया जन्दा होना ऐ । उस साज-सजौटा च अक्सर गमें दी असल उमर-अवस्था बी छप्पी खटोई जन्दी ही । पर लोक गमें दा ए सिगार श्रद्धा करी करदे हे किसे चाली दा पज्ज पाने आस्तै नई । वाजश्रावस दा इक पुत्तर हा नचिकेता । उमर इयै कोई १२-१४ बरे । उसने घरै च इस जग्गै दी रोणक दिक्खी । नचिकेता गी झूठ-पखंड पछानने दी समझ-बूझ ते ऐ ही पर झूठे कन्ने समझौता करने दी सिख्या नई ही मिलदी । उसदे मनै च सच बोलने, सच

समझने, ते सच्चै पर चलने दे संस्कार हे । उसगी इस जग्गै च अपने पिता दी ए दम्भ भावना दिक्खियै बड़ा दुक्ख होआ जे दानी बनने दा ढोंग करियै उनें जड़ियां गमां ब्राह्मणें गी दान दित्तियां हियां, ओ सब खांगड़ (बुड्डियां) गमां हियां जिन्दी दुद्द देने दी उमर ते समर्थ बीती चुकी दी ही । नचिकेता गी अपने पूजने जोग पिता दी ए करतूत दिक्खियै बड़ी ठेस पुज्जी । झूठी सराहना दी ए भुक्ख, नकारी नामवरी दी ए मैली लालसा, मानु गो कैसा-कैसा नाच नचान्दी ऐ ! नचिकेता दी वरेस भाएं लौकी ही पर समझ- दारी ते सोग्गापन दौनें दी ओदे च कोई कमी नई ही । इस्सै करी ओ इस कपट समारोह गी दिक्खियै चुप नई रेई सकेया । मनै च दुख-कसाला लैते दे ओ अपने पिता कोल गेया ते व्यंग- भरोचे सुरै च बोलेया : "तत, कस्नै मां दास्यसीति ?” अर्थात् – – पिता जी, (गमां ते तुसें ब्राह्मणें गी दान करी दित्तियां), मिगी दान करियै कुसगी देने दा बचार ऐ ? नचिकेता दी इस सरल सेई होने आली गल्लै च व्यंग आली गल्ल ए ही जे बुड्डियें खांगड़ गमें गी इस व्हानै घरा कड्डियै तुसें अपना भार होला करी लेया, हुन तुस मिगी बी कुसै गी सौंपियै, मेरे बारे च बी अपनियें जिम्मेवारियें दे भारा कोला छटकारा पाई लौ । वाजश्रवस अपने जातकै दे मुंहा ए ऊट-पटांग गल्ल सुणियै भलखोई गेया । उसने परता नई दित्ता, जियां गल्ल ओदी समझा च नई ही आई । जां होई सकदा ऐ ओ ञ्याणे नचिकेता दी इस गल्लै गी बी ओदा ज्यानपुना समझियै चुप रेया होऐ ।

नचिकेता ने पिता गी चुप दिविखयै फी उयै सवाल दूई बारी पुच्छेया : पिता जी गमां ते तुसें दान करी दित्तियां, हुन मिगी तुस कुसगी देगे ओ ?" वाजश्रवस दे कन्न खड़े होई गे । चोरी करदे फगड़ोई जाने आली अवस्था च ओ कचोई जन गेया । के आखदा ? के परता दिन्दा ? पर नचिकेता ने अपने पिता दे इस भलखोने पर बी उसी माफ नई कीता ते तीसरी बारी फी इयै प्रश्न पुच्छेया । कचोए दा वाजश्रवस खिजी पेया । उसी नचिकेता दे इस छुद्दर-पुन पर रोह आया । उस आदमी दा रोह खतरनाक हुन्दा ऐ जड़ा चोरी करदे जां कोई दुआ माड़ा कम्म करदे फगड़ोई जा । उस्सै खिन वाजश्रवस दा ओ दानी बरूप हटी गेया । उसने रोहै च कम्बदे होई आखेया - में तुगी मौती गी दिन्नां (मृत्यवे ददामि) । तिलै दा ताड़ बनी गेया । नचिकेता ने जागत-पुने च आइयै पिता दे मुंहा परा ओदा मरक्खा तुआरने दी जिद्द कीती ते दम्भी पिता ने बी संजम ते मरजादा गी परे सुट्टियै रोहै च ऐसी गल्ल आखी जेदा परिणाम उनें उस वेल्लै सोचेया समझेया गै नई । गल्ल मुंहां निकलियं इक भयंकर प्रश्न बनिये पिता ते पुत्तरै दे मझाटै आनी खड़ोती । जिस बेल्लै वाजश्रवस ने अपनी आखी दी गल्लै दा गम्भीर मर्म समझेया, उस बेल्ले तगर नचिकेता उस गल्लै गी इक "आदेश" मन्नियै उसी सच करने दा संकल्प करी चुके दा हा । नचिकेता दे ए अपने संस्कार हे जिनेंगी दुनियांदारी दी मैली हवाऊ ने अजें छूता नई हा ।

मौती दा डर वाजश्रवस आस्तै जिन्ना भयंकर हा, नचिकेता आस्तै उन्ना भयंकर ओ नई हा । वाजश्रवस जिस मौती दे डरें, अपना परलोक सुधारने आस्तै इस चाली दे दम्भपूर्ण जग्गें राहें, पैहलें अपने आपा गीते फी मौती दे देवना गी छलने दा जतन करै करदा हा, नचिकेता ने उस्सै मौती कोल चली जाने दा निश्चा करी लेया । मौती दे घर जाने दा निश्चा ! अरकै छलकदा जहर-प्याला पीने दा निश्चा ! नचिकेता ने उस बेल्लै मौती दी के कल्पना कीती होग ? उस लौकी कच्ची वरेसा च उसी मौती बारै के ज्ञान हा ? क्या ओ उस ज्याणी उमरी च मौती कोल जाने दा मतलब समझदा हा ?

नचिकेता दी निडरता, ओदी पैन्नी नजर, ओदी सोग्गी अकल, ते ओदे उज्जल संस्कार-ए सब दसदे न जे मौत ओदे आस्तै कोई अनजान बुझारत नई ही । ओ ओदा मर्म पछानदा हा । जीवन ते मौती दा अन्तर बी ते दोनें दा सरबन्ध बी समझदा हा । ओ जानदा हा जे संसारा च जीव फसलै आंगू पकदे न ते फसलै आंगर गै बार बार उगदे न ।

“सस्यमिव मर्त्य : पच्चते सस्यमिवाजायते पुनः"

इस्सै करी ओ बड़े अडोल निश्चे कन्ने, यमराज दे द्वार पर जाई पुज्जा ।

अपनी व्यवहारक भाशा च नचिकेता दे यमराज दे द्वार पर जाने दी के व्याख्या कीती जा ? इयै जे उसने मनै च संकल्प करिय मौती गी अपना आप सौंपी दित्ता । मौती दा आह्वान कीता ! किछ बी समझो, पर कथा दसदी ऐ जे ओ त्रै दिन भुक्खा-त्रेआया यमराज दे द्वार पर उन्दी निहालप करदा रेया । त्रै दिन, पूरे तौर पर दत्तचित्त होइयै मौती दे देवता आस्तै 'तप' करदा रेया । त्रिये दिन यमराज आए तां उनें अपनी डियोडी दे बाहर इक तेजस्वी जागतै गी बैठे दे दिक्खेया । यमराज दे मनै च केई खतोले जागे होंगन, पर उनेंगी किछ बी आखने दा मौका दित्ते बगैर गै नचिकेता ने उनेंगी आखेया "यमराज, मिगी त्रेह लग्गी दी ऐ । पैहलें मेरे आस्तै पानी लेई आओ । जेदे दरवाजे पर अतिथि भुक्खा-त्रेहाएया रवै, ओदे आस्तै ए चंगा नई होंदा । एदे कन्ने धर्म दा अनादर होंदा ऐ । कीते दे शुभ कम्में दा फल फलदायक नई रौहन्दा ।" यमराज इस बुनियादी कर्तब्ब गी जानदा-समझदा हा । उसने आखेया, "मेरे आदर जोग अतिथि, मिगी इस गल्लै दा बड़ा दुक्ख ऐ जे तुस त्रै दिन मेरे दरवाजे पर भुवखे-पाने बैठे दे रेह । इस करी मैं इस गल्ले दा पचित करने आस्तै तुसेंगी त्रै बर दिन्नां । तुस जो चाहो, त्रै बर मगी लो ।" नचिकेता दी त्रौं दिनें दी तपस्या सफल होई गेई । उसने गम्भीरता कन्ने बचार कीता ते पैहला बर मंगेया, "हे यमराज, मेरे पिता दे मनै च सच्ची कल्याणकारी शान्ति उपजै, उनेई मेरे पर जड़ा रोह ऐ ओ दूर होई जा ते जिस बेल्ले औं इत्थों परतोइयै उन्दे कोल जां तां ओ खुशी कन्ने मेरा स्वागत करन ।" यमराज ने ए बर देना मन्नी लेया । इत्थं नचिकेता दो दूरन्देशी ते समझदारी दी थाह तुस ओदे ए बर मंगने परा गै लाई सकदे ओ । इक्कै बरै कन्ने उसने त्रै गल्लां सिद्ध करी लेइयां । ओदे उस दभ्भी पिता दे मनै च सच्ची शान्ति उस्सै वेल्लै होई सकदी ही जिस वेल्लै ओदे अन्दर भरोची दी झूठी मान - महत्ता दी भावना ते कपट - दभ्भ दी सारी मैल दूर होई जन्दी । दुए उसने पिता ते अपने मझाटै होई दी नचाकी बी दूर कर लेई ते त्रिये पिता कोल परतोई जाने दा सिद्दा अर्थ हा जे ओदी आई दी मौत बी टली गेई । नचिकेता ने इस इक बरै राहें अपने संसारक जीवनै दी सुफलता पक्की करी लेई । ते फो अपना परलोक सुफल करने दी कामना कन्ने दुआ बर मंगेया : "हे यमराज, जिस विद्या राहें, सुर्ग अर्थात् अनन्त सुख (सदा बहार खुशी) थोई सकै ओ 'अग्नि विद्या' मिगी सखालो।" ए बरदान पहले कोला बड़ा गहन-गम्भीर ते दूररस हा । इत्थे सुर्ग दा मतलब ऐ ओ खुशी जिसी मौती दा डर नई, अर्थात् किस चाली दा बी डर नई । इस्सै करी उस खुशी दा दूआ नां 'अमरत' ऐ । ए अमर खुशी जिस विद्या (अर्थात् ज्ञान) कोला मिली सकदी ऐ, उस विद्या गी जानने दी लालसा नचिकेता ने एदे च प्रगट कीती । ए अद्भुत बरदान सुनियै यमराज गदगद होई गे । नचिकेता दी अकली ने उनेई दंग करी दित्ता । इस्सै जीवन च स्वर्ग अर्थात् अमर खुशी भोगने दी लालसा करना ! यमराज ने प्रसन्न होइयै आखेया - हे नचिकेता, में तुगी इक बरदान अपने पासेया होर दिन्नां । ओ ए जे जिस अग्नि-विद्या दी तू चर्चा कीती ऐ ओ अज्जै कोला, संसारै च तेरे नां कन्ने अर्थात् "नाचिकेत अग्नी" नां कन्ने प्रद्धि होई जाग । यमराज ने नचिकेता गी उस अग्नि तुल्ल विद्या दा, अर्थात् अज्ञान रूपी न्हेरे गी हटाने आली ज्ञान जोति दा मर्म बी दस्सी दित्ता । ओ ज्ञान "मनुक्खी अकली दी गुफा" च नवास करदा ऐ-

"विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ।"

एदे बाद आई त्रिया बर मंगने दी बारी । यमराज बी बड़े उत्साह च हे ते नचिकेता गी बी अपने जीवन दियां कांक्षां पूरियां करने दा ए सुनहरी सुयोग मिले दा हा । उसने त्रिया बर मंगेया : हे यमराज, इस आत्मा दा मर्म के ऐ, जेदे बारे च इन्नियां तर्क-दलीलां दित्तियां जन्दियां न ते इन्नी चर्चा कीती जन्दी ऐ ? कोई आखदा ऐ - ए ऐ, कोई आखदा ऐ - ओ नई ऐ । कोई आखदा ऐ ओ मृत्यु दे बाद बी रौहन्दा ऐ, कोई आखदा ऐ जे ओ नई रौहन्दा ।

"येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।"

हे यमराज, ए रहस्य मेरी समझा च आई जा - ए त्रिया बर मिगी देओ । अर्थात् ए आत्मा के ऐ ते ए आत्म-ज्ञान मिगी कियां प्राप्त होऐ ? यमराज इस त्रिये बर गी सुनिये दंग रेई गे । उनें परता दिता, "ए नचिकेता, ए बड़ा कठन प्रश्न ऐ । देवता लोक बी इसी जानने आस्तै टक्करां मारी - मारी थक्की गे न, पर ए सूखम मर्म उन्दी समझा च बी नई आया । इस करी तू इस पचड़े च नई पौ ते – “अन्यं वरं नचिकेतः वृणीष्व" - तू कोई होर बर मंगी लै । नचिकेता ने आखेया, में जाननां जे ए बड़ा दुर्लभ ज्ञान ऐ, पर तुन्दे जेनेहा मर्म-ज्ञानी कोई दुआ मिगी कुन मिलग ? (वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यः) इस करी बर देना ऐ तां इयै देओ, होर कोई बर में नई मंगना । यमराज ने उसी परचाने आस्तै लोभ लालच देने दा जतन कीता । उसने आखेया--

शतायुषः पुत्र-पौत्रान्वृणीष्व, बहून्पशून्ह स्ति-हिरण्यमश्वान् भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ।। २३ ।। बल्ली-१

  • अर्थात् हे नचिकेता, तू मेरे कोला शतायु (सौ साल दी बरेसा आले) दोतरे-पोतरे, मनमानी गिनतरी च हाथी-घोड़े, सुन्ना-चान्दी, ते जिन्नी बी चाहें जमीन-मंगी लै अपने आस्तै जिन्नी इच्छा होऐ उन्नी आयु मंगी लै । जां इस्सै बरोबर कोई दुआ बर मंगी लै, कोई होर मुल्लवान धन-पदार्थ मंगी लें, इत्थों तगर जे में तुगी कामना अनुसार भोगें गी भोगने आला करी दिन्नां :-

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामांछन्दतः प्रार्थयस्व ।

मनै दी इच्छा मताबक किज बी मंगी लै । सुन्दर रथ, ऐसियां सुन्दर नारियां जो मनुक्खें कदें प्राप्त नई कीतियां - संसार दे हर चाली दे सुख-भोग मंगी लै पर आत्मा-सरबन्धी ए प्रश्न पुच्छने दी जिद्द नई कर ।" नचिकेता इनें लोभ-लालचें दी बरखा च बी बिना सिज्जे खड़ोता रेया । यमराज गी उसने बड़ी शान्ति कन्ने परता दित्ता –“यमराज, ए सब भोग-सुख सदा - सदा आस्तै टिकने आले नई । ए भोग - “सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः” मनुक्खी इन्द्रियें दे तेज गी नष्ट करी दिन्दे न । “तवैव वाहास्तव नृत्यगीते" - ए नाच-गीत मेरे किस कम्म न । ए तुन्दे कोल गै शोभा दिन्दे न । अज्जै तगर धन-पदार्थ कन्ने ए मनुक्खी लालसा कदें तृप्त नई होई । "तुन्दे कन्ने मलाटी होई गेई ऐ, हुन ए धन-पदार्थ मेरे आस्तै कोई दुर्लभ नई रेह । पर बर जे तुसें देना ऐ तां उयै मेरा बर ऐ- “वरस्तु मे वरणीयः स एव ।" यमराज मनै च खुश होआ करदा हा । जीवन-मृत्यु बारै जिज्ञासा करने आले नचिकेता दी उनें जड़ी करड़ी परीक्षा लेती ही, ओदे च ओ खरा उतरेया हा । ए कोई ममूली जिज्ञासा नई ही ते एदे लेई उथला खतोला गै एदे बारे च समाधान दा कुसै गी अधिकारी नई बनाई दिन्दा । इस्सै करी इस बारे च चर्चा हर जने-खने कन्ने नई कीती जन्दी । उस्सै कन्ने एदा बवेचन कीता जाना मनासब ऐ जेदी इस बारै तांग बड़ी नरोई ते सैहज होऐ । कठ उपनिशद दे दो ध्या न । पैहले ध्या दियां त्रै 'बल्लियां' अर्थात् त्रै भाग न । ए उप्पर लिखी गेई कथा-चर्चा पहले ध्या दे पहले भाग च आई ऐ । इस भाग च कुल 29 श्लोक न । यमराज ने नचिकेता दे प्रश्न दा जड़ा उत्तर दित्ता, पैहले ध्या दे बाकी दौं भागें च ते हुए ध्या दे त्रौ भागें च उस्सँ दी बस्तार कन्ने चर्चा ऐ । इस चर्चा दे श्लोकें दी कुल गिनतरी 91 ऐ । उस बवेचन दा सार संखेप इस चाली ऐ :- "इस मनुक्खी जीवन च दो तरांह दे सुख औन्दे न । इक ओ जड़े दिक्खने च बड़े सुहाने ते मनभाने होंदे न पर जिन्दा आखरी नतीजा माड़ा हुन्दा ऐ । दूए ओ सुख न जड़े शुरू च औकड़ पंदा करदे न पर खीर च कल्याणकारी हुन्दे न । इन्दा गैनां ऐ प्रेय (प्यारे लग्गने आले) ते श्रेय (कल्याण कारी) । मनुक्ख इनें दौनें चा अपने आस्तै कोई बी चुनी सकदा ऐ । आम लोक, अपने मन ते इन्द्रियें दी सलाह मन्नियै पैहली किस्म दे सुखें दी चाह करदे न । ते उयै सुख उन्दी नैतिक बरबादी दा ते उन्दी आत्मा दी मौती दा कारण बनदे न । पर टामें-टामें हौसले आले लोक, समझदारी ते दूरन्देशी कारण मनै दी ते इन्द्रियें दी मनमानी गी रोक्रियै, दूई चाली दे सुखै दी कामना करदे न । ते अपने भले दी बत्ता गी पछानी लैन्दे न । पर इस बत्ता दी पछान अपने आप नई होई जन्दी । एदी जानकारी कुसै ऐसे अनुभवी कोला गै होई सकदी ऐ जिसने आपू इस बत्ता गी सोधी लैते दा होऐ । जियां कोई अन्ना मनुक्ख दुए अन्ने मानु गी रस्ता नई दस्सी सकदा, इस्सै चाली कोई "कथनी दा धनी' इस मर्म गी दुएं गी नई समझाई सकदा । ए मर्म तर्क-दलीलें कन्ने समझा नई औन्दा । निपुण सद् ज्ञानी गुरु ते सच्ची जिज्ञासा लेइयै इस कठन बत्तै पर चलने दी औकड़ जरने दी आह रक्खने आला जिज्ञासु गै इस मर्म गी समझी-समझाई सकदे न । इस मर्म दी जानकारी होई जाने दी पैहली नशानी ए ऐ जे मनुक्ख खुशी ते बसोस दौनें भावनाएं कोला उप्पर होई जन्दा ऐ । अपनी आत्मा दी पनछान गै 'परम आत्मा' दी पनछान करान्दी ऐ । ए आत्मा अजर-अमर ऐ । एदे कोला कोई लौकी बस्त बी नई ते एदे कोला कोई महान पदार्थ बी नई । मतियां पोथियां ते बड़े ग्रंथ पढ़ने कन्ने, ते कथा-पुरान सुनने कन्ने आत्मा दी पछान नई होई जन्दी । एदे आस्तै ते चित्तै च इक बड़ी सच्ची ते निरमैल बेदन जागनी जरूरी ऐ । ए बेदन इन्ने चिर कियां जागै जिन्ने चिर तुन्दे मनै च संसारक सुख-भोगें बारै बेचैनी ऐ । इस स्वार्थ-भावना दे रौहन्दे ए बेदन नई जागदी । इन्द्रियें दे घोड़े मुंहजोर हुन्दे न । अकली दा सारथी (रथवान) मनै गी बागां बनाइयै, इनेंगी काबू च रखदा ऐ । पर संजम दियां ए बागां बड़ियां डंगदियां न, बड़ियां चुबदियां न । आदमी दी अध्यात्मक लड़ाई दा पैहला मुहाज इयै मन ऐ । इस्सै दियां मनमानियां न, इस्सै दियां रंग - बरंगी मनोकामनां न । जड़े साधक इस मुहाज पर लड़ाई जित्ती लैन्दे न, उन्दे आस्तै अगले मुहाजें दा संघर्श सखल्ला होई जन्दा ऐ । अकल मनै पर काबू पाई सकै तां फी अकल ते मन, इनें दौनें दा ए जुट्ट इन्द्रियें दी बगावत गी भलेयां दवाई लैन्दा ऐ । इस जीवन पर जे निर्लोभ ते निर्मल अकली दी हाकमी कायम होई जा तां ए मन ते एदे करी ए मनुक्खी देह दोऐ उस बत्ता पर चली पौन्दे न जिसी 'श्रय' आखदे न । मानु दी मिर्मल अकल ते टिकेदा शान्त मन, इनें दोनें दी खुशी गै जीवन गी हल्का ते शान्त बनान्दी ऐ । इस्सै शान्ति च जीव अपनी आत्मा गी पछानी सकदा ऐ । इस करी ए नचिकेता !

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तत्कवयो वदन्ति ।।

अर्थात् जीवन दे इस लक्ष्य गी पाने आस्तै सोगे-सावधान होइय पुरुशार्थ करो । पर ए गल्ल म्हेशां याद रक्खो जे आत्म-ज्ञान दा ए रस्ता तलवारी दी धार आंगर तेज ते पन्ना ऐ ।

शान्ति पाठ

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ।
ॐ शान्ति ! शान्ति ! शान्ति !

परमपिता परमेस्सर स्हाड़ी दौनें दी (गुरु ते चेले दी) रक्षा करै । ओ असें दौनें दा पालन करै । अस इक-दुए कन्ने रलियै बिद्या दा बल प्राप्त करचै । अस जे किश पढ़चै ओ सारवान (तेजवान) होऐ । अस इक-दुए दा बरोध नई करचै । हर थार, हर समै, हर चाली दी शान्ति होऐ ।

पैहली शाखा

ॐ उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ।।१।।
तह कुमार सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा विवेश, सोऽमन्यत ॥२॥

(वाजश्रवा दी संतान) वाजश्रवस ने, फल कामना कन्नै, (विश्वजित् नां दे) जग्ग दा अनुष्ठान कीता ते सर्वस्व दान करी दित्ता । वाजश्रवस दा इक जागत हा जेदा नां नचिकेता हा ।।१।। जिस मौकै दक्षिणा (दान करने आस्तै गवां) जा करदियां हियां, उस बेल्लै त्र्याणी बरेस होने पर बी, नचिकेता गी अपने पिता आस्तै श्रद्धा होने कारण (इस गल्लै पर) चिन्ता होन लगी । २।। * बाज (अन्न) दा दान करने कारण जेदा श्रव (जस्स-मान) हा । (शंकराचार्य) ।

[चिन्ता दा कारण ए हा]

पोतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥३॥

जिनें गवें (जिन्ना पीना हा, उन्ना) पानी पी लेआ ऐ, (जिन्ना खाना हा उन्ना) घा खाई लेआ ऐ, (अर्थात् जड़ियां गवां हुन बुड्डियां होई गेदियां न) जड़ियां दुद्द देई बैठी दियां न, ते जिन्दियां इन्द्रियां हुन सिथल होई गेदियां न, जड़ा कोई इस चाली दियें (बुड्डियें, खांगड़) गवें गी दान दिन्दा ऐ, ओदा बासा ऐसे लोक च हुन्दा ऐ जित्थें कोई सुख जां खुशी नई हुन्दी । [ए सोचियै नचिकेता ने पिता गी पुच्छेआ]

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।
द्वितीयं तृतीयं त होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥४॥

नचिकेता ने (अपने) पिता गी पुच्छेआ – “ए पिता जी (तात), (सर्वस्व दान करने दे इस जग्गै च) तुसें मिगी कुसगी देना ऐ ? दुई बारी ते तीसरी बारी (इयै गल्ल पुच्छने पर) पिता ने गलाया, "तुगी में यम (मौती) गी देंग ।" [नचिकेता ए उत्तर सुनिये इक्कला बेइयै बचार करन लगा]

बहूनामेमि प्रथमो, बहूनामेमि मध्यमः ।
कि स्विद् यमस्य कर्तव्यं, यन्मयाऽद्य करिष्यति ।।५।।

में अपने मते सारे (भाइयें जां जमाती-साथियें) च अग्गें चलने आला आं, ते मते सारें च दरम्यानी स्थिति रक्खनां । यम (मौती) दा ऐसा के कम्म ऐ, जड़ा मिगी दान करियै (तुस) पूरा करना चाहन्दे ओ ? [पिता दी गल्लै दा आदर करदे होई बी, नचिकेता ने समझो लेया जे पिता ने ए गल्ल रोहै च कीती ऐ, ते हुन ओ एदे उप्पर पछता करदे न । ओ उन्दे कोल जाइयै बोलेआ]

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे ।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥६॥

जिस चाली स्हाड़े बड़के बर्तदे हे, ते जिस चाली अज्जै दे दुए लोक व्यवहार करदे न, इनें दौनें गल्लें पर ध्यान देना चाइदा ऐ । मनुक्ख खेतरें दी फसलै आंगर गै पकदा ऐ (मरी जन्दा ऐ) ते उस्सै फसलै आंगर फी उग्गी पौन्दा ऐ । (फी ए झूठ, मकर ते फरेब की ?) (तुस अपनी गल्लै दा पास रक्खो ते मिगी यमराज कोल भेजी देस्रो) । [एदे बाद उपनिशद च कथा-सूत्र किज त्रुट्टी जन्दा ऐ । अगले बचन कोई जना यमराज गी, ओदे भवनै च आखदा ऐ । जेदे कोला कथा-सूत्र इयां जुड़दा ऐ जे यम दे महलें च नचिकेता गी पुज्जे दे त्रै दिन होई गे न । यम कुतै बाहर गेदे हे ते नचिकेता ने उनेई मिले बिना पानी तक पीने दी सगन्ध पाई दी ही । त्रिये दिन यमराज परतोए तां कुसै ने उनेई सुनाया]

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
तस्यैता शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥७॥

ब्राह्मण अतिथि दे रूपै च, अगनी देवता गै (घृस्तियें दे) घरें च औंदा ऐ । (भले लोक) ओदा (अतिथि-सत्कार करियै ओदी) शान्ति (दा उपा) करदे न । इस करी हे वैवस्वत (यमराज), तुस (अतिथि दे पैर धोआने आस्तै) जल लेइयै (ओदे कोल) जाओ ।

आशाप्रतीक्षे संगत सूनृतां च
इष्टापूर्ते पुत्र पशु श्च सर्वान् ।
एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्यात्पमेधसो
यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥८॥

जेदे घरै च ब्राह्मण (ब्रह्म दा जिज्ञासु) अतिथि, बिना खादे-पीते रौहन्दा ऐ, ओ (अतिथि) उस (घरपति) दी आशा (ऐसा लाभ, जेदा सरूप निश्चित नई) ते प्रतीक्षा (ऐसा लाभ जेदा सरूप पता ऐ) गी ते इन्दे दौनें दे सफल होने पर मिलने आले फल गी, कन्न मिट्ठी बाणी (बोलने) दे फलै गी ते जग्ग आदि करने दे फलै गी, बाग-बगीचे लाने दे फलै गी- अर्थात् सबनें फलें गी नाश करने दा कारण बनदा ऐ । [मंत्री-बजीरै दे ए बोल सुनियै यमराज ने नचिकेता दे कोल आइयै, ओदा स्वागत कीता ते फी आखेया]

तिस्त्रो रात्रीर्यदवात्सीगृ हे मे अनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्ते ऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ।।९।।

हे पूजने जोग ब्रह्मण, तुसें मेरे घरै च त्रै रातां बिना किज खादे-पीते गजारियां न, इस करी इक-इक रातीं आस्तै मेरे कोला इक-इक बर मंगी लौ । [नचिकेता ने ए सुनिये गलाया, जे तुस सच्चें गे मिगी त्रै बर देना चाहन्दे ओ, तां]

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्या- द्वीतमन्युर्गौतमो माभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणां प्रथमं बरं वृणे ।।१०।।

हे मौती दे देवता, त्रौं बरें चा में पैहला बर ए मंगनां जे (मेरे पिता) गौतम, मेरे बारे च नचिन्त (मौती कोल जाइयै पता नई ओदा के बनेआ ऐ ? इस चिन्ता कोला मुक्त), ममै च प्रसन्न ते रोह-रहत होई जान । जिस बेल्लै में तुन्दी अनुमति कन्ने उन्दे सामनै जां तां मिगी पछानियै ओ मेरे कन्ने (प्रेम कन्ने) गल्ल-बात करन । यमराज ने वरदान दित्ता :

यथा पुरस्ताद्भविता प्रतीत औद्दालकिरा रुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुख रात्रीः शयिता वीतमन्युना स्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ॥११॥

अरुण-पुत्र, उद्दालक* (अर्थात् तेरा पिता), मेरी प्रेरणा * इत्थं वाजश्रवस गी 'ओद्दालक' ते 'आरुणि' आखे जाने पर श्री शंकराचार्य टीका च लिखदे न :- "उद्दालक एवोद्दालकिः अरुणस्यपत्यमारुणिः, द्वयामुष्यायणो वा ।" 'द्वयामुष्यायण' उस आदमी गी आखदे न, जड़ा दौं पिताएं दी जैदादू दा बारस बनदा ऐ । ओ दौनें पिताएं दा बारस ते उनेई पिंड-पानी देने दा अधिकारी हुन्दा ऐ । इस्सै चाली नचिकेता दा पिता वाजश्रवस बी उद्दालक ते अरुण नां दे दो पिताएं दा उत्तरा- धिकारी होई सकदा ऐ । उपनिशद काल चए दौं पिताएं दी समाजक स्थिति के ही ? एदा स्वरूप के हा? ए जिज्ञासा इस शब्दै कोला जागदी ऐ । 'पालकर' पुत्तरै बारै बी ए गल्ल घटी सकदी ऐ ।

कन्ने, तुगी पछानी लैग ते रातों सुखै दी नीन्दरा च सवै करग । तुगी मौती दे मुआं चा बचियै आए दा दिक्खियै ओदा सारा रोह दूर होई जाग । [नचिकेता ने आखेया]

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं, न जरया बिभेति ।
उभे तोर्वाशनायपिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१२॥

हे मौती दे देवता ! स्वर्ग (नांदे) लोक* च किसै चाली दा डर-भौ नई, नां उत्थें तेरी पौंहच ऐ ते नां बढ़ापे दा डर ऐ । भुक्ख ते त्रेह इनें दौनें गी पार करियै, आदमी शोक दे बन्धनें कोला छुटकारा पाइयै, उत्थें सुखी होइयै रौहन्दा ऐ । * मौती दी ते बढ़ापे दी छाया कोला मुक्त स्वर्ग नां दा ए लोक, मनुक्खें दी कोई कल्पना दी सिरजना ऐ, जेदा लालच देइयै मानु गी धर्नकांड पासै प्रेरत कीता जन्दा ऐ जां ए कोई मानसक जां बौद्धक आनन्द-स्थिति ऐ ? जियां भर्तृहरि दा ए कथन ऐ : जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः । नास्ति येषां यशः काये जरा-मरणजं भयम् ।।

स त्वमग्नि स्वर्ग यमध्येषि मृत्यो ि प्रब्रूहि त्व श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण ॥१३॥

हे मौती दे देवता, तुस स्वर्ग दे साधन-सरूप उस अगनी गी जानदे ओ । मिगी ओदा सरूप जानने दी लालसा ऐ । तुस मिगी ओदा मर्म समझाओ, जिस (अगनी-विज्ञान) कन्ने स्वर्ग गी प्राप्त करियै मनुक्ख अमरता दा भोग करदे न । [यमराज ने उत्तर दित्ता]

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्गयर्माग्न नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ।।१४।॥

ह नचिकेता, में स्वर्ग दा साधन उस अगनी दा मर्म जाननां, में ओदा रूप तुगी समझानां । तू (उसी) समझने दा जतन करेयां । ए अगनी, तू ए समझ, जे अनन्तलोक दी प्राप्ति कराने आली, ते अकल रूपी गुफा च नवास करने आली* ऐ । * ओ अगनी अलोकक चमत्कार आली ऐ । ओदा नवास मानु दी गं अकली च ऐ । इयै अकली च बस्सी दी अगनी कला,

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा- स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्त- मथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥१५॥

मौती दे देवता ने नचिकेता गी उस अगनी दा सरूप समझाया, जड़ी (अगनी) सृष्टि दा आदि कारण ऐ । इस अगनी दे अंगें (इष्टकाएं) दा बी ब्योरा आखी सुनाया । यमराज ने, नचिकेता दे पुच्छने पर, प्रसन्न होइयै ए रहस्य इयां समझाया :- [यमराज ने आखेया]

तमब्रवीत्प्रीयमाणो
महात्मा
वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।

दर्शन, साहित्य ते विज्ञान दी जन्म-दात्री ऐ । श्री शंकराचार्य ने इस शब्दै दी व्याख्या इयां कीती ऐ : "तमेतमग्निं मयोच्यमानं विद्धि जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषां बुद्धौ निविष्टमित्यर्थः ।" अर्थात् "मैं उस अगनी दा सरूप दस्सन लगां, तू उसी समझी लै- जे ए अगनी विद्यावानें दी अकली च (तेज रूपं च) नवास करदी ऐ ।"

तवैव नाम्ना भवितायमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहान् ॥१६॥

मानता-प्राप्त यमराज प्रसन्न होइयै बोले – में (प्रसन्न होइयै) तुगी (पहले दित्ते दे बरें कोला बक्खरा) ए इक 'बर' होर दिन्नां जे (अज्ज कोला) (अकल गुफा नवासनी) ए अगनी* तेरे नां कन्ने मशूर होग (इसी 'नाचिकेत' बी आखेया जाग)। मेरे पासेया दित्ती दी (शब्द-रूपी रतनें दी) इस कीति-मालां गी तू अंगीकार कर । [यमराज इस कर्ममयी अगनी दी स्तुती करदे न]

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।
ब्रह्मजज्ञं देवमीड्य विदित्वा निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७॥

  • ओ अगनी कोई अलौकक चमत्कार नई । ओदा नवास मानु दी गै अकली च ऐ । इयै अकली च बस्सो दी अगनी, कला, दर्शन साहित्य ते विज्ञान दी जन्म-दात्री ऐ । श्री शंकराचार्य ने इस शब्दै दी व्याख्या इयां कीती ऐ : "तमेतमग्निं मयोच्यमानं विद्धि जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषां बुद्धौ निविष्टमित्यर्थः " । अर्थात् में उस अगनी दा सरूप दस्सन लगां, तू उसी समझो लै-ए-अगनी बिद्यावानें च (तेज रूपै च) नवास करदी ऐ ।"

त्रिणाचिकेता, अर्थात् इस अगनी दे त्रौनें अंगें दा पालन करने आला मनुक्ख, जन्म ते मौती दौनें बन्धनें गी जित्ती लैन्दा ऐ । ब्रह्म (हिरण्यगर्भ) कोला जन्मी दी ज्ञाणरूप, पूजने जोग इस अगनी-देवता गी पछानियै, अनुभव करियै (निचाय्य), सच्ची शान्ति गी प्राप्त करदा ऐ । *

  • इस उपनिशद-बचने च किज ऐसे शब्द आए न जिन्दे बारे च किज स्पष्टीकरण करने दो लोड़ ऐ । श्री शकराचार्य जी दी टीका दे अनुसार :-

(१) त्रिणाचिकेताः - तद् विज्ञानस्तदध्ययनस्तदनुष्ठानवान् वा ; (विज्ञान – गल्लै गी भलेआं समझने दा जतन, अध्ययन - उस जतनै-सरबन्धी गम्भीर सोच-बचार, अनुष्ठान - उस चिन्तन दी रोशनी च व्यवहार करना) (ए अर्थ सरल बी ऐ ते सुभावक बी)

(२) त्रिभिरेत्य सन्धिम् - एदा अर्थ श्री शंकर ने इयां कीता ऐ : त्रिभिर्मातृपित्राचायैरेत्य प्राप्य संधिं सन्धानं, सम्बन्धं मात्राद्यनुशासनं यथावत्प्राप्य । अर्थात् माता, पिता ते आचार्य इनें त्रोनें कन्ने सम्बन्ध पक्का करिये, अर्थात् उन्दे कोला शिक्षा लेइयै ।

(मेरी समझा च इत्थे 'त्रि' शब्द दा अर्थ विज्ञान, अध्ययन ते अनुष्ठान इनें त्रौनें स्थितियें कन्ने निग्गर सम्बन्ध बनाने कन्ने बी होई सकदा ऐ।)

(३) त्रिकर्मकृत् - त्रिकर्मकृदिज्याध्ययनदानानां कर्त्ता । अर्थात् यज्ञ, अध्ययन ते दान - इनें त्रों कम्में गी करने आला । [उपनिशदें दी मूल भावना, बाह्याचार-प्रधान यज्ञ आदि दा समर्थन नई करदी । इस करी 'यज्ञ' आदि शब्दें दा उपनिशदें कन्ने जोड़-मेल, 'यज्ञ' दी व्यवहारक व्याख्या दे बगैर परम्परावादी होई जाने दा डर ऐ । इत्थं जिस बुद्धि-स्थित अगनी दी चर्चा ऐ, उस्से दे सरबन्ध च त्रों कमें दी चर्चा अकली गी जचदी ऐ । अर्थात् विज्ञान, अध्ययन ते अनुष्ठान । मानव-जीवन कर्म प्रधान ऐ । ए कर्म (अनुष्ठान) अध्ययन (बौद्धक चिन्तन) कन्ने प्रेरत होना चाहिदा । अध्ययन बी रूढ़िये च बज्जे दा नई, नरोए निर्मल ज्ञान दी लोई च नथारे दा होऐ । जियां ए नीति-बचन प्रसिद्ध ऐ : मनः पूतं समाचरेत् । श्री शंकराचार्य दा सारा चिन्तन ते व्याख्यान इक खास परम्परा च बज्जे दा होने करि इत्थं सन्दोख नई दिन्दा । ] (४) ब्रह्मयज्ञम् - (श्री शंकर दे भाष्य दे अनुसार) ब्रह्मजज्ञ ब्रह्मणो हिरण्यगर्भाजातो ब्रह्मजः । ब्रह्मजश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञस्तम् सर्वज्ञमित्यर्थः । अर्थात् जड़ा हिरण्यगर्भ थमां उत्पन्न बी ऐ ते ज्ञान दा ज्ञाता बी ऐ । (५) देवम् - देवं द्योतनाज्ज्ञानादि गुणवन्तम्, अर्थात् ए अगनी द्योतन (चमकीलेपन) आली ऐ ते गुणें दी खान ऐ ।

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एव विद्वा श्चिनुते नाचिकेतम् ।
स मृत्युपाशात्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१८॥

जो त्रिणाचिकेत विद्वान्, अगनी दे इनें त्रौनें स्तरें (विज्ञान, अध्ययन ते अनुष्ठान रूप) गी भलेयां समझियै इस नाचिकेत अगनी दा साधन करदा ऐ, यो मौती दे बन्धनें (अर्थात् अधर्म, अज्ञान ते राग-द्वेष) गी, जीन्दे जी (पुरतः अपने सामनै) त्रोड़ियै, मानसक दुक्खें (शोक-सोग) आदि कोला दूर होइयै, स्वर्ग* च (अर्थात् वैराज लोक च) सुख ते आनन्द भोगदा ऐ ।

एष ते ऽग्निर्नचिकेतः स्वर्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनास- स्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ।।१९।।

हे नचिकेता, स्वर्ग (अर्थात् आत्मा दे विराट रूप दा * स्वर्ग दा अर्थ वैराज लोक ऐ अर्थात् मनुक्खी जीवन दी ओ स्थिति जित्थें आत्मा अपने विराट रूप गी जानी-पछानी लैन्दी ऐ ।

ज्ञान) देने आली उस अगनी दा ए मर्म ऐ, जिसी तू' दुए 'बर' कन्ने जानने दी इच्छा कीती ही । (अज्जै कोला) लोक इस (ज्ञान- अगनी) गी तेरे गै नां कन्ने जाना करगंन । हून तू अपना त्रिया 'बर' मंग । [ नचिकेता ने आखेया ]

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये- ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वया हं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥२०॥

हे यमराज ! इस त्रिये (तीसरे) बरै कन्ने में तुन्दे कोला ओ ज्ञान-बल मंगनां जेदे कन्ने में मौती दे बाद दी स्थिति दा ए मर्म जानी लें । केई आखदे न जे मरने दे बाद बी 'आत्मा रौहन्दी ऐ', ते कई आखदे न (मरने बाद) किज बी नई रौहन्दा । (सचाई के ऐ ? [यमराज बोले])

देवैरत्रापि विचकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयमणुरेष धर्मः ।
अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥२१॥

हे नचिकेता, इस बारे च मते बारी देवताएं गी बी दुबधा होई ऐ । की जे ए सूखम रहस्य जानना कोई सुखाला नई । इस करी तू कोई होर बर मंगी लै । मिगी, इस बारे च गै पुच्छने दा तू हठ नई कर । [नचिकेता ने परता दिता ]

देवैरत्रापि विचकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥२२॥

हे यमराज, ए ठीक ऐ जे देवताएं गी बी इस बारे च (कई बारी) शंका होई ऐ । तुन्दे आखने मूजब ए मामला जानना बड़ा औखा बी ऐ, पर तुन्दे सवाए इस बारे च दस्सने-दसाने आला होर ऐ बी कुन ? इस करी इस त्रिये बरै दे बदले च दुआ कोई बर मिगी मनजूर नई । [यमराज ने लालच दित्ता]

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीश्व बहून्पशुन्हस्ति हिरण्यमश्वान् ।
भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥२३॥

हे नचिकेता, सौ बरे जिन्दी आर्बला होऐ, ऐसे पुत्तर- पोतरे मंगी लै, माल-डंगर, हाथी, घोड़े, सुन्ना मंगी लै । दूरा-दूरा तगर फैली दी धरत मंगी लै; जिन्न बरे तू जीना चाहें ओ मंगी लै ।

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीश्व वित्तं चिरजीविकां च ।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥२४।।

हे नचिकेता, जां होर कोई इस्सै दे समान दुआ बर मंगी लै, धन मंगी लै, ऐसे साधन मंगी लै, जिन्दे कन्न तेरी संसार-यात्रा सुख-पूर्वक निभी जा । इस धरती पर तेरे मान- धन च बादा होऐ । (अपने मनै दियें) इच्छाएं दे मताबक संसारी सुख-भोग प्राप्त करने दी समर्थ में तुगी देई सकनां ।* * ए गल्ल इस दर्शन (तत्व विवेचन) दे कन्ने मेल खन्दी ऐ जे जज्ञासु गी इस चाली दा लुब्ल-लालच देइयै टालने दा जतन कीता जा । दूआ रस्ता गौतम बुद्ध दा, ओ दोटूक फैसला होई सकदा ऐ जे आदमी गी इनें उल्झनें च पौना गै नई चाइदा । उनेई इक बारी इक जिज्ञासु ने प्रश्न पुच्छेआ – "भन्ते ! आत्मा ऐ ?" तां बुद्ध ने अपना मौन नई त्रोड़ेआ । उस्सै जिज्ञासु ने फी पुच्छेआ - "भन्ते, आत्मा नई ऐ ?" गौतम उस्सै चाली मौन रेह । उनें हां-नां दा कोई उत्तर नई दित्ता । जिज्ञासु नराश होइयै चली गेया तां बुद्ध दे प्यारे शिष्य अनन्द होग इन्ना चिर असें जीना ऐ, इस करी में उयै ‘बर’ लैना ऐ (जड़ा में आखेया ऐ) ।

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।
अभिध्यायन्वर्णरति-प्रमोदा- नतिदीर्घ जीविते को रमेत ॥२८॥

हे यमराज, ऐसा कुन मूड़ मनुक्ख होग, जड़ा बुढ़ापे ते मौती दे बन्धनें कोला मुक्त, देवताएं कोल आइयै (पुज्जियै) बाहरली चमक-दमक रक्खने आले इनें संसारी सुख-भोगें गी, खिनभंगर जानदा होई बी, अपने जीवनै च सुख-सन्दोख सेई करग ? [इस करी मिगी ए लुब्ब-लालच नई देइयै]

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रू हि नस्तत् ।
योऽयं वरो गूढ़मनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥२७॥

हे मौती दे देवता, की जे इस बारे च (जे मरने दे बाद के हुन्दा ऐ) लोकें दे मनें च बड़ा खतोला बने दा ऐ, इस करी 'साम्पराय' अर्थात् परलोक दे बारे च जड़ी टकोदी जान- कारी ऐ ओ मिगी देओ । ए जिज्ञासा बड़ी गूढ़ बनी दी ऐ, इस करी ए बर छोड़ियै कोई दुआ बर असें नई मंगनां * ।

(कठ उपनिशद दे पहले ध्या दी पैहली बेल (वल्ली) समाप्त होई । )

--- * श्री शंकराचार्य इस सारे लुब्ब-लालच दा सार दसदे होई लिखदे न :- परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यतां चावगम्याह । अर्थात् इस चाली, जिज्ञासु शिष्य दी विद्या-प्राप्ति दी योग्यता दी परख करियै यमराज ने उसी ओ भेत समझाया ।

दूई बेल

[नचिकेता ने आखेआ]

अन्यच्छ योऽन्यदुतैव प्रेय- स्ते उभे नानार्थे पुरुष सिनीतः ।
तयोः श्रय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥१॥

'श्रेय' (मानु दा कल्याण करने आली विद्या) ते 'प्रेय' (मानु दा मन मोहने आली विद्या) ए दोऐ बक्खो-बक्ख न । दौनें दा सार-प्रजोजन बी बक्खो-बक्ख ऐ, पर ए दोऐ मानु गी अपने काबू च करी लैन्दियां न । जड़ा मनुक्ख श्रेय (विद्या) गी ग्रहन करदा ऐ, उसी शुभ फल मिलदा ऐ ते जड़ा प्रेय (अविद्या) गी चुनदा ऐ ओ जीवन दे सच्चे पुरुशार्थ थमां भटकी जन्दा ऐ । [इस श्रुति थमां ए शंका मनै च उठदी ऐ जे जेकर मानु गी श्रेय (विद्या) ते प्रेय (अविद्या) दौनें चा चुना करने दा मौका थोन्दा ऐ तां फी ओ अविद्या पासै की जन्दा ऐ? यमराज आपू गै इस शंका दा नवारण करदे होई आखदे न :- ।]

श्रयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत- स्तौ सम्परीत्य विविननि धीरः ।
श्रयो हि धीरो ऽभि प्रेयसो वृणीते प्रयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते ॥२॥

श्रेय (विद्या) ते प्रेय (अविद्या) दोऐ (रले-मिले दे रूपै च) मनुक्खें दे सामनै आँदे न । समझदार लोक उनें दौनें गी बचार करियै नखेड़ी लैन्दे न । सहज विवेक रक्खने आला मानु प्रेय गी सामनै दिक्खियै बी श्रेयगी ग्रहण करदा ऐ, पर मूढ़ मनुक्ख प्रेय गी गै योग-क्षेम दा मूल समझियै, ग्रहण करदा ऐ* । * इत्थं श्रेय ते प्रेय दी यथार्थवादी व्याख्या नई करियै, श्री शंकराचार्य अर्कमण्यता दी प्रतीक "गृहस्थ-त्याग" भावना गी गै 'प्रेय' मन्नदे न । ओ आखदे न :- "यस्तु मन्दबुद्धिः स विवेकासामध्याद योगक्षेमाद-योगक्षेम- निमित्तं प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते ।। 'प्रय' दी इन व्याख्याएं दा गै नतीजा ऐ जे भारतभूमि पर गृहस्थ दी कर्मभूमि थमां मुँह मोड़िये लक्खा साधु-बरागी राष्ट्री जीवन आस्तै इक गम्भीर प्रश्न-चिन्न बने देव ॥

स त्वं प्रियान्प्रियरूपा श्च कामा- नभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्त्राक्षीः ।
नंता सुद्धां वित्तमयोमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥३॥

हे नचिकेता, मनै गी मोही लैने आले उने सुख-भोगें गी, उन्दा खोखलापन समझियै तू पैहल गै छोड़ी बैठा एं । ते धनै दी प्रधानता आली इस जीवन-बत्ता (सुङ्ङ्का) कोला बी तू मुँह मोड़ी बैठा एं, जिस बत्ता पर अनगिनत लोक डुब्बी जन्दे न ।

दूरमेते विपरीते विषूची $ अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो ऽलोलुपन्त ॥४॥

$ विषूचि = विपरीत गति आलियां ।

ए श्रेय ते प्रेय (नां दियां विद्या ते अविद्या) इक दुए कन्न इन्दा कोई मेल-भाईचारा नई । दौनें दे फल बी बक्खरे-बक्खरे हुंदे न । हे नचिकेता, में तुगी (सच्चे अर्थ च) विद्यार्थी (जिज्ञासु) मन्ननां, की जे (संसारी) कामनाएं आस्तै तेरे मनै च कोई थार नई ।

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पंडितंमन्यमानाः ।
$ दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥५॥

अविद्या दे घेरे च फसे दे, अपने आपै गी बड़े गम्भीर ते पंडत मन्नने आले, उस्सै चाली केइयें कुटल बत्ते च भटकदे रौंहदे न जियां अन्न दे पिच्छे चलने आले अन्न (लोक) भटकदे रौंहदे न । [इस्सै करि इस मूढ़ता दे कारण—]

न साम्प्रायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥६॥

$ दन्द्रम्यमाणाः = अत्यर्थं कुटिलामनेक-रूपां गति इच्छन्तः । (श्री शंकराचार्य)

धनै दी मोह-ममता च बज्जे दे, ते (आत्म-कल्याण) बारै गफलत बरतने आले सूढ़ मानु गी, इस ञ्याणपुने दे कारण गै मौती दे बाद दी स्थिति दा ज्ञान नई हुंदा । जड़ा सिर्फ इस्सै प्रतक्ख जीवन (लोक) गी मन्नदा ऐ ते आखदा ऐ जे दुआ कोई लोक (परलोक) नई ऐ, ओ (मूढ़) बार-बार मेरा शकार बनदा ऐ, अर्थात् उसी गै बार-बार मरना पौंदा ऐ ।

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा- श्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥७॥

ए आत्म-ज्ञान दा गूढ़ मर्म (श्रेय) मते लोकें गी सुनने दा मौका बी थोंदा ऐ, इसी सुनियै बी मते सारे लोक ओदा सार - भाव समझी नई सकद । इस आत्म-ज्ञान गी समझाने आला बी कोई बिरला (चबात) मानु हुन्दा ऐ ते (सुनियै) उसी समझने आला बी कोई बिरला सयाना पुरख हुदा ऐ । सयाना गुरु जिन्ना बिरला होंदा ऐ, सत्पात्र चेला बी उस्सै चाली बड़ा बिरला हुंदा ऐ ।

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
A

अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान्ह्यतर्व्यमनुप्रमाणात् ॥८॥

ए श्रेय, जेदी केइयें रूपें च कल्पना कीती गेई ऐ, सधारण आदमी दे समझाने पर समझा गै नई औंदा । * जेदी व्याख्या कुसै ने (भलेयां) कीती नई, ऐसे इस आत्म-ज्ञान तगर पुज्जने दा कोई होर रस्ता (गति) बी नई ऐ । की जे ए सूखम कोला सूखम ते बड़ी मुश्कल समझा औने जोग ऐ । * इस श्रुति च 'अनन्य प्रोक्त' इस उक्ति दा सधारण अर्थ ऐ 'न अन्येन (केनचित्) प्रोक्त ऽत्रास्मिन् गहनविषये गतिः प्रवेशो नास्ति ।' अर्थात् इस गहन गम्भीर विषय च, जेदी ठीक-ठीक व्याख्या कुसै कोला नई होई ऐ, कुसैदी गति नई ऐ । इस्सै करि नचिकेता ने यम गी एदे बारे च पुच्छेआ ते इस्सै करि यमराज ने उसी लुब्ब-लालच देइयै टालने दा जतन कीता । पर श्री शंकराचार्य ने 'अनन्य' शब्द दा अर्थ इयां कीता ऐ :- "अनन्येन अपृथग्दशिना आचार्येण प्रतिपाद्य-ब्रह्मात्मभूतेन प्रोक्त उक्त आत्मनि गतिरनेकधास्ति नास्तीत्यादि लक्षणा चिन्ता गति- रत्रास्मिन् आत्मनि नास्ति न विद्यते ।" अर्थात् अपने प्रतिपाद्य (अनन्य) ब्रह्मस्वरूप गी प्राप्त होए दे, अपृथग्दर्शी आचार्य द्वारा व्याख्या कीते गेदे इस आत्मा च अस्ति- नास्ति रूप गति अर्थात् चिन्ता नई ऐ, की जे आत्मा सत्रनें विकल्पें दी गति कोला रहत ऐ ।

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्‌नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥६॥

प्यारे नचिकेता, छड़े तर्क-बितर्क कन्ने आत्म-ज्ञान तगर नई पुज्जन हुन्दा । इसी कोई आत्म-ज्ञानी गै दस्सै तां एदा रूप समझोंदा ऐ । जेड़ी समझ तुगी प्राप्त ऐ, (ओदे कारण) तू ं सत्य गी धारण करने आला (सत्य दा सरूप जानने दी उत्सुक्ता रवखने आला) एं । अस (चाहन्ने आं जे असेंगी) तेरे जनेह जिज्ञासु (ज्ञान दी लालसा रक्खने आले) मिलन ।

जानाम्यह, शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्नि- रनित्यैद्र व्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ।।१०।।

(हे नचिकेता) में जाननां जे कर्म - फल रूप ए शेवधि (खजाना) कोई टिकने आली बस्तु नई । नई टिकने आली (अनित्य) चीज टिकने आली (नित्य) चीजा दा कारण नई बनी सकदी । इस कारण में 'नाचिकेता' अगनी दा चयन (चुनाव) कीता । मैं अनित्य वस्तुएं दी मददी कन्ने गै इस नित्य पद (यमत्व) गी प्राप्त होआं ।

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां ऋतोरनन्त्यमभयस्य पारम् ।
स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्त्राक्षीः ॥११॥

हे नचिकेता, तू बड़े धीरजं आला एं । जे तू अपनी समझदारी कन्ने, संसारक सुख-भोगें दी कामना गी, जड़ी इस संसारै च सिरमौर ऐ, ऋतु (कर्म जग्ग) दी अनन्तता, अभय दी मर्यादा, ते जिन्दी (सबनें जगहें) स्तुति हुन्दी ऐ, उनें ऐश्वर्ये पासै लेई जाने आले रस्तें गी- अपनी मूल स्थिति गी समझदे होई, छोड़ी दित्ता ऐ, तां तू धन्न एं ।

तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धोरो हर्ष शोकौ जहाति ॥१२॥

जो आत्मा दुर्दर्श ऐ (अर्थात् अति सूखम ऐ), गूढ़ ऐ (अर्थात् बाणी दे साधनें कोला दूर ऐ), गुहा (अर्थात् मनुक्खें दी निर्मेल अकली) च जेदा ठकाना ऐ (अर्थात् जिसी इस्सै बुद्धि (अकली) दी लोई च जानेया जाई सकदा ऐ), जिसी गह्‌वर (गूढ़ स्थानें) च गूढ़ बने रौहना पसिन्द ऐ, जड़ी अत्यन्त प्राचीन ऐ, ऐसे इस आत्म-देवता गो अध्यातम-योग अभ्यासै कन्ने, जानियै-समझिये, ठंडे स्वातमा आला जीव खुशी ते बसोस–इनें दौनें कोला उप्पर होई जंदा ऐ । [एदे अलावा]

एतच्छु त्वा सपरिगृह्य मत्येः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।
स मोदते मोर्दनीय हि लब्ध्वा विवृत सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥

मानु इस ग्रतम-तत्व गी सुनिये, समझियै, आत्मा ते देह–इनें दौनें दा फर्क जानिये, ते इस सूखम आत्मा गी, जड़ी सच्चे आनन्द दा घर ऐ पछानियै, सच्ची खुशी गी महसूस करदा ऐ । में समझनां जे तेरे आस्तै मोक्ष (मुक्ति) दा द्वार खुल्ले दा ऐ । [ नचिकेता ने पुच्छेया ]

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।
अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद् वद ।।१४।।

हे यमराज, मिगी तुस उस मूल (पूर्ण) तत्व दे बारे च समझाओ जिसी तुस धर्म कोला बी ते अधर्म कोला बी, (अर्थात् शास्त्रं च दस्से दे विधि-निषेद कोला) बक्खरा समझदे ओ, जिसी तुस 'कार्य' कोला बी ते 'कारण' कोला बी नकेबलै समझदे ओ ते जिसगी तुस बीती गेदे ते औने आले समें कशा बी किछ होर समझदे ओ ।

[ यमराज बोले ]

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपा सि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पद संग्रहेणब्रवीम्यो- मित्येतत् ॥१५॥

सारे वेद जिस (प्राप्त करने जोग) मुक्ति - पद दा बर्णन करदे न, सारे गै तप जेदी प्राप्ति आस्तै कीते जन्दे न, जिसी प्राप्त करने दी इच्छा कन्ने गबरू साधक, ब्रह्मचारी रेहियै जतन करदे न, उस (मुक्ति-पदै) दी जानकारी तुगी दिन्नां । ॐ उस्सै मुक्ति-तपै दी प्रतीक अक्खर-ध्वनि.ऐ ।

[इस करिये]

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म, एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥१६॥

इयै अक्खर (अपर) ब्रह्म ऐ, इयै अक्खर पर (ब्रह्म) ऐ । इस अक्खरै दा सार - मर्म जानियै गै जीव अपने सनै दी इच्छा गी पूरा करी सकदा ऐ । [इस आस्तै]

एतदालम्वन श्रष्ठमेतदालम्बनं परम् ।
एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥१७॥

इस्सै इक अक्खरै दा स्हारा लै, की जे इस्सै दा स्हारा, सबनें स्हारें कशा श्रेष्ठ ऐ । इस्सै दा स्हारा लने आला जीव ब्रह्म लोक च मान पांदा ऐ । [जिस मूल-तत्व (आत्मा) दा मुक्ति-साधन ए ॐ ऐ, ओदा] रूप - स्वातम इस चाली ऐ :-

न जायते स्रियते वा विपश्चि- न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो, न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥१८॥

ए चेतन रूप (विपश्चित्) आत्मा जन्म ते मौती दे बन्धनें थमां उप्पर ऐ । नां ते एदा जन्म गै कुतों होंदा ऐ ते नां गै ए रूप बदलियै अपने बिच्चा गै प्रगट होआ ऐ। ए सदा थमां ऐ ते सदा रौहग । देह भाएं नष्ट होई जा, पर ए आत्मा (ओदे अन्दर रौहने पर बी) अजर-अमर ऐ ।

हन्ता चेन्मन्यने हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥

जे कुसै दी हत्या करने आला समझदा ए जे हत्या आत्मा ने कीती ऐ, जां जे मरने आला समझदा ऐ जे आत्मा मरी गेई ऐ तां ए दोऐ जने, आत्मा दा सच्चा सरूप नईं समझदे । आत्मा नां दुए गी मारदी ऐ नां दुए कोला मरदी ऐ ।

अणोरणीयान्महतो महीया- नामात्स्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥२०॥

ए आत्मा सूखम कोला बी सूखम ते बड्डे कोला बी बड्डा ऐ । ए आत्मा जीवें दे चित्तं च नवास करदी ऐ। इस आत्मा दी महमा गी उयै साधक पनछानी सकदा ऐ जेदे कम्में च लालसा दी मैल नईं होंदी । इस दी महमा गी जानियै-पछानियै ओ साधक सबनें दुक्खें-सोगें कोला छुड़की जंन्दा ऐ ।

आसीनो दूरं ब्रजति शयानो याति सर्वतः ।
कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२१॥

ए (आत्मा) इक थार बैठे दे बी दूरें चली जन्दी ए, ए सुत्ते दे हर पासै जाई सकदी ऐ । मद (खुशी) आली ते मद (रूशी) कोला दूर रौहने आली इस आत्मा गी मेरे बगैर होर कुन जानदा ऐ ?

अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥२२॥

जो आत्मा देहें (शरीरें) च रेहियै बी देहू कोला बक्खरी ऐ, नष्ट होने आलियें चीजें च जो नित्य सरूप ऐ, उस महान, सर्वव्यापक आत्मा गी जो जानी लैन्दा ऐ ओ समभदार (धीर) मनुक्ख सोग नई भोगदा ।

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनू स्वाम् ॥२६॥

ए आत्मा वेद दी पढ़ाई कन्ने बी पगड़ोने आली नई । मती त्रिक्खी अकली कन्ने जां मते उपदेश सुनने कन्ने बी पगड़ाई नई दिन्दी ऐ । इसी जानना ते उस्सै दे नसीब न जेदे पर एदी मेहरबानी होई जा । ए ते कुसै सच्चे जिज्ञासु दे सामनै गै अपने आप गी प्रगट करदी ऐ ।

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।
नाशन्तिमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४।।

जो मानु दुरे कम्में थों मुह नई मोड़े, जेदियां इन्द्रियां डावांडोल न, जेदा मन चैंचल ऐ, जेदा चित्त उदे काबू च नई, ऐसा मानु आत्म-ज्ञान कन्न बी इस आत्मा गी पछानी- जानी नई सकदा ।

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥२५।।

ब्राह्मण ते बीर जोधे बी जिस आत्मा दा भोजन बनी जंदे न, मौत जिस आत्मा आस्तै साग-सलूने तुल्य ऐ, ऐसी ए आत्मा जित्थें ऐ उसी भला कोई मूढ़ मानु कियां जानी सकदा ऐ ? (कठ उपनिशद दे दूसरे ध्या दी दूई बेल (वल्ली) समाप्त होई । ) ---

त्री वेल

[ आत्मा दे दो भेद : जानी ते अन-जानी ]

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पंचाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ।।१।।

ब्रह्म गी जानने आले (ब्रह्मविद) लोक, अपने सुच्चे कम्में दे फल सच्च (ऋत) दा स्वाद लेने आली आत्मा गी जो मनुक्खें दी अकली च नवास करदी ऐ ते चित्त रूपी गासै च डोआरियां मारदी ऐ, धुप ते छां आला लेखा ओदे बी दो बक्खरे - बक्खरे रूप आखदे न । इयै गल्ल उनें बी आखी ऐ जिनें पंज अग्नियें दा पालन कीता ऐ ते जिनें त्रै वारी नाचिकेत अगनी दा पालन कीता ऐ ।

यः सेतुरीजानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ।
अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेत शकेमहि ॥२॥

जड़ी नाचिकेत अगनी जजमान (अर्थात् कर्मियें) आस्तै (दुक्खें गी पार करने च मदद देने आले) पुलै दा कम्म दिन्दी ऐ, उस (अगनी गी) ते अक्षर ब्रह्म गी अस जानी सकचै, जो (अक्षर ब्रह्म) निरभौ ऐ ते संसार दे बन्धनें कोला मुक्त होने दी लालसा रक्खने आलें दा इक-मात्र स्हारा ऐ । [ इस चाली कमियें दा आसरा अपर ब्रह्म ते ब्रह्म दे जिज्ञासुएं दा स्हारा पर-ब्रह्म – आत्मा दे ए दोऐ रूप जानने जोग न ।]

आत्मान् रथिनं विद्धि शरीर रथमेव तु ।
वुद्धि तु सारथि विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

ए आत्मा इयां ऐ जियां रथै पर सोआरी करने (अर्थात् कर्मफल भोगने) आला सोआर होऐ । ए मनुक्खी देह रथ ऐ, अकल इस रथै दा रथवान ऐ ते मन जियां बागां न ।

इन्द्रियाणि हयानाविषया स्तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥४॥

समझदार लोक (मनुक्खी) इन्द्रियें गी घोड़ तुल्ल आखदे न, ते संसारी भोग - सुख ओ रस्ते न (जिन्दे पर ए घोड़े चलदे न) ते देह ते मन दी ए मालक आत्मा गी उनें घोड़ें दी सोआरी करने आला आखदे न ।

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ।।५।।

(इनें इन्द्री रूपी घोड़ें दा) जो बुद्धि रूप घुड़सुआर चंचल मनै आला होंदा ऐ उसी इनें (घोड़ें गी) काबू च रक्खने च उयै कठनाइयां औंदियां न जड़ियां (सच्चें-मुच्चें दे) अड़ब घोड़ें करी सोआरें-रथवानें गी बी दिक्खनियां पौदियां न ।

यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा, तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥६॥

पर जड़ा अकल रूपी रथवान समझदार ते धीरजे आला होंदा ऐ ए इन्द्रियां सील सुभा दे घोड़ें आंगर ओदे आखे मुजब चलदियां न ।

यस्तु अधिज्ञान्यान्भवत्यमनस्कः सदाशुचिः ।
न स तत्पदमाप्नोति सँसारं चाधिगच्छति ॥७।।

पर जो रथवान (बुद्धि) मूढ़ (ज्ञानहीन) ते संजम दे बगैर होंदा ऐ ते शुद्धि-सफाई नई रखदा, ओ शान्ति दे परमसुख गी प्राप्त नई करी सकदा । ए संसारी औन-जान उस्सै दे गल पौंदे न ।

यस्तु विज्ञान्वान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद् भूयो न जायते ॥८॥

जड़ा मानु समझदार ऐ, पवित्तर ऐ ते धीरज रखदा ऐ ओ उस पदवी गी प्राप्त करी लेंदा ऐ जित्थे ए संसारी औन- जान खतम होई जन्दा ऐ ।

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।
सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥९॥

जिस कोल ऐसा समझदार सारथी (रथवान) ऐ जो मन रूपी बागें गी (चतराई कन्ने) साम्बी-बरती सकदा ऐ, ओ (आत्मा) इस संसार रूपी रस्ते दे पार, विष्णु दे उस परम- पद (निर्वाण) गी पाई लैंदा ऐ ।

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्ध रात्मा महान्परा ॥१००॥

इन्द्रियें कोला उन्दे विषयें दी (रूप, रस, गंध आदि दी) मानता मती ऐ, विषयें कोला मन, मनै कोला अकल ते अकली कोला बी आत्मा महान ऐ ।

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परः गतिः ॥११॥

इस आत्मा रूप महान तत्व कोला ए मूल प्रकृति उप्पर ऐ (जो मूल प्रकृति सारे जगत दा सूखम बीज रूप ऐ । सारे कारज-कारण रूप शक्ति दा ओ स्रोत जड़ा इनें अक्खियें गी नजर नई औंदा) । इस मूल प्रकृति कोला बी ओ (घट- घट बासी) परम पुरख उप्पर ऐ । बस उयै खीर ऐ, उयै सबनें कोला उप्पर ऐ- ओदे कोला अग्गें किज बी नई ।

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।
दृश्येत त्वग्र्यया वुद्ध या सूक्ष्मया सूक्ष्मर्दाशभिः ॥१२॥

सबनें तत्त्वें (अग्ग, पानी, मित्ती, हवा, शून्न) च छप्पे दा उयै परम पुरख, नजरी नई औंदा । उसगी सूखम नजर रक्खने आले साधक गै अपनी सूखम ते पैनी अकली कन्ने दिक्खी सकदे न ।

यच्छेवाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि सहति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥१३॥

[यच्छेत् = (यम्) कावू करै । मनसि = मन में (छान्दसंदैध्यंम्) ]

(प्राज्ञ) समझदार मानु बाणी गी मनै च काजू करै, मन गी अपने ज्ञान च काबू करै । ज्ञान गी इस महान् आतमा च लीन करै ते इस आतमा गी उस शान्त परमात्म - तत्व च लीन करै ।

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत, क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया ।
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥१४॥

[ न्हेरे च भटकदे लोको ! ] उट्ठो, जागो, ज्ञानवान जीवें कोला ज्ञान दी रोशनी लैने दा जतन करो । ए रस्ता बड़ा कठन ऐ । दूरदर्शी लोक इस गी छुरे दी धारा पर चलने आंगर दसदे न ।

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्येत ॥१५॥

जो आत्म-तत्व शब्द-स्पर्श-रूप कोला परे ते वेबदल ऐ, नित्य रस ते गन्ध दा जेदे कन्ने कोई सरबन्ध नई, हाने करी जेदा नां मुंड - सिरा ऐ ते नां जेदा अन्त- खातमा ऐ, जीव-आत्मा कोला बी परे ए इक - डाल ते अडोल ऐ। इस परम-आत्म तत्व गी जो जानी लै ओ मौती दे घेरे चा छुड़की जा ।

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्यु प्रोक्त सनातनम् ।
जवत्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥१६॥

ए सनातन सच्च दी चर्चा, जड़ी यमराज ने नचिकेता गी सुनाई, इसी सुनियै ते सुनाइयै समझदार लोक ब्रह्मलोक दे अधिकारी बनदे न ।

य इमं परमं गुह्य श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।
प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्ताय कल्पते ।।१७।।

जो श्रद्धावान मनुक्ख इस सूखम सच-कथा गी ब्रह्म दे जिज्ञासुएं दे सामनै जां श्राद्ध दे मौकै सुनान्दा ऐ उसी अनन्त फल मिलदा ए । इति कठ उपनिशद दा पैहला ध्या समाप्त होआ । ---

पैहली बेल


[ आत्मदर्शन दी महमा दी चर्चा पिच्छे कीती गेई । हून इस
जतनै च के-के रकावट पौन्दी ऐ एदी चर्चा कीती जन्दी ऐ]

पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभू- स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥१॥

स्ययंभू (परमात्मा) ने इन्द्रियें गी बाहरले पासै जाने आला बनाया ऐ, इस करी जीव बाहरले पदार्थं पासै गै रजूह होन्दा ऐ, अन्दरलै पासै नई । ओ कोई बिरला धीरजवान पुरख ऐ, मुक्ति दी कांक्षा लेइयै जड़ा, इनें इन्द्रियें दा मुंह अन्दरले पासै मोड़ियै आत्म-दर्शन करी लैन्दा ऐ ।

पराचः कामाननुयन्ति बाला- स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।
अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥२॥

मूढ़ (ज्याणी अकली आले) मनुक्ख बाह्रले सुख-भोगें दी लालसा च रुज्झे दे रौहन्दे न । इयै लोक मौती दे फैले दे जालै च जाई फसदे न । पर समझदार मानु अमरता दा मर्म पछानिये, चलतू-फिरतू चीजें दे मोह च नई पौन्दा ।

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शा श्च मंथुनान् ।
एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वं तत् ॥३॥

इस्सै आत्मा र।हें, मनुक्ख रूप-रस, गन्ध, शब्द, स्पर्श ते मैथुन- इनें सबनें गी जानदा ऐ । इस धरती पर ऐसी कोई चीज नई जिसी आत्मा नई जानी सकदी । हे नचिकेता, तू जिन्दे बारे च जिज्ञासा कीती ही, ओ ब्रह्म-पद (मोक्ष) इयै ऐ ।

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥४।॥

जिस आत्मा दे राहें मनुक्ख सुखने च लब्बने आले ते प्रतक्ख लब्बने आले पदार्थं दा मुजरा लैन्दा ऐ (दिखदा ऐ), उस आत्मा गी पछानियै समझदार मनुक्ख सोग - दुख नई करदा ।

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।
ईशानंभूत भव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वं तत् ।।५।।

जड़ा समझदार मनुक्ख मध्वद (अर्थात् कर्मफल भोगने आली ) ते प्राणें गी धारण करने आली आत्मा गी कोला दा (अर्थात् भलेयां) जानी लैन्दा ऐ जे भूत बर्तमान ते भविक्ख त्रौने कालें दी हाकमी इस्सै दे हत्थे च ऐ - ओ फी ऐदी राखी करने बारै तिचिन्त होई जन्दा ऐ अर्थात् ( ओ निडर होई जन्दा ऐ) ।

यः पूर्व तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत ।।
एतद्वं तत् ॥६॥

(मुक्ति दी कांक्षा आला) जड़ा जीव, पंजे तत्वें (जल आदि) कोला बी पहलें प्रगट होने आले 'हिरण्यगर्भ' (ज्योति स्वरूप आत्मा ) गी, गुफा रूप देहू दियें इन्द्रियें च रक्खियै रूप-रस आदि विशयें गी दिखदे-भोगदे पन्छानी लन्दा ऐ- उस्सै ने ए गहन धर्म जानी लेया ऐ ।

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी ।
गुहां प्रविश्य तिष्टन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत ।॥
एतद्वं तत् ॥७॥

सबने देवताएं दी प्रतीक ए हिरण्यगर्भ रूप आत्मा परब्रह्म थमां प्रगट होन्दी ऐ-इसी गै रूप-रस-शब्द आदि दा भोग करने कारण "अदिति" (शब्दादीनामदनाददितिः) आखदे न । इयै आत्मा, अकल रूपी गुफा च नवास करदी ऐ ते इयै पंजें तत्वें दे, कन्ने कन्ने जन्म लैन्दी ऐ । (भूतैः समन्बिता व्यजायत उत्पन्ना ) जेदे बारे च तू पुच्छेया ऐ, हे नतिकेता, ओ इयै ऐ । - [ अगनी गै ब्रह्म ऐ ।]

अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गभिणीभिः ।
दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।
एतद्वै तत् ॥८॥

जियां गर्भवती नारियां अपने गर्भ गी धारण करदियां न, उस्तै चाली (दौं) अरणियें दे अन्दर रौहने आला ए जातवेद (अगनी) गै 'ब्रह्म' ऐ । सोगे ते चकन्ने होइयै मनुक्खं, हवन - समग्री कन्ने इस्सै दी उस्तुत (स्तुति) करनी चाहिदी ऐ ।

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।
तं देवाः सर्वेऽपितास्तदु नात्येति कश्चन ।।
एतद्वै तत् ॥९॥

जेदे चा सूरज प्रगट होंदा ऐ ते जेदे च ए अस्त होंदा ऐ, उस्सै 'प्राणात्मा' च ए सारे देवता (अन्न रूप ते वाणी रूप) वी वज्ने दे न । कोई ओदे थमां वाहर नई । ए प्राणात्मा गै ब्रह्म ऐ । [प्राणात्मा कन्ने देवतें दे इस सरबन्ध गी स्पष्ट करने आस्तै श्री शंकराचार्थ ने चक्कर दे घेरे दे अन्दर जड़ी दियें 'अरें' दा उदाहरण दित्ता ऐ । ]

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदत्विह ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।।१०।।

जड़ा आत्मा तत्व इस देहू च भासंदा ऐ, उयै देहू थमां बाहर बी ऐ । जड़ा देहू थमां बाहर बी ऐ उयै देहू च ऐ । इस मूल एकता च जड़ा मनुक्ख अनेकता दिखदा ऐ (अर्थात् देहू दे अन्दर ते बाहर दे चेतन तत्व गी बक्खरा २ समझदा ऐ) ओ अनेकां बारी मौती दा शकार बनदा ऐ (अर्थात् जन्म मरण दे बन्धन थमां ओदी खलासी नई होन्दी )। [मतलब ए जे उस आत्म-तत्व दी व्यापकता दी सचाई गी पछानी लंने आला जीव, अपने मन-वचन-कर्म गी उस्सै दे मताबक ढाली लेने पर इस जनम-मरन दे बन्धन कोला छटकारा पाई लैन्दा ऐ । ]

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानासि किंचन ।
मृत्योः स मृत्यु' गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥११॥

इस (प्राणतत्व) दी एकता दी ए हकीकत मनै च धारण करने जोग ऐ (अर्थात् ओ 'आस्था' बनी जानी चाहिदी ) । इस रुचाई गी जाने बगैर मौती थमां खलासी नई होंदी ।

अंगुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।
ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।
एतद्वं तत् ॥१२॥

झूठे जितना जड़ा (हिरदे कमल) जीवें दे अंदर मजूद ऐ, उस्सै गीत्रौं कालें (समयें) दा हाकम जानिये, मनुक्ख (अपने आप गी उस्सै गी सौंपिये) अपने बारे च निडर होई जंदा ऐ । ओ हिरदे-कमल नवासी गै 'ब्रह्म' ऐ ।

अंगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाघूमकः ।
ईशानो भूत भव्यस्य स एवाद्य स उश्वः ।
एतद्वं तत् ॥१३॥

ओ झूठे बरोबर 'पुरख' उस लोई आंगू ऐ जेदे चा धू नई निकलदा । त्रौं कालें दा चालक ओ बर्तमान च ऐ ते उयै भविक्ख च बी होग । उयै ब्रह्म ऐ ।

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्तानेवानुधावति ।।१४।॥

जिस चाली उच्चे किंगरें पर बरे दा बदल पर्वतै दियें ١٢ ढलवानें पर बक्खरियें-बखरियें धारें च बगी पौंदा ऐ, उस्सै चाली उस मूल ब्रह्म गी बक्खो बक्ख आत्माएं दी अनेकता च दिक्खने आला मनुक्ख उस्सै भलेखे गी मनै च बसाई लैंदा ऐ (जे आत्मा इक नईं, अनेक ऐ) ।

यथोदकं शुद्धं शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।
एवं मुनिजानत आत्मा भवति गौतम ॥१५॥

हे गौतम, जिस चाली निर्मल पानी चं निर्मल पानी मिलिये इक-चप्पु होई जंदा ऐ, इस्सै चाली (ब्रह्म दे असली रूप गी) जानने आले मनुक्खै दी आत्मा बी (उस आत्मा च एकाकार) होई जंदी ऐ । (कठ उपनिशद दे दूए ध्या दी पेहली बेल (वल्ली) समाप्त होई । )

दूई बेल

पुरमेकादशद्वार मजस्यावक्रचेतसः ।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ॥
एतद्वं तत् ॥१॥

(ए देह रूपी) इक पुर (नगर) ऐ जेदे ग्यारां (११) द्वार न । ए आत्मा जो जन्म रहत ऐ ते जिसदी चेतना इक डाल (घाटे-बादे कोला रहत) ऐ, इस नगर पर (ते एदे द्वारें पर) अपना (पूर्ण) अधिकार करियै, सोग - चिन्ता कोला छुड़की जंदी ऐ । (अर्थात् ऐसा देह-स्वामी गै जीवन- मुक्त खोऱ्यांदा ऐ) । इस्सै करी, इस देह-रूपी नगरी चा निकलियै ए आत्मा (विदेह) मुक्ति (पूर्ण मुक्ति) प्राप्त करी लेन्दी ऐ । [ ११ द्वार = दस इन्द्रियां ते ब्रह्म रंध्र ]

हँसः शुचिषद्वसुरन्तरक्षिसद्धोता- वेदिषतिथिदु रोणसत् ।
नृषद्वर सदृतसद्व्योमसदब्जा- गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥२॥

ए आत्मा 'शुचि' (गासा) च बिचरने आला हंस (सूरज) ऐ, (धरती ते गासा) दे मझाटै सबनें थारें रमन करने आला ऐ, (वेदी अर्थात् पृथ्वी पर गमन करने आला ऐ- शंकराचार्य) । जग्ग बेदी दा ए (आत्मा) पुरोहत ऐ । ए आत्मा ऐसे घरें दा अतिथि ऐ, जित्थें जग्ग होंदे न । ए (आत्मा) मनुक्खें च, देवतें च, सचाई ते गगन च, सबनें च समाई दी ऐ । जे किश पानी च जन्म लेंदा ऐ, जो धरती पर जमदा - उगदा ऐ, जे किश ऋत ( जग्ग जां सचाई) चा जन्म लन्दा ऐ, जे किश इनें प्हाड़ें दी उपज ऐ, ए आत्मा इनें सबनें च बसदी ऐ । इयै आत्मा महान ने सच ऐ ।।२।। [इस मंत्र दा सार, श्री राधाकृष्णन् दी व्याख्यानुसार इयां ऐ :- "Here, Agni, the Supreme energy is identified with Brahman or the Atman. The verse affirms that the whole universe is non-different from the Supreme Brahman." "एतत् सर्वमपरिच्छिन्न-सत्य-रूप ब्रह्मात्मकम् ।" - रंगरामानुज]

ऊध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते ॥३॥

जड़ा प्राणवायु गी उप्पर लेंदा ऐ, अपान वायु (in- breath) गी खल्लै गी चलांदा ऐ - ऐसा ए 'बामन' (भजनीय अर्थात् जानने जोग) ऐ, जिसगी सारे देवता पूजदे न ।।३।। ['बामन' दा संकेत आत्मा दे उस रूपै पासै बी ऐ जिसी "अंगुष्ठ मात्र पुरुष” आखेया गेया ऐ ।] (शंकराचार्य दे मूजब- "सर्वे विश्वे देवाश्चक्षुरादयः प्राणा रूपादि विज्ञानं बलिमुपाहरन्तो उपासते ।” अर्थात् अक्खियां आदि सारियां इन्द्रियां ते प्राण इस आत्मा गी, इस रूप-गन्ध आदि दे रूपै च 'कर' दिन्दे न ।)

अस्य विप्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥
एतद्वं तत् ।।४।।

इस देह (रूपी नगरी) दे नवासी आत्मा दे निकली जाने पर, इस देह (दुर्गे) चा मुक्त होई जाने पर, पिच्छे बाकी के रेई जंदा ऐ ? (अर्थात् किज बो नई) । बस ओ (निकली जाने आला गे) ब्रह्म ऐ।

न प्राणेन नापानेन मों जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥५॥

कोई बी देह-धारी नां ते प्राण वायु ते नां गै अपान वायु दे स्हारै जींदा ऐ। ए जीव ते उस तत्व वस्तु दे स्हारै जींदे न जेदे उप्पर ए दोऐ (प्राण ते अपान) वायु टिके दे न । ( पुनर्जन्म )

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्य ब्रह्म सनातनम् ।
यया च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥६॥

हे गौतम, में तुगी सनातन ब्रह्म दा रहस्य दस्सनां जे मृत्यु दे बाद एदा के रूप होई जंदा ऐ ।

योनिमन्ये प्रपद्यन्दे शरीरत्वाय देहिनः ।
स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथा कर्म यथा श्रुतम् ॥७॥

अपने कर्म ते ज्ञान (श्रुत) दे मताबक किज आत्मा (फी) शरीर धारण करने आस्तै गर्भ च चली जंदे न, ते किज स्थिर (इक्कै थार टिके) रौहने आले पदार्थं च चली जंदे न ।

य एष सुप्तेषु जार्गात कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः तदेव शुक्र तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन् ।
एतद्वै तत् ॥८॥

देह दे दूए तत्वें दे सेई जाने पर बी जो जागदा रौंहदा ऐ ते अपनियें इच्छाएं अनुसार नमीं रचना करदा ऐ (जां अपनियें इच्छाएं गी रूप-शकल दिन्दा ऐ) उयं ब्रह्म ऐ, उयं अमर ऐ। उस्सै (ब्रह्म) च सारे लोक (संसार) टिके देन, कोई चीज ओदे परे नई ऐ । ऐसी ऐ ए आत्मा ।

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।
।।९।।

जिस चाली ए इक अगनी (तेज तत्व) इस भुवन च आइयै बक्खरे - बक्खरे रूपें (आले पदार्थ) च प्रवेश करिये उस्सै रूपै आला होई जंदा ऐ, उस्सै चाली ए अन्तरात्मा. इक होइयै बी पदार्थे च प्रवेश करियै उन्दे गै रूपै आली होई जाने पर बी उन सबनें पदार्थ कोला बाहर बी रौंहदी ऐ ।

वायुर्यथेकौ भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।
।।१०।।

जिस चाली ए वायु पदार्थं च उन्दे गै रूप गी धारण करी लेंदा ए, इस्सै चाली ए आत्मा बी जीवें च उन्दे गै रूपै गी धारण करियै वी, उन्दे कोला बाहर बी रौंहदी ऐ।

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषेर्बाह्यदोषैः ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥११॥

सारे संसार दी अक्ख ए सूरज, उनें सबनें दोरों कोला दूर ऐ जिनें गी ए अक्ख दिखदी ऐ, इस्सै चाली, ए अन्तरात्मा इनें संसारी दुक्खें कन्ने प्रभावत नई होंदा, की जे ओ इस (संसारै) कोला दूर ते बाहर रौहने आला ऐ ।

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकं एकं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्तिधीरा-
स्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥१२॥

ओ सबनें गी अपने काजू च रक्खने आला ऐ । सबनें दे अंदर नवास करने आला, ओ 'इक' होइयै बी अनेक रूप धारण करदा ऐ । जो सयाने लोक उस गी अपनी बुद्धि च प्रकाशवान दिखद न सिर्फ उनेंगी गै असली सुख मिलदा ऐ, दुएं गी नई । नोट : [श्रीराधाकृष्णन् आत्मस्थं दा abiding in the soul 'आत्मा च रोहने आला" अर्थ करदे न । शंकराचार्य दे मूजब-"तमात्मस्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेण अभिव्यक्त" इति अर्थ करदे न ।]

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनाना-
मेकोबहूनां यो विदधाति कामान् ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धोरा-
स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥१३॥

ओ (आत्मा) नष्ट होने आले पदर्थे च रेहियै बी कदें नष्ट नई होंदी, ओ जतन च चेतन-रूप ऐ, ओ इक होइयै बी अनेके च समाई दी ऐ । ओ कामनाएं गी पूरा करने आली ए। जड़े समझदार लोक उसी अपनी बुद्धि च प्रकाशवान दिखदे न, सच्ची, सदा बनी रौहने आली शांति दे उयै अधि- कारी न, दूए नई ।

• जिज्ञासा •

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।
कथं नु तद् विजानीयां किमु भाति विभाति वा ।।१४।।

इस आत्म-ज्ञान गी गै सयाने लोक परम सुख आखदे न, जेदा रूप-सरूप बयान नई कीता जाई सकदा । उसगी में कियां जानी सकनां ? उस प्रकाशवान आत्म-तत्व गी अस अपनी अकली द्वारा जानी सकने आं जां नई ? [शंकराचार्य : किं तत् प्रकाशात्मकं अस्मद् बुद्धिगोचरे- त्वेन विस्पश्टं दृश्यते न वा ?

एस० राधाकृष्णन् : Does it shine (of itself) or does it shine (in reflection)?]

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।

तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥१५॥

उस आत्म-लोक च नां सूरज चमकदा ऐ, नां चन्दरमा, नां तारे, नां ए गासी बिज्ज गै उत्थं चमकदी ऐ। इस अग्गी दी ते उत्थें औकात गै के ऐ ? जो किश बी चमकदा ऐ ओ उस्सै दी लोई कन्ने चमकदा ऐ । ओदी लो गै सारे संसारै च चमकदी ऐ । (कठ उपनिशद दे दूए ध्या दी दूई बेल (वल्ली) समाप्त होई । ) ....

तीसरी बेल

[ संसार रूपी बट - वृक्ष ]

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः ।
तदेव शुक्र तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥१॥

जेदियां जड़ां (पौड़ां) उप्पर (सूखम आत्म तत्व च) न, जेदियां शाखां (फैलाव) खल्ल (स्थूल जगत च) ऐ, ऐसा ए संसार रूपी सनातन बट-वृक्ष ऐ । इस संसार रूपी वृक्ष दा मूल ए आत्म-तत्व गै शुक्र (अर्थात् नित्य प्रकाशवान) ऐ, इयै (सर्वमहत्वाद् ब्रह्म) सबनें शा महान होने कारण ब्रह्म ऐ । इयै अमर ऐ । इस्सै च सारे लोक (भुवन) समाए दे न, किज बी ओदे कोला परे नई ऐ । इयै ओ (अर्थात् ब्रह्म) ऐ ।

यदिदं कि च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
महद्भयं वज्त्रमुद्यतं य एतद् विदुरमृतास्तेभवन्ति ॥२॥

ए सारा जगत, जो बी ऐ, प्राण (अर्थात् परब्रह्म) थमां जन्म लेंदा ऐ ते उस्सै च गतिशील होंदा ऐ । (एजते = कम्पते) ए (पर ब्रह्म) गासी बज्जर (बिजली) आंगर बड़ा डराने आला ऐ । जिनें एदा सार-तत्त जानी लेया, ओ अमर होई जन्दे न ।

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पंचमः ॥३॥

उस्सै दे डरै कन्ने ए अग्ग बलदी ऐ, उस्सै दे डरें ए सूरज तपदा ऐ, उस्सै दे डरें इन्द्र, पौन ते पंजमी ए मौत, ए सब अपने-अपने रस्ते पर चलदे न ।

इह चेदशकद् बोद्ध प्राक्शरीरस्य विस्त्रसः ।
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥४॥

इस देहू दे नष्ट होने थमां पैहलें गै जे कोई उस (ब्रह्म) गो जानी लैन्दा ऐ, तां ओ संसार - बन्धन थमां खलासी कराई लैंदा ऐ, नई तां पृथ्वी आदि लोकें च शरीर धारण करदा ऐ ।

यथादर्श तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।
यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायात पयोरिव ब्रह्मलोके ।।५।।

उस (ब्रह्य) गी अस अपने अन्दर उयां गै दिक्खी सकने आं जियां शीशे च (अपना आप) । पितृलोक च ओ उयां गै (अस्पष्ट) नजरी औंदा ऐ जियां सुखने च (दिवखी दी कोई चीज), गन्धर्व लोक च ओ उयां गै (धला) नजरी औंदा ऐ जियां पानी दे अन्दर (पेदी चीज) । पर, ब्रह्मलोक च ओ छां ते लोई आला लेखा स्पष्ट नजरी औंदा ऐ ।

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥६॥

बक्खरे - बक्खरे तत्वें च उत्पन्न होने आलियें इन्द्रिये (नक्क, मु ंह, कन्न, अक्खीं आदि) दे बक्खरे - बक्खरे सुभा- स्वातम गी जो जानदा ऐ, ते जो इनें इन्द्रियें दे बनने ते मिटने दा फर्क, बी समझदा ऐ ओ सयाना, समझदार आदमी कदें दुखी नई होंदा ।

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्वमुत्तमम् ।
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥७॥

इन्द्रियें कोला मन परे (beyond) ऐ, मनै थमां बुद्धि (सत्त्व शब्दाद् बुद्धिरिहोच्यते - श्री शंकर) उप्पर ऐ, बुद्धि थमां उप्पर ऐ ए आत्मा, ते आत्मा कोला उप्पर ऐ ओ जो नजरी नई औंदा ।

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलंग एव च ।
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ।।८।।

उस नजरी नई औने आले (अव्यक्त) कोला उप्पर ओ पुरख ऐ जो सर्वव्यापी ऐ ते जेदा कोई चिन्न-नशान नई ऐ, जिसगी जानी करी मनुक्ख बंधन - मुक्त होई जंदा ऐ ते अमरता गी गाप्त करी लेंदा ऐ ।

न संदृशे तिष्ठतरूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ।
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।।९।।

उस (परम पुरख) दा रूप प्रतक्ख नई ऐ। कोई उसगी (इनें) अक्खियें कन्ने दिक्खी नई सकदा । जो कोई अपने चित्ता राहें, मनै राहें, बुद्धि राहें उसी जानी लैन्दे न (ap- prehend-R.) उयै अमरता प्राप्त करदे न ।

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ॥१०।।

जिस बेल्लै ए पंज (ज्ञान इन्द्रियां) मनै (दे) समेत, अपने-अपने कम्मै थमां हटी जंदियां न, ते ए बुद्धि बी कोई चेष्टा नई करदी, उस दशा गी परमगति आखदे न ।

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥११॥

इन्द्रियें दी इस स्थिर दशा गी गै योग आखदे न । मनुक्ख रूस बेल्लै चतन्न (सोग्गा) होई जंदा ऐ योग । दी स्थिति जियां औंदी ऐ उयां गै चली वी जन्दी ऐ। (If we are careful we will acquire it, if we are careless we will lose it. -R. K.)

नेव वाचा न मनसा प्राप्तु ं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति बुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥१२॥

उस आत्मा गी, नां बाणी राहें, नां मना राहें ते नां गै अक्खियें राहें प्रापत कीता जाई सकदा ऐ । "आओ ऐ" - ए ग्राखने आलें दे सवाए दूए उसी कियां पाई सकदे न ? (He can be comprehended only by those who affirm that 'He is'. -R. K.) ["Who is God ? I can think of no better answer than He who is." St. Bernard ]

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्व भावेन चोभयोः ।
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥१३॥

इसी इस्सै रूपै च समझना चाहिदा ऐ जे ओ ऐ, फी ओदे मूल स्वातम-सरूप गी जानना चाहिदा । जिस बेल्लै 'ओ ऐ' ए गल्ल समझी लँती जंदी ऐ तां ओदा मूल सरूप बी समझा आई जंदा ऐ ।

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः ।
अथ मर्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ।।१४।।

जिस बेल्लै मानु दे मनै च बस्सने आलियां सारियां लालसां (उसी) छोड़ी जन्दियां न, उस बेल्लै ए मनुक्ख अमर होई जंदा ऐ ते इस्सै देहू च ब्रह्म-भाव गी प्रापत करी लेंदा ऐ ।

यदा सर्वं प्रभिद्यन्ते हृदयस्पेह ग्रन्थयः ।
अथ मर्यो ऽमृतो भवत्येतावद् ह्यनुशासनम् ॥१५॥

जिस बेल्लै इस जीवन च गै, सारियां गंडां खुल्ली जंदियां न, उस बेल्लै ए मनुक्ख अमर होई जन्दा ऐ। सारें उपदेखें दा इयै इन्ना सार ऐ।

शतं चेका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विश्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥

इस हिरदे दियां इक सौ इक नाड़ियां (arteries) न, उन्दे चा इक (सुषुम्ना) ब्रह्म - रंध्र (सिरै दे ढक्कन) तगर जन्दी ऐ। उस नाडी दे कन्ने जड़ा उप्पर जाई पुजदा ऐ, ओ अमर होई जंदा ऐ । दूइयां नाड़ियां जीव गी दुए पासै लांदियां न ।

अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा
सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषोकां धैर्येण ।
तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥१७॥

ओ झूठा भर पुरख - जड़ा अन्तरात्मा ऐ, ओ सदा जीव दे चित्तै च नवास करदा ऐ । इसगी बड़े धीरज कन्न इस्सै चाली बाहर कड्डी लैना लोड़दा ऐ जियां कान्न दे अन्दरा दी गिरी गी बाहर कडदे न । (अर्थात् ओदे सुतंतर रूपै गी पनछानी लैना चाहिदा ऐ) उस्सै गी तेजवान ते अमर जानै, उस्सै गी प्रकाशवान ते नित्य समझै ।

मृत्युप्रोक्तामथ नचिकेतोऽथ लब्ध्बा
विद्यामेतां योगर्वािध च कृत्स्नम् ।
ब्रह्मप्राप्तो विरजो ऽभूद्द विमृत्यु-
रन्योऽपयेवं यो विदध्यात्ममेव ।।१८।।

यमराज दी समझाई दी इस (ब्रह्म) विद्या, ते पूरी योग-विधि गी प्रापत करियै नचिकेता ब्रह्म भाव गी प्रापत होइयै, निरमैल (दुख-क्लेश रहत) ते अमर होई गेया । दूआ बी जो कोई इस अध्यात्म विद्या गी इस्सै चाली जानी सकग, ग्रो बी इस्सै चाली अमरता प्रापत करी लैग ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

--- मुद्रक : रमेश आर्ट प्रैस, जम्मू