अन्ना युग

Anna Yug|Anna Yug (Andha Yug)
Translations·89 min

मूल 'अन्धा युग' — डा॰ धर्मवीर भारती · डोगरी रूपांतर : रामनाथ शास्त्री

आभार

में सम्था पासेया ते अपने पासेया डा० धर्मवीर भारती दा धन्नवादी आं जिनें 'अन्धा युग' दा डोगरी अनुवाद करने दो अनुमति दित्ती ।

समर्पण

डोगरी दे उने नाटककारें गो जड़े अजें सामनें नई आए पर जिन्दी प्रतिभा ते साधना ने डोगरी भाशा गो नमें ते मौलक नाटक देने न ।

इस नाटका दी पेहलो खास गल्ल ए ऐ जे दूए नाटके आंगर एदे च वार्तालाप (गल्ल बात) सधारण ढगे कन्ने बोली जाने आली शैली च नई होइये, मुक्तक ढंगे दे लय-ताल च बज्झी दी ऐ । ए बिल्कुल नमां प्रयोग ऐ । हिन्दी च मूल नाटके दी ते एदे करी खासी प्रशंसा होई ऐ । एदा डोगरी रूपान्तर बी उस्से दे मताबक नई कीता जन्दा तां मनासब नई हा। में डोगरी च बी लय-ताल कायम रक्खने दा जतन कीता ऐ । ओदा रस ते स्वाद पाठकें गी तो गे ओग जे ओ इस 'लय' गी पगड़ी सकगन । अपने इस रूपे च ए नाटक स्टेज पर बी खेडेया जाई सकग जां नई ? ए गल्ल अजे नमें उद्द‌में ते नमीं चतराई दो निहालपा च ऐ ।

इस नाटक दा ए कला-पक्ख गे नमां नई ऐ, एदा भाव-पवख ओदे कोला बी मता पन्ना ते महत्व आला ऐ । महाभारत दे युद्ध दे खीरले इक दिन ते ओदे अग्गें दी कहानी गी लेइयै गे ए नाटक लखोआ ऐ ।

नाटककार ने इस रचना दे राहें, स्हाड़े सामने जिस समस्या गो रक्खेया ऐ - ओ ऐ लायें (लड़ाइयें) दा मनुक्खें दी जीवत संस्कृति पर होने आला माड़ा असर । युद्ध जिस चाली दा बातावरण पैदा करी दिग्दा ऐ ओदे करी, समाज दे अन्दर ते बाहर केई नोखियां समस्यां खड़ियां होई जन्दियां न. जिन्दे च केई पुराने आस्था-आदर्श मरी मिटी जन्दे न ते हत्या ते विद्रोह दे उस हैल्ला चा नमें आस्था-आदर्श उस्सरी औन्दे न । ए दोऐ पहलू इस नाटकै गी पढ़िये तुन्दे सामने परतक्ख होई जांगन । ए इस चाली दा नमां नाटक की लिखेया गेया ? इस गल्लै दा जवाब मूल नाटके दे लेखक डा० धर्मवीर भारती ने इम चाली

दित्ता ऐ : "- इक नशा हुन्दा ए, न्हेरे दे ठाठां मारदे समुन्दर दी ललकारं गी अंगीकार करने च, पवतें जिन्निये उच्चियें वैन्ताकार लैहरें कन्ने दो-दो हत्थ करने च, अनजानी ते अनमिथो गहराइय च उर्तारयं उनेई मिनने च ते इने सबनें खतरें च अपना आप पाइये, लोई दे, सवाई दे ते मरजादा के किश चमकदे कण चुनो आनने च । इस्स नशे दे सुखे दी लालसा ने मेरे कोला ए नाटक लखाया ऐ।" लेखकै ए गल्ल बी मन्नी ऐ जे उसने, नाटकी रचना गी नभाने मास्त मती सारी बहानी उए लेई ऐ जड़ी मशर ऐ, पर एदे च उने 'किश अश' अपने पासेया बी रलाया ऐ । किश पात्र ओदो अपनी कल्पना दी उपज न ते किज घटनां बी । नाटकें च ए गल्ल होन्दो आई ऐ। 'प्यापना' ते 'समापन' बो परानो परम्परा दा गं नमा रूप न । दो पहरेदार, जड़े घटनाएं ते हालात दे बारै अपनी टीका-टिप्पणी दिन्दे चलदे न, युनानी नाटकें दी देन न । उन्दा अपना इक प्रतीकात्मक रूप ते ऐ गे । कृष्ण दी हत्या करने आले दा नां भागवत्पुराण च 'जरा' (बढ़ापा) ऐ, जिसी इस नाटकै च प्रत- मगता बनाइयै पेश कीता गेया ऐ ।

इस नाटकै च धृतराष्टर, गान्धारी, संजय, युयुत्सु, बिदुर अश्वत्थामा, कृष्ण, कृतवर्मा ते कृपाचार्य सब्वं प तर अपने इतिहासक रूपं दे कन्ने कन्ने युद्ध-सभ्यता दे लाचार पातर बो हैन । कृष्ण दी मौत बड़ी बड्डो घटना ऐ । ओदे बन्ने २. इक युग खत्म होई जंदा ऐ ते दूआ नमां यग शुरू होई जन्दा ऐ । नमां युग, जेदे च कृष्ण दी महमा इक केन्दरे षमां हटिये, सधारण मनुक्खे च चली जदी ऐ । कलियुग इस्से झरी द्व. पर कोला बक्ख बी ऐ ते महत्वपूर्ण बी ।

पात्र-सूची

अश्वत्थामा
गांधारीधृतराष्टर
बिदुरयुधिष्ठिर
कृपाचार्यकृतवर्मा
बोला मंगताबुड्डा मंगता
युयुत्सुबलराम
पहरेदार (१)पहरेदार (२)
संजयकृष्ण
व्यासदेव

नाटकै दा सां : महाभारते दें ठारवें दिने दो संत्रा कोला लेइये प्रभास-तोर्थे पर कृष्ण दी मोती दे खिने तक

अन्ना युग

स्थापना

[पर्दे दे पिच्छों घोशणा दो अवाज, ते सामने इक नर्तकै दा उस घोशणा दे भाव गी, अपनी कला राहें प्रगट करना । शब-ध्वनि दे कन्ने पर्दा चकोन्दा ऐ । मंगलाचरण दे कन्ने नर्तक हत्थ जोड़ियै नमस्कार करदा ऐ । घोशणा दे कन्ने कन्ने ओदियां मुद्रां बदल दियां जन्दियां न]

मंगलाचरण
नारायणम् नमस्कृत्य नरम् चैव नरोत्तमम् ।
देवीम् सरस्वतीम् व्यासम् ततो जयमुदीरयेत् ।।

उद्घोशणा
इस रचना दा सम्बंध जिस युगे कन्ने ऐ ओदे बारे च
विष्णु पुराण आखदा ऐ :
“ततश्चानुदिनमल्पाल्प-ह्रास-व्यवच्छेदाद् धर्मार्थयोजंगतस्संक्षयो
विर्ध्यात"

  • उस युगे च
    धर्म अर्थ ए घटदे जांगन,
    बल्ले-बल्लें घरत वमानी उज्जड़ी जाग ए ।

"ततश्वार्थ एवाभिजन - हेतु ।"

  • पैसे आले गे होंगन, बस जोरा आले ।
    "कपटवेशधारणमेव महत्वहेतु ।"
  • नकली रूप-नुहारें दी गे पूजा होगी ।
    "एवं चाति - लुब्धक - राजा सहारशैलाना मन्तरद्रोणोः प्रजाः संविष्यन्ति ।"
  • लोभी होंगन राज-शक्तियां,
    ते दुखियारे डरदे मानु
    स्हारे तुपगन कुते न्हेरियें गुफें दे अन्दर !

[गुफां न्हेरिया, सच्चें गे जां चित्त हरे दे ! ]

[नर्तक बी जियां न्हेरी गुफा च दड़ने दी मुद्रा बनाइय, स्टेजे परा चली जन्दा ऐ]

मारू लामां दे विच्छों ए
अन्ना युग ऐ उतरी आया :
जिसदे अन्दर
मनोभावनां, अकलां रूहां
सब किश मान्दा, सब किश मैला,
मरजादा दो तद नमानी
बड़ी ऐ पतली, बड़ी ऐ कच्ची
पर उसदे बी सिरे न दोऐ पलची गेदे,
दोनें धड़ें च, उसमी साम्बे - ऐसा कोई जीव नई ऐ । -
इक कृष्ण ऐ- इस तागे णी पगड़ी सकदा,
गुंजल इसदे खोली सकदा,
समें दी आसा उस्सै उप्पर,
उये बस सबनें शा, न्यारा,
बाकी सारे - अन्ने, बोले, भटकं करदे,
अपना आप बसारी बेठे :
अपने मैले चित्त दिएं गुफें न्हेरियं -
अन्दर संजरी जाई बैठे दे ।
ए कहानी ऐ उन गे अन्नँ, जड़ जोवें दी,
जां समझो तां -
कहानी ऐ ए इक जोती दी
पातर जिसदे सब ए अन्ने ।।

[I FIFES पर्दा पेई जाना ]

पहला अंक

कौरव-नगरी

[त्रै बारो नरसिंगा बजदा ऐ। ओदे बाद इक तारे पर गारड़ी गान्दा ऐ]

त्तीला तीला होई गेई मरजादा सारी,
दोनें दे गै दोस इदे लेई बने कटारी,
पांडव थोड़े घट हे पर कौरव भारी ।
इस लामा दी अग्ग कट्टू ए ठंडी पोनी ?
मोती दी गे जित्त, कुसे दी जित्त नि होनी,
हाकम अन्ने मूढ़ हे, भुल्ले नीती-ज्ञान,
दोने पासें मूढ़ता लबदी ही बलवान ।
जोत ही सहमो डरी दी, न्हेरें दा हा राज,
न्हेरें दी ही हाकमी, न्हेरें सिर हा ताज ।
जो शुभ मंगल शैल हा, ओ सब होआ लोप,
द्वापर युग बीती गेया, दुखिये होई गे लोक ।।

(पर्दा चकोन लगदा ऐ)

ए अज्ज खोरी संत्र ऐ, उस लामा दो घोर,
अज्ज दुआसी सू'कदी, शेड़ नई कोई होर ।
ए कुरुएं दे मेहल, रोणको होई गे सुखने,
ओ दो पहरेदार, खड़े पहरे पर अपने ।

[पर्दा चकोने पर स्टेज खाल्ली ऐ । सज्जे-दब्वे दो पहरेदार, डाळ ते बरछे लेते दे, आपू बिच्चें गल्ल-बात करदे-फरदे, स्टेजें दे आर-पार ओन्छे बन्दे न]

पहरेदार (१) : हुट्टी गेइयां जंघां साथी, पर इस सुन्नी राज डियोढी - पहरा देना भाग न स्हाड़े ।

पहरेदार (२) : अज्ज डियोढी सुन्नी ऐ पर, कल्ल इस्सै दे रतन-जड़े इस फर्श उप्पर राजकुमारें दियां रानियां - खुश्बूएं दे लोरें आंगू ओन-जान हा इत्यें जिन्दा - ओ सब भोगन अज्ज रंडेपे ।

पहरेदार (१) : अस लामा पर गे नई भाएं, फी बी जियां थक्की गे आं, इस्से पहरे पर, बज्जे दे । बरछे... ढालां, कम्म नि आइयां मूढे पर इक भार ऐ इन्दा । अस राखे आं, पर इत्थे ते कोई चीज नई जिसदी राखी कीती जंदी । अज्ज सतारां दिन होई गे न इस लामा दे भांबड़ बलदे !

पद्देदार (२) । इत्थें कोई चीज नई ही- जिस दी राखी कीती जदी ? थी की नई ?

उस अन्ने बुड्डू राजे दी
इक अपनी गे ते संस्कृति ही
जिसदी आल-उलादी ने
ए बाले देइये युद्ध सदाया ।
उस्सै अन्ने राजे कारण
मरजादा दा रूप बिगड़ेया,
सारी परजा मान्दी होई गेई ।
अस उस्से मरजादा दी गे,
उस अन्नो संस्कृतिया दी गे
इनें सतारें दिने च.
सोगे होइये राखी करदे आए आं ।

पहरेदार (१) : पर हुन ए देह हुट्टो गेई ऐ । चौकस होइये पहरा देना, इन्नो मेहनत, ए तनदेही, ए सोगापन, सब बे-फेदा, सब बेमतलब ।

पहरेदार (२) : सब बेमतलब ! सच गलाया । जीवन गै इक सुन्नी न्हेरी डियोढी जन ऐ, जित्थे पैहरा देई-देइये अस हुट्टी गे आं, मुक्की गे आं ।

[चुप होइये आरपार फेरा दिन्दे न । चानचक्क स्टेज पर रोशनी मद्दद्म होई जंदी ऐ । परदे पिच्छों न्हेरी चलने दी सां-सां सुनचदी ऐ । इक पहरेदार कम्न लाइये सुनदा ऐ, दूआ अस्थिय परा हत्थ रक्खिये अम्बरा पासै घूरदा ऐ ]

पहरेदार (१) : सुनेया तू ं ? ओह ! ए कैसी बाज डरोनो !

पहरेदार (२) : न्हेरा की ए बरन लगा ऐ ? दिक्खा करना एं ? किज लब्बा करदा ?

पहरेदार (१) : अन्ने राजे दी मां परजा, कुत्थों तगरा दिक्खी सकगे ? ऊंहू, किज नई लबदा ; कुश्वा बदल न अम्बर छाए !

[दूआ पहरेदार ओदे कोल आइये उप्पर दिखदा ऐ ते घाबरो जंदा ऐ ।]

पहरेदार (२) : नई, नई, ए ते बदल नई न, ए ते गिरजां-इल्लड़ काले ज्हारां - लक्खां उन्दे फगें दा ऐ रोला ।

[फंगें दी छेड़ के स्टेज पर म्हेरा घना होई जाना]

पहरेवाय (१) : श्रो ले, सारा नगर गे जियां इनें इल्लड़े घेरी लेता !

पहरेदार (२) : नीमां होई जा, नीमां होई जा, ढाल सिर पर रक्खी ले हां, छप्पो जा प्रोए, छप्पी जां तां,

ए इल्लड़ सब मुक्खे-भाने

(रोशनी बिद बददी ऐ)

पहरेदार (२) : निकली गे न ? निकली गे न ..... कुरुखेतर पासं निकली गे न ।

(न्हेरी दी सां-सां बी घटी जंदी ऐ)

पहरेदार (१) : सेई हो। ऐ मौत गै जियां लंगी गेई ऐ !

पहरेदार (२) । ए ते सगन बड़ा माड़ा ऐ. कल्ले तगरा, मालक जाने, के होता इस नगरी अन्दर ?

(विदुर दा ओना, खब्बे पासेग्रा)

पहरेदार (१) : कुन ऐ भाई ?

विदुर : में आं विदुर । दिक्खी लेई धृतराष्ट ने बी मोती दी ए गास-डुआरी ?

पहरेदार (१) : कियां दिक्खी सकदे न ओ, ओ न अन्ने । अज्जे तोड़ी जो-जो होबा, ए सब कदें ओ दिक्खी सकदे !

विदुर : में चलेयां, में मिलंग उनेंगी । ए लच्छन न अति गं माड़े । पता नि संजय, लेई औंदा ऐ खबर कनेई ?

[पहरेदार चली जम्वे न, बिदुर कल्ला सोचें च डुब्ने वा । पिछला पर्दा चकोन लगदा ऐ ।]

[गारड़ी गा करदा ऐ]

अजें नई कुरखेतर थों कोई आइयां खबरां,
बचे खुचे दे कोरवे पासे सब्बै नजरां,
मानस - भक्खी गिरजे दे ओ बद्दल छाए,
कुन जाने ए कोदिएं लोथें उप्पर आए ?


महले अन्दर छाई दी, कैसी सुन्न मसान !
दुखियारी कौरव-जननी, रोन्दे उसदे प्राण ।
बेठे न धृतराष्टर, नेह बिच आई जान,
को नि आया संजय, सौ सौ लाने लान ।

[परदा चकोन्दा ऐ। इक चौको पर महारानी गान्धारी बैठी दी ऐ, इक बक्खी सिहासन पर, दुआस-मुद्रा च धृतराष्टर बैठे। दे न । विदुर दाखल होंदे न ।]

धृतराष्टर : कुन ऐ ? संजय ?

विदुर : नई महाराज, में आं विदुर । बेचैन बड़ी ऐ सारी नगरी, नगर नबासी हैन बी किन्ने ? बचे-खुचे जो हैन, ओ सारे बलगे करदे, पुच्छे करदे...... संजय को नई आए अर्जे तक ?

[ थोड़े चिर रुकिये, महाराज दे बोलने दी इन्तजारी करियै ]

महाराज !
को ओ इन्ने चुप ?
मां गान्धारी !
बोलदियां की नई ?

धतराष्टर : बिदुर, अज्ज पेहले बारी मन मेरा ऐ कम्बे करदा ।


होनी अज्ज डरा करदो ऐ ।

विदुर : इय डर ब्यापे दा सारे सबनें दा मन......

धृतराष्टर : सबनें दा मन ? मिगी कदे ए गल्ल नि दस्सी कुसे नि आखी ।

विदुर : आखी की नई ? आखी की नई ? भीष्म - द्रोण ने आखेया नई हा ? इस्से सभा च माधव ने हा साफ गलाया : मरजादा गी भंग करो नई, त्रुट्टी दी मरजादा गे फी घायल फिलगर नाग बनी जा,

जिसदे नाग-पलेसें बिच्चा बचना मुशकल ।

धृतराष्टर : विदुर, नई तू' गल्ल ए समझें, में हा अन्ना, उस सामाजक मरजादा गो, जां उस बेल्लै जो हालत ही, कियां समझी सकदा हा ?

विदुर : उस्से चाली जियां अग्ने होइयं बी ते राज-पाट, ए दुनियादारी समझी ले है।

धृतराष्टर : तू नई समझें, राजपाट ओ दुनियादारी, अन्ने दा संसार हा सारा, अन्ने दी ही दुनियादारी । में अपने गे अन्दर जिन्ना अनुभव कोता उसी गे में संसार समझेया । में अपने गै न्हेरे बिच्चा, जादू गिरै दे जादू आंगर - सो-सो भाव-रूप हे सिरजे उये न्हेरा, मेरे सारे भावें दा हा मालक-नेता, हिरख, घृणा ते नीति धर्म सब मेरे अपने, सब बक्खरे हे, होर कोई मरजादा नई ही,

नोति दा कोई संजम नई हा
ए कौरव-
संतान ए मेरी -
मेरे गित्त इये सच्च हा,
इये हा ममता दा बधन,
इये ही मरजादा-नीती ।

विदुर : पर महाराज, ओ सच्च तुसाढ़ा गुरू थमां गे - कुरुए दा सैनक-बल बनिये किन्ना झूठा, किन्ना भुग्गा सिद्ध होआ ऐ ! इनें सतारें (१७) दिने च, तां गे इक-इक करियं - अपनी उस सन्ताना दा तुस नाश-विनाश सुर्ने करदे ओ । रोज खबर बस इये आई ।

धृतराष्टर : मेरे गित्त ए सब खबरों झूठ, व्यर्थ न । में जन्मान्ध आं । सुनो गै सकनां सजन दे ओ बोल; पर उन्दे शा जो तस्वीरां वनदियां होंगन - कदें नई में जानी सकेयां । सुनेया हा, पर रूप शकल कोई बनी नई ही- जे दुश्शामन दी छात्ती चा बगदी तत्ती रत्त गी उस क्रूर भीम ने उंजल भरियै पी लता हा ?

गान्धारी : (कन्नें पर हत्य रक्खिये) नां महाराज, नां नां नां नां गल्ल एकड़ी फी नि लाएओ, मेरे शा ओ सुनन नि होनी, मेरे शा...... ओ सुनन नि होनी ।

(सारे जने थोड़े चिर चुप रोहन्दे न)

धृतराष्टर : अज्ज मेरी समझा इच आया, जे मेरे इस अपने घेरे कोला बाहर होर सचाई बी बसदी ऐ । अज्ज ओ मेरे घेरे दे सब कन्दां-बन्ने भज्जी गे न । सां-सां करदा सागर, मारू छल्ले आला, लप-लप लहरें दी जीब्हें ने मेरी कल्पना दी दुनियां गी गेया नोंगली । मेरा ओ बिश्वास ते ममता सुक्के सड़े दे तीलें आंगर रुड़दे गे न ।

बिदुर : हारें, ज्ञान जड़ा ऐ दित्ता धीरज बो ए देग तुसेंगी ।

बूतराष्टय : अजें ते इसने डर गै दित्ता । पेहले बारी अज्ज मने इच सेंसा आइये व्यापी गेदी ।

बिदुर : जे डर ऐतां ज्ञान ऐ कच्चा । इये गल्ल प्रभु ने आखो : ज्ञान जड़ा, तुस मी नई सौंपो, यो ज्ञान अधूरा । मन-बुद्धि सब सौंपी दे तू तां तू डरें शा बुड़की जागा, मेरी शरणी आई जागा तूः ।

गांधारी : (गुस्से च) होर कोई सो मन्ने भाएं, मैं नई मन्नदो इस गल्ले गी । "मन-बुद्धि सब सौंपी देस्रो" उये नां ए आखने आला भीष्म पितामह दे तोरें दी मारा करने होश जिसी हे भुल्ले सारे ? जिसने सो मरजादा भन्नी उये ऐ नां आखने आला ?

धृतराष्टय : शान्ती कर, गांधारो शान्ती कर, गान्धारी, दोस कुसै गी मत दै में अन्ना हा......

गांधारी : पर में ते अन्नी नई ही, महाराज ! में पन्छानां बाहलियां सब रूप-नुहारां,

बिदुर : धर्म, नीती, मरजादा - सब किश ढोंग निरा ऐ । हर गल्ला दा निरणा करदे - अकल ते ए मरजादा, कोई कर्दै टिके नईं। सबनें दे मन काले खूह न, जित्थे बसदा अन्ना श्रड़ब पशु ऐ कोई, राज करें अकली पर बेइये । ए नीती, मरजादा, भगती, सब भूठे, कपट दे लाबे । मिगी इस कपटै शा अति घृणा ही इस्से लेई में अक्खों उप्पर, आपू पट्टी बन्नी लेई ऐ ।

बिदुर : बड़ा गे कोड़ा रोह ऐ तेरा, पुत्तरें दा ए दुक्ख तेरी छात्ती गी जाले, तूऐं ग्राखेया हा : दुरजोधन गी......

गान्धारी : हां, मोयें आखेया हा - दुरजोधन गी धर्म होग जिस बक्खी उये जित्तग । कुत्थं हा पर धर्म ? धर्म ते कुते बी नई हा । सारे गे हे अन्ने, बोले जिसी, प्रभु तू आखें करनां उसने बी ते मनमरजी ने मरजादा दा रूप बदलेया ठग नि होऐ !

धृतराष्टर : शान्त रवो गान्धारी ।

बिदुर : मने दो ए लाचार नरासा करें बगावत, क्षमा प्रभु जी ! इस रोह-रोसे गी बी, अपने चरणे थार देओ । भगती गी तुस लेई लेन्दे ओ, कुत्थे जा ए बे-परतीती ? क्षमा करो प्रभु ! मां गान्धारी, पुत्तरें दे दुक्खें ने ऐ जली-सती दी।

गान्धारी : मत आखो मिगी मां, अज्ज जिसी तू प्रभु आखे नां, ओ बी मिगी बलान्दा हा, मां माता आखी पर हुन कोई मां आखे तां गरम गरम जन सूल कलेजे चुब्बी जन्दा । इनें सतारें (१७) दिनें दे अन्दर इक-इक करिये सारे पुत्तर मरी गे न, अपने हत्थे फुल्लें आंगर कोमल नूहें दे हत्थे दे गजरे-बंगां में भन्नियां न । पूजे में इस चादरी कन्ने सिरें दे ओ सन्दूर सुहा में ।

[परदे दे दिच्छे) जे बोलो, दुरजोधन दी सब जे बोलो । गान्धारी दी जं बोलो, महाराज धृतराष्टर दा शुभ-मंगल होऐ ।

धृतराष्टय : दिक्खो बिदुर, कुते संजय आया ?

गान्धारी : जित्ती गेया, अज्ज दरजोधन जित्ती गेया, में नि आखदी हो जे उसने जित्तो जाना !

(पहरेदार औन्दा ऐ)

पहरेदार : मंगता ऐ सरकार !

(मंगते दा ओना)

इक बुड्डा मगता ऐ ?

बिदुर : ए मगता ऐ ? लटपट करदे मत्थे आला, दुद्द चिट्ट ए केस, ते बामां गोडें गी जो ब्रून्दियां जाई ? ए मंगता ऐ ?

मगला : हां दाता में आं समां, ओ ओने आला, अञ्ज जड़ा भूठा होई गेया,

कुरुएं दी इस नगरी अन्दर
में गासा दे तारें दी चाल-ढाल सब मापी लेई ही,
पढ़ी लेते हे लेख जड़े बिधमाता लिखदो ।
में ए जोतस विद्या लेइये
दूर कुर्त देसा चा आया ।

धृतराष्टर : मिगी याद ऐ, तू दावे नै गल्ल ही आखो : लाम कद बी टली नि सकदी, पर जित्तू दा मुकट कौरवें गो गै थोना ।

मंगता : उऐ, हां में उऐ, पर मेरा ओ ज्ञान हा झूठा, इस युद्ध बिच आई गेया इक ऐसा मानु जिसदे अग्ग तारें दी बी पेश नि गेई । रणभूमि बिच - मोह जाले बिच फसे दे अर्जन गी हा जिसने उपदेश ए दित्ता : तू मेरी गे शरणी आई जा, मेरे आखे पर चलदा रोह, जित्त सचाई दी ऐ होनी, मेरे शाले, सच में दिन्तां, डरना कैसी ?

बिदुर : आओ ते प्रभु हे ।

गांधारी : कदें नई ।

बिदुर : उस्से दे शारे पर चलदी

मंगता : सारी सृष्टि, तारा मंडल । पता नई यो प्रभु ऐ जां नई, पर, उस दिन ए स्पष्ट हा होया जिसले कोई मानु जागे मोह-ममता दे बन्धन त्रोड़ी इतिहास दे अग्गें, बनिये - प्रश्न-चिन्न इक जा खड़ोई, उस दिन तारें गी बी रस्ते भुल्ली जन्दे । झूठ श्रखदे : "भाग सदा ए अटल न होंदे ।" मुनसें दा निश्चा, भागें गी बदली दिन्दा ।

गांधारी : पहरेदार, जा इसगी दे मोहरें दा इक उजल भरियै । तू गलाया हा : 'दुरजोधन ने जित्ती जाना !"

मंगता : में में ते आं झूठी भविक्ख बानो, बर्तमान च मेरी बानो बेर्मनी ऐ, इसदा कोई मुल्ल नई ऐ मेरे आंगर, खबरै किन्ने झूठे लारे, खाली सुखने,

इक कौरव-नगरी दी गली-गली इच
थां-थां खिल्लरे दे पेदे न ।
पर, माता गान्धारी अपनो
ममता दी झोली इच पाइये
सबनें गी ऐ साम्बा करदी ।
संजय दे ओने दो होखी
सारा नगर ऐ बलगे करदा ।

[इक बक्खी दा बिदुर ते दूई बच्खी दा धृतराष्टर ते गान्धारी चली जन्दे न । पहरेदार फी स्टेजै पर बार पार चक्कर लान [पहरेदार मोहरां लेई औंदा ऐ]

कगदे न
'दुरजोधन दी जै'

पहरेदार १ : मरजादा ! 'गान्धारी दी जं' [जाना]

पहरेदार २ : बे-बसाई !

गान्धारी : होग,

पहरेदार १ : पुत्तर शोक ! जं ते होग जरूरी,

पहरेदार २ : ते कल, जो ओना ! मेरी आशा अन्नी गै सेई

पहरेदार १ : ए सब पर दुरजोधन ! जित्तना तू ऐं । राजे दे जीवन दी शोभा बनदे,

[दूआ पहछेदार आइये दिया बालदा ऐ]

पहरेदार २ : जिनें गी सारे आखन स्वामी,

बिदुर : ढली गेआ दिन...... ओ आपू सब अपने जम्मे लेई लेन्दे न ।

घृतराष्टर : पर

पहदार १ : पर ए स्हाड़ा सारा जीवन संजय नई आए; जो इस सुन्नी राज डियोढी बीती गेया - लड़ने आले बी सारे

पहरेदार २ : ए कोदी ऐ जिम्मेवारी ? परतोई गे होंगन । जित्त ऐ कोदी ?

पहरेदार १ : असें कदे मरजादा दा अपमान नि कीता, हार ऐ कोदी ? की जे अपनी कोई बी मरजादा नई ही ।

बिदुर : महाराज, पहरेदार २ १ कदें बी बेपरतोती कोई कोल नि आई, छोड़ो ए सेंसा । की जे कोई बी परतीत असे ते पाली गे नई । संजय, मेरा मन आखंदा,

पहरेदार १ : सोग कदे नई जरना पेया मंगल खबर गे लेइये औंगन ?

पहरेदार २ : बेदन कोई करें नि होई

पहरेदार १ : सुन्नी इस डियोडो आंगर सुन्ना जीवन गुजरी गेया ।

पहरेदार २ : की जे अस ते पराधीन हे

पहरेदार १ : अन्ने राजे दे हुकमै इच बज्जे ।

पहरेदार २ : कदें बी अपनो राए, असें नई दस्सी कदें नि कीता कोई फैसला ।

पहरेदार १ : इस्से करी ते सुन्नी गेली बेमतलब गे चलदे रेह आं खब्बे-सज्जे सज्जे-खब्बै

पहरेदार २ : ते मरने दे बाद बी इयां यमराजे दी राज-डियोढो चलदे रोहगे खब्बे-सज्ज सज्ज-खब्बे ।

[चलदे-चलदे विग (Wing) च चली जन्दे न । स्टेजे पर न्हेरा]

बल्ले- बल्लें परदा पौना

[गारड़ी गा करदा ऐ]

नगरी होई उदास, लेया मौती ने घेरी,
रोणक सुखना होई गेई, बस न्हेरा-न्हेरी ।
संत्र घिरी दी, डरे दे कन्ने ही दुखियारी,
गली-गली इच फेरे लान्दी न्हेर-गपारी।।
उस न्हेरे इच लारे, करदे गिरियाचारौ
डोलन दुगड़े-टुगड़े गित्त हत्थ पसारी ।
मेहले अन्दर कम्बदी जोतें दी लाचारी
इक राजा ओ अन्ना ते इक ओ गान्धारी।
ओ संजय बरदान जिसी ऐ इन्ना थोआ,
दिब्ब दृष्टि ने दिक्खग ओ, जे किश होआ ।
रोहग सदा बे-लाग, उसी ए मौत नि व्यापग
रोजे दा ओ सच्च सदा राजे गी आखग ।।
अस्तर-शस्त्तर दा डर उसगी रोकग नइयों।
शक्क ते संशा करें उसी ए टोकग नइयों ॥
ओ संजय बी
न्हेरिया रातीं भटकी गेदा ।
कुन जाने किस बत्त उप्पर अटकी गेदा ।

दूआ अंक

जागी पेई पशुता

[गारड़ी गा करदा ऐ]

जो निरणायक, भाशा पर अधिकार हा जेदा,
ओ संजय बी अज्ज बड़ी दुबधा इच पेदा ।
भाशा ऐ बेचैन ते अन्ने सुनने आले,
सच सुनाना उसने ऐ, भाएं न्हेरे काले ।
ओ सजय बो न्हेरिया रातीं भटकी गेदा
कुन जाने किस बत्तै उप्पर अटको गेदा ?

[परदा चकोन्दा ऐ। इक जंगले च कोई सैनक, मुंह खट्टिये सुत्ता दा ऐ । कोल इक गंड पेदी ऐ । संजय दा बोना]

संजय : भटकी गेयां, के आखां, हर पासे कंडे ! किन्नी दूर ऐ हस्तनापुर ? में पुज्जना कियां ? पुज्जी जांग तां दस्सना कियां ? इस हारा दा बिस पीये बो की ए प्राण नि निकले करदे ? कियां ए सब दस्संग जाइये शब्दें दा भाएं घाटा नई ऐ अज्जा तोड़ी जो जो घटेया ओ सारा ते दस्सी दित्ता पर, अज्जे दी हार ए खोरी उस सच्चे दो बदली दित्ती जिसने सारी रूप-शकल गै उर्ने परानें शब्दें कन्ने गल्ल नमीं ए अ खंग कियां ?

[चानचक्क गे ओ सुत्ता दा सपाई जागिय आला दिन्दा ऐ - संजय ! ]

कुन सद्दा दा ?
प्रेत ऐ कोई ?
अपने मना दा भरम ऐ जां फी ?

कृतवर्मा : डरो नई में कृतवर्मा आं । सजय, तुम्मी बचो गेआ एं ? पांडवें तुगी बी छोड़ी दित्ता ?

संजय : जीआ करनां । अज्ज जदू अर्जन दे तोरें खट्टो दित्ता धरती गो लोथें दे कन्ने कोरव कोई बाकी नई ऐ मिगी मारने गी हा सात्यकी तमशी पेया । चंगा गे हा जेकर मिम्मी मारेया जंदा पर ओ बचन व्यासदेव दे :

'संजय तू' नई मरगा इत्थे,
की दित्ता हा शाप मिगी ए
अनजाने गे
"सकट, लाम, मोती दा तांडव,
सबनें चा तू निकली ओगा
तू नाई मरगा
अन्नें गी ए
सच सुनागा तूऐं सारा।"
अज्जे दा ए सच भला में कियां आखंग ?
सात्यको दा ओ खडग चमकदा
उसदे ठंडे लोहे ने जिन्दू इच मेरी
मोती दा जो सरसर उसले पैदा कीता
ओ अनुभव हा बड़ा ओपरा
जिस चाली कोई तेज तोर
कोमल फुल्लै गी बेदी जंदा
उस्से चालो दा ओ डर हा-
मेरे कोमल भावें गी जो चोरी गेया ।
इस चाली दे घायल, जखमी, अनुभव लेइयै
'पूर्ण सत्य' में आखंग कियां ?

कृतवर्मा : धीरज संजय ? तूऐं जाइये गान्धारी गी, धृतराष्टर गी, दुरजोधन दी हारा दी ए खबर ऐ देनी !

संजय : पर किस चाली ? ओ दुरजोधन जो राजे दा बी राजा हा, खाली हत्थे नंगे पेरें लीर-लीर हे टल्ले जेदे भज्जे दे उस रथं दे स्हारे कियां हा लाचार खड़ोता, नेनें अन्दर छलकन अत्यरूं ! मेरे कन्ने नजर मिली तां नैन झुकी गे सीस भुकी 'या । कियां आखंग - दोनें गी में कियां आखंग ? (जाना)

कृतवर्मा : चली गेया संजय कई दिन पहलें - बिदुर दे मु'हा सुनेया हा- 'जे ए होना ऐ' ओ सब किश कियां सच्च होआ ऐ !

[परदे दे विच्छे कोई पुकारदा ऐ - "अश्वत्थामा !" कृतवर्मा सुनदा ऐ]

ए अवाज ते
बुड्डू कृपाचार्य दी ऐ ।

[परदे पिच्छे की उयं आहे । 'अश्वत्याऽऽमा'ऽऽ ! कृतवर्मा कन्न

लाइये सुनदा ऐ । फी जोरें कुआलदा ऐ । कृपाऽऽचार्थ
कृपाचार्यऽऽ.........। कृपाचार्य दा ओना]

कृपाचार्य : ए ते कृतवर्मा ऐ तुम्मी बची गेया एं कृतवर्मा ?

कृतवर्मा : बची गेयां । अश्वत्थामा बी जीन्दा ऐ ?

कृपाचार्य : हां, जीन्दा ऐ अस्से त्र गे बस, जीन्दे आं । रथा चा उतरी दुरजोधन ने नतमस्तक होइय हार ही जेल्ले मन्नी लेती - अश्वत्थामा ओ सब दिक्खी ऐसा हा भलखोआ, उसने उस्से खिन हा भन्नी दित्ता धनख अपना ते जोरें फी अति जोरें करलाया हा । चली गेया हा फो इस जाड़े पासे "अश्वत्थामाऽऽ.........

[आले मारदा २ दूर निकली जन्दा ऐ। पिछला पर्दा चकोई जन्दा ऐ। न्हेरा ऐ - रोशनी सिर्फ अश्वत्यामा पर पर्व करदी ऐ, जेवे हत्थे च ओ मरड़ोए दा धनख अजें बी फगड़े दा ऐ ।]

अश्वत्थामा : धनख ए मेरा जेदी डोरी, पूज्य पिता ने अपने हत्थे चाढ़ी ही, अज्ज पराजित दुरजोधन दा रूप हा केसा ? नेनें छाली देह भुलसी दो मेरे कोला जरन नि होआ, तां ए धनख में भन्नी दित्ता । घायल सप्पे दो ए मूरत, किन्ना ऐ लाचार धनख ए- मन मेरा लाचार ऐ जियां । केंदे कन्ने में हुन बदला लेंग पिता अपने दी उस निर्मम हत्या दा ? मिगी करें बी भुल्लदा नइयों- झूठ युधिष्ठिर दा ओ बिस्सला "अश्वत्थामा मरी गेया ऐ" । गुरु द्रोण ने रणभूमि इच तीर-कमान हे छोड़ी दित्त किन्ना हा विश्वास युधिष्ठिर दे बचने पर ! ते मोका दिक्खी - धृष्टद्युमन ने

उस कपटी ने
गुरु द्रोण दा बध कीता हा।
भुल्लदा गे नई ।
पिता द्रोण दा कुन हा सान्नी ?
अद्दा झूठ गलाइये भूठे धर्मपुत्र ने
मेरे पूज्य पिता मरवाए ।
मेरे अन्दर
उस्सै खिन
जो कोमल हा, जो मंगल हा,
सब किश जलिये भस्म होई गेया
धर्मराज होइयै ओ बोले :
'नर जां कुजर'
पसु ते मानु इक होई गे !
बस, उस्से मनहूस दिने शा
मेरा मानु मरी गेया ऐ ।
मेरे अन्दर,
जागी पेया ऐ, इक बेपरतीता, पसु मराकड़
तां में आं अज्ज भटकं करदा
इक न्हेरी जन गुफा द अन्दर,
गुफा ए मेरी हारें दी ऐ,
दुरजोधन, सुनो,
सुनो पिता जी !
में तुन्दा ओ अश्वत्थामा
डरे-डेरेदा
कायर-दब्बू

अजें आं बाकी
जियां रोगी मुर्दे दे
मुआं दें अन्दर
झग्ग कचूड़ बनी रौंहदी ऐ,
उयां गे में अजें आं बाकी ।

(छात्ती कुट्टदा ऐ)

की नई
आत्म-हत्या करो लें ?
इस कायर जीने दे कोला
होऐ खलासी ।
इत्थों मरिये, नरकें पेइयं
जे उत्थों दी नीली ज्वाला दी लपटें पर
जलना पेया
तां बी कुश्वा
होन लगी नई इन्नी बेदन ।

[परदे दे पिच्छों आला — अश्वत्याऽऽमTSS]

नई, नई
में जींग अजें बी,
धर्मराज दी आखी दी गे तोड़ चढ़ी जा -
हत्थ मेरे होई जान दो पंजे नखरें आले,
ते मेरे ए मकदे डेल्ले
दलकी जान, ए बिन दन्वें गे
जो कोई बी अग्गें आवे ।

[बुसे दे ओने दी छेड़]

कुन आया ऐ ?
कुश्वा कोई पांडव-योधा
आहा !
कल्ल-मकुल्ला, खाली हत्थे ।
पिच्छों आइये
चुप-चपीता
रिच्छे आंगू लेंग दवाई
ते फो अपने पंजे करने
जियां में ए धनख भन्नेया
मुडो इसदी देंग मरोड़ो ।
छप्पी जां तां ?
• [छप्पी जन्दा ऐ । संजय दा औना
धर्मराज दा
जिसदे मुहा बोल हे निकले
'अश्वत्थामा हतो हतः'

[कृतवर्मा ते कृपाचार्य औंदे न]

कृतवर्मा : (करलाइये) छोड़ो अश्वत्थामा ! ए सजय ऐ, पांडव नई ए ।

अश्वत्थामा : कोई बी होऐ, बची नि सकदा ।

कृपाचार्य : कृतवर्मा, पिच्छों दा पगड़ो, देई कलावा कस्सी ले तू केसा योधा एं तू संजय ते सज्जन मानु ऐ. ए बचारा नां इद्द हा, नां उद्दर हा । इस दी हत्या ?

अश्वत्थामा : [कृतवर्मा दे कलावे च छड़कदा ऐ] मामा जी, में योधा नई आं, में ते आं इक पशु मराकड़, मेरा स्वातम दलकी खाना । सारा ए संसार सुनी ले, जाड़ सुनी ले, पहाड़ सुनो ले : जो मेरा नई मित्तर-साथी उऐ मेरा दुश्मन पक्का ।

संजय : में जीन्दा गे रौंहग फिरी बी ! में जोन्दा गे रौंहग फिरी बी ! में जीन्दा गे रौंहग फिरी बी ? सच होऐ भाएं किन्ना कोड़ा, अति कोड़ा, कोड़े शा कोड़ा, फो बी सच गलाने खातर में जीन्दा गे रौंहग फिरी बी ?

[अश्वत्थामा हमला करदा ऐ । गला दबाई लैंदा ऐ]

अश्वत्थामा : इस्स चाली हां, इस्से चाली ए मेरे निरदेई पजे ही गला दुबांगन उस झूठे दा

कृतवर्मा : पागल एं तू

संजय : जा संजय, तू अपने रस्ते । : पर मेरी इक बिनती मन्नो मिगी नई तुस जीन्दा छोड़ो, अन्ने गी ए गल्ल सुनाने दी ओ बेदन ! हरे राम ! ए मौत बड़ी गे सुखदायक ऐ मारो, मारो, मुक्त करो मिगी अश्वत्थामा !

[अश्वत्थामा डोर भोर होए दा कृपाचार्य पासै दिखदा ऐ, ते फी उन्दे मूढे पर अपना सिर टकाई दिन्दा ऐ ।]

अश्वत्थामा : के करां में ? मामा जी, के करां ? हत्या करना मेरे गित्त आदत जन ऐ । मेरा हुन स्वातम गे इये । जेड़ा बो कोई काबू आई जा मन करदा बस दलकी छोड़ा, के करां में ? तुस्सै दस्सो ?

कृपाचार्य : मन इन्ना तू हार नि बेटा, अजे......... अजें......

कृतवर्मा : अजें बड़ा किज करने जोगा, दुरजोधन बी अजें ऐ बाकी चलो उसो गै तुपचे चलियै ।

कृपाचार्य : संजय, तुगी पता ऐ दुरजोधन ऐ इसले कुत्थे ?

संजय : (बल्लें जनेई) सरं दे अन्दर ऐ दुरजोधन, माया कन्ने, जलै गी बन्नी उसदे अन्दर छप्पी बैठा, पांडव-दल गी पता नई ऐ ।

कृपाचार्य : होशै च आओ अश्वत्थामा, दुरजोधन ऐ स्हाड़ा राजा, अस सारे आं उसदे सेवक प्रादेश उदा गे चलिये लेचे । संजय, चलिये दस्स ओ सर ऐ कुत्थे ?

कृतवर्मा : कुन आवा दा ? बिरध ऐ कोई ।

कृपाचार्य : निकली चलचे - इत्यें कोई दिक्खी नि ले !

अश्वत्थामा : (दुरदे - दुरदे) पर, मामा जी, अपना घनख तरोड़ी बेठां, के करी सकनां खाली हत्थे ?

[ओ सारे निकली जन्दे न । स्टेज थोड़ें चिर खाली रोहन्दा ऐ]

[बल्ले - बल्ले उये बुड्डा मंगता औंदा ऐ]

बुड्डा मंगता : बड़ी दूर चली आयां, हस्तनापुर ते दूर रेई गेया । ढलदिया उमरी नजर नि औंदा.... पर, इत्थं किज लोग ते ऐ है कुत्थं गे न ? दिक्खां ते सेई - गांधारी शा थोइयां मोहरां ठीक-ठाक नां ? श्रो ! भविक्खबानी हो कीती 'ए होनी ऐ, टली नि सकदो बी-बिसवे ए टलो नि सकदी - ए होना ऐ, ए होइये रोहना " कंसी घुटन ऐ चौन्नें पासें किन्नी भूठी निकली ऐ ! ओ मेरी बाणो ? इत्थं बस, कर्म सत्य ऐ कर्म जड़ा मानु ऐ करदा उस्से अन्दर ए भविवव बी आाई समीन्दा - युगे लेई (हफो जंदा ऐ) इस्से लेई उपदेश हा ओदा - अर्जुन ! अपना ए गांडीव सम्हालो, अना दे सेंसे दूर करौ दे । युद्ध करो, करतव्व गीो पालो । कर्महीन जोवन गै मृत्यु, जीना उसदा सुफल जड़ा करतब्ब नभान्दा ।"

[खल्ल भुकिये दिखदा ऐ। चुक्की लेन्दश ऐ]

बुड्डा मंगता : ए कोदा ऐ धनख ? फो अर्जुन गी सेंसें ते नई घेरी लेया?

अश्वत्थामा : (दाखल होइये) ए मेरा धनस्व ऐ ।

अंगता : कुन एं तू ? बओह ! जे अश्वत्थामा दो ।

अश्वत्थामा : सुनी लै बुड्डू ! मत लान्दा ए जै जै कारे ! ओ भविक्खबानी ऐ कुत्थे ? उस्सं चाली ए कमान बो बिरथा होई गेई । दिक्खी लेया दुरजोधन गी । जिस मत्थे पर हीरें कन्ने जगमग जगमग सुकट हा सजदा जस्सं सिरं दे उप्पर हा अज्ज मेला पानी !

मगता : जियां कोई चादर तानी । तू' आखेया हा; "दुर जोधन ने ऐ जित्ती जाना ।" मैं ते हुन बी आखे करनां दुरजोधन दी जे ! मैं बुड्डा आं, अंग-अग ऐ थक्की गेदा फो बो जाइये आखंग में दुरजोधन गी; ए हार नई ऐ, सच नमां इक रस्तरै करदा । में आखो ही गल्ल ओ भूठी मिये जाइये दस्संग उसगो : बर्तमान दे अग्गें कोई भविक्ख नई ऐ । बर्तमान गे म्हेशां इत्थं रौहन्दा आया । किज करी सको तां - ओ दुरजोधन ! अजें बी मोका होई सकदा ऐ । इक खिन बी इतिहास ऐ सिरजी सकदा इक खिन बी, मुल्लवान ऐ ।

(बल्ले-बल्ले जान लगदा ऐ)

अश्वत्थामा : पर, में के करां ? हाय, के करां ? मेरा वर्तमान ? बस, में आं ते बदले दो ऐ अग्ग घुखं दी । इक अद्दे झूठे दे कन्ने धर्मराज, तू मेरे भविक्ख दी हत्या कीती । तां के होआ ? में जीना ऐ के होआ जे मेरे अग्गें कोई बी हुन भविक्ख नई ऐ- मेरे बारै जो उदास ऐ उये मेरा दुश्मन पक्का ।

(बुड्डे मंगते पास बददा ऐ)

झूठे बुड्ड,
मेरे खूनी पंजें बिच्चा
बची नि सकदा !
रुरुदा की नई ?
ओ झूठा भविक्ख दस्सने आले !
कपटी बुड्डू ! रुकदा की नई ?

[दन्द करीचदा २ द्रौड़दा ऐ । विग दे कोला बुडडे गो फड़िय घसीटदा २ परदे दे पिच्छे लेई जंदा ऐ]

हत्या, बस हत्या
हुन हत्या करना धर्म ऐ मेरा !

[परदे दे विच्छे गला घोटने दी अवाज, अश्वत्थामा दा हासा । स्टेज पर रोशनी दे दो घेरे कम्बदे न । कृतवर्मा ते कृपाचार्य हफे है बन अश्वत्थामा गी फड़िये स्टेज पर लेई ओन्दे न]

कृपाचार्य : ए के कोता ?

अश्वत्थामा : ए के कोता ?

अश्वत्थामा : के कीता ऐ में मामा जी के कीता ऐ, में कीता ऐ ?

कृतवर्मा : कृपाचार्य ! डर आवे दा ऐ मिगी बो अश्वत्थामा कोला ।

[कृराचार्य अश्वत्थामा गी बठालिये, ओदा कमरबन्द ढिल्ल॥ करदा ऐ उस्से कन्ने ओदे मत्थे दा परसीना पू जदा ऐ]

कृपाचार्य : बेई जा अश्वत्थामा, बसां करी ले, तू किज नि कीता, होई सकदा ऐ- कोई सुखना हा !

अश्वत्थामा : में के करां ?

कृतवर्मा : कृपाचार्य ! हत्या करना ए त्ते हुन मेरा ऐ स्वाम इस हत्या दे बाद, - मनै दी ओ भड़की दी ज्वाला जियां मद्दम पेई गेई, सुख थोआ ऐ ।

कृपाचार्य : (अश्वत्थामा गी लटाइय) सेई जा अश्वत्थामा, तू कसरी एं सेई जा । दुरजोधन ने बी इये आखेया : करी लो अज्ज बसां हुन कल दिखगे - पांडव के करदे न ? पासा परतिय सेई जा, अश्वत्थामा !

(कृतवर्मा गी बल्ले जनेई)

सेई गेया ऐ ।

कृतवर्मा : (तरक कराइयै) सेई गेया ऐ ? इस्से करी अस इस लामं चा बचिये आए आं जे बे-स्हारा लोकें दो हुन हत्या करचे, ओ बी इयां छप्पी-छप्पी ?

कृपाचार्य : शान्त रवो कृतवर्मा !

अश्वत्थामा : जिन्दा अज्ज नाम बड़ा ऐ उनें सूर में के-के नई कीता इत्थे ? द्रोणाचार्य ते बुड्डु बी हे, बिना शस्त्र हे, फो बो उन्दी हत्या होई । असें गे रलिये अभिमन्यु गो छोड़ो दित्ता हा ? कोमल कच्ची उमर ज्याणी कल्लम-कल्ला ! ते असदु सत्त महारथी........ पर इसदा, इस बुड्डे दा हत्यारा में नई ...... में ते ओदे उस भविक्ख दा गला घोटेया । पता नई, ए बुड्डा कियां इत्थं अइयं मरी गेया ऐ । में उसदी नई हत्या कोतो, तुमेई जकीन नि औंदा मामा ?

कृपाचार्य : सेई जा, अश्वत्थामा, सेई जा ! कृतवर्मा, तुम्मो सेई जा अज्ज राती दा पहरा मेरा । सेई जाओ तुम ।

[ (लेटदे न । परदा पौन लगदा ऐ) ]

गारड़ी दा गाना
जिस चाली ऐ हाड़ चढ़दा मुकदा जन्दा,
कूड़ा-करकट लोथां कंडे सुटदा जन्दा ।
उयां अश्वत्थामा गो बी पिच्छे छोड़ी
इतिहासे ने रथे गो लंता अग्गे मोड़ी
ए भटको दियें रूहें दो ऐ काली रात !
ए पिच्छड़ी दिए रूहें दो ऐ काली रात !
ए त्रुट्टी दिए रूहें दो ऐ कालो रात !
इस रातीं ओ पांडबे-दल ऐ वहके करदा,
इस रातीं ओ दुरजोधन ऐ स्टैके करदा ।
इस रातीं इक मान जड़ा गासा ने छोऐ,
इस राती लाचारी ऐ जो इसकं रोऐ ।।

त्रिआ अंक

[अश्वत्थामा दा अद्दा सच]

[गारड़ी गा करदा ऐ]

नगर-डियोढी पर संजय दा, रथ हा आया
रात अजें होढला पेदी, न्हेरा छाया ।
हारी दी कौरव सेना परतोनी कोल्लं ?
बस इये इक चर्चा हो सुनचं दी ओल्ले ।
सजय कोना युद्ध - कथा ओ सुनिये सारी
सिल - पत्यर जन होई गेई माता गांव। री ।
फिरी दपड़रों सारा नगर कवी गेया,
जनता दिक्खी धोरज सारा सम्बो गेया ।
नस्ती दो ओ लोक - लुकाई बापस आई
✓ जागत, ज्याने, बुड्डे, ब्राह्मण, मौत सप.ई।
बिधवाएं दे बेन, अनार्थ दा होकारा,
घायल, लंगड़ी, अंगहीन, जन जीवन धारा ।
इस्से नगरा फौज चढ़ो ही जे जे करदी
प्रलया कैसी होन लगी ऐ, धरती डरदी ।
ठारें दिने च साइयां ! ए कैसी बीती ।
उस फौजा दी सूरत समें ने कंसी कीती !!

[गरदा चकोंदा ऐ । पत्रेदार खड़ोते दे न । बिदुर दे मूढे पर दृश्य रक्खिये धृतराष्टर दा ओना ]

धृतराष्टर : दिक्खी नई में सकदा फी बी, हत्थे छूडये, अंगहीन सपाहिये गो में दिक्खने दी ऐ कोशिश कोली । आरका कोला बांह - कपोई जन्दी जेल्ल सेई होन्दा ऐ इयां जियां सिहासन दा ऐ हत्त्था मेरा ।

बिदुर : महाराज, तुस के ओ ए सोर्च करदे ?

धृतराष्टर : किश बी नई, संजय कोला जो-जो सुनेया अज्जे तोड़ी उस युद्ध गी हत्थे छूइये दिक्खने दा ए मौका थोआ ।

[इन्ने चिरं च इक लट्टा ते गुंगा सपाई बसाखी दे स्हारै औंदा ऐ । बिदुर दे पर छून्दा ऐ । हुत्थं कन्ने पीने आस्तै पानी मगदा ऐ ।]

निदुर : (अपकिये) ए के ऐ ? ओहो ! जा सेवक, पानो लेई आ ।

धृतराष्टय : कुन ऐ बिदुर ?

बिदुर : तरेआए दा कोई घायल संतक ।

[सैनक हूं-हूं करिये शारें कन्ने किश आखदा ऐ]

धृतराष्टर : ए के आखें करदा ?

बिदुर : आखें करदा "जे धृतराष्टर दी।” जीव्ह बचारे दी नई रेहदी ! गुंगा ऐ-नई बोली सकदा ।

धृतराष्टर : हुन गुंगें गी छोड़ो, मेरी जे-जेकार भला कुन्न करनी ?

[सेवक जानिये पानी दिग्दा ऐ। गुंगा सैनक जोरें २ साह करदा ऐ]

पहरेदार १ : (मत्या लूइये) इसी ते ताप ऐ !

धृतराष्टय : कुसे पाना पलेआया इसगी ? आखो थोड़ा लेटी ले ए ।

[गुंगा पिच्छे जाइये, अक्खियां मीटिये बेई जन्दा ऐ]

जाओ गान्धारी गी आखो -
इस सैनक गी टल्ले देओ ।

पहरेदार २ : पर माता गान्धारी ते अज्ज दान-सभा इच हैन गे नई ।

बिदुर : नां अत्यरू गे अक्खों उन्दी माँ कोई बेदन नां गे रोह ऐ, सिल-पत्थर जन बैठी दियां पेड़ियें उप्पर ।

[परदे दे पिच्छे रोला)

धृतराष्टर : पहरेदार, जाओ दिवखो जाइये रौला के ऐ ? (पहरेदारै दा जाना)

बिदुर : महाराज, तुस जाइये आपू गांधारी गी देओ दलासा ।

धृतराष्टर : में जन्नों, संजय बी ते उत्थे नई पता नई ने भीम ते दुरजोधन दे उस द्वन्द्व जुद्ध दा के बनेया ऐ ? (शैला बददा ऐ)

बिदुर : महाराज, तुस जाओ ।

(धृतराष्टर दूर पहरेदार कन्ने जन्छे म)

कैसा ऐ ए शैला भाई ?

(पहरेदार परती ओन्दा ऐ)

पहरेदार : सारा नग्गर डरी गेया ऐ ।

बिदुर : केंदे कोला ?

पहरेदार : धक्के मान्दे सैनक लेइये

दुई बक्खी दा जोघा कोई
नगरे अन्दर आई बड़ेया ऐ
बड़ा भयंकर रूप ऐ उसदा
सबने कोल न अस्तर-शस्तर,
डर लोके गो
नग्गर उसने लुट्टी लेना ।

[दुआ पहरेदार बी आई जन्दा ऐ]

बिदुर : नई, नई ए होई नि सकदा औं जाइये उसो आपू दिक्खनां तुस दोऐ बिद चौकस रेइये पहरा देओ ।

पहरेदार २ : नां, तू उस योधा गो

[जाना]

आपू जाइये दिक्खो आयां ?

पहरेदार १ : नई दिश्खेय। ते नई, सुनेया ऐ, कोई जादू गिर ऐ, इच्छाधारी, नगर-द्वार करी ले जेल्लै बन्द सपाइयें रूप बनाइये इक गिरजे दा, कोट ओ उच्चे टप्पो आया । सुनेया इये जे छत्तं पर सुत्त बाल-च्याणे खा करदा ऐ।

पहरेरार १ : (डरेदा) ओ दिक्खो !

पहरेदार २ : (डरेदा) के ऐ ?

पहरेदार १: ओ आया ।

पहरेदार २ : ऐं आ छप्पी जाचे !

[दोऐ छप्पी जन्दे न । इक सधारन सपाई दा ओना]

युयुत्सु : डरने च नई इन्नी बेदन - जिन्नो ओ होने इच ऐ जो किश में आं, ए मेरे गै राजमहन न पिता ते माता इत्थं मेरे, पर कुन जाने पन्ना कोई बग्च्छा आइये करे स्वागत ?

पहरेदार १ : अडेओ ए ते. राजकुमार युयुत्सु न, धृतराष्टर दे अपने जाए - इस लामं च जाई र हे पांडवें कन्ने ।

युयुत्सु : बस इन्ना अपराध ऐ मेरा - में सच्चे दा साथ ऐ दित्ता. द्रोण, भीरम ते दूए महारथो छोड़ो नि सक्के दुरजोधन गो मिगी गे ओल्ले आखना पेया "भूठे दा में साथ नि देना, निम्मा कौरव आं कुरु वंश दे कोला बी पर धर्म बड़ा ऐ ।

पहरेदार २ : पक्की गल्ल ऐ,

युयुत्सु : ए युयुत्सु गे न, सेई होन्दा ऐ अपने जखमी सैनक लेइय परती आए !

युयुत्सु : दुरजोधन दो ओ मन मानी जे मिम्मो चुप रेहिये जरदा, तां इस चाली मेरे कन्ने इन्नी नफरत अपने गे इस राज-घरे च कोई नि करदा । मां ने कुम्भ रखाइये इत्थे छात्ती कन्ने लाई लेना हा हार गे खाइये ओन्दा भाएं ।

बिदुर : (आइये) तुप्पे करना कुस बेल्ले दा तुगी युयुत्सु ! तू ए चंगा कीता बेटा, परती आया । पहरेदार ! जा माता गांधारी गी ए खबर सुनाओ । बड़ी दुखो ऐ मां गान्धारी तुगी दिक्खिये, होई सकदा ऐ...... दुक्ख ओ उसदा होला होई जा ।

युयुत्सु : मेरा नां ओ सुनिये औंगन ? चाचा जी, मिगी नई भरोसा ।

बिदुर : ए के आखे करना एं तू ? कौरव-राजकुमारे दे इस मंले न्हे इतिहास अभ्दर इक तेरा गे मत्था उच्चा ।

युयुत्सु : (दुखी जन हस्सियै) इस्से करा, मिगी औंदा दित्रिखये लोकें अपने भित्त मारी ले ? हर चाली दे लांछन लाए – ए कपटी ऐ माया जानै बाल ञ्यणे लेई जंदा ऐ गिरजे आगर त्रुम्बी खन्दा ।

बिदुर : इस गल्ले पर जी अपना हलकान करो नई, डरे दे मूढ़ मनुत्रखें कोला होन्दी आई निन्दा उन्दी बज्झो दो जो घास छोड़िये अपने गित्तं बत्त नमीं कोई बुनियं चलदे ।

[पहरेदार (२) दे कन्ने माता गांधारी दा औना]

पहरेदार २ : आई गेइयां माता गांधारी।

[युयुत्सु चरण छून्दा ऐ, गांधारी चुरचाप बढ़ोती रौंहदी ऐ]

बिदुर : माता, राजकुमार युयुत्सु पेर न तुन्दे बन्दं करवे,

गांधारी : सोस देओ नां ।

गांधारी : (कुर रे हये, ओपरे अगू) पुच्छ बिदुर ए राजी ऐ नां ?

(युयुत्सु ते बिदुर चुप रोहन्दे न)

बच्चु !
ए बामां तेरियां
जोरा आलियां
थक्की ते नई गेड्यां
अपने अंगे-साके दो गे
लामा अन्दर हत्या करदे ?

[युयुत्सु चुप]

पांडवें दी ओ दीपकमालां
पर्व खुशी दे
ओ सब दिक्खो
ए अपना हुन नगर तुगी ते
इक जुआड़ जन लबदा होना ?

[युयुत्सु चुर]

चुप को एं ?
ओह, थक्के-हुट्ट दा ए होना
बिदुर, इदे लेई
फुल्ले दी कोई सेज बछाओ,
ए कोई हारे दा दुरजोवन नई ऐ
जे ज़ाई छप्पे
मेले कुसै सरोबर अन्दर ।

[युयुत्सु चूप]

चुप की ऐ, ए बिदुर ?
इदे बेरियें दी औं माता,
इस्से कारण बोलदा नई ए ?

[जान कगदी ऐ]

पहरेदार, आ चलचं इत्थों ।

बिदुर : माता, ए ते कोई मनासब नई ऐ । ए नि तुसेई शोभा दिन्दा ।

[रुकदी नई, पली बन्दी ऐ]

युयुत्सु : ए के कोता ? तुस्सै दस्सो, माता जी ने ए के कोता ?

[सिर सुट्टियै बेई जन्दा है]

चंगा हा जे में करी लेन्दा
भूठे कन्ने गे समझौता !

बिदुर : पर, ओ ते कोई रस्ता नई हा प्रश्ने दा कोई उत्तर नई हा, ए समझौता तू' करी लेन्दा – तां तेरा ए अन्तस, बेटा जाना हा कलमाई ।

युयुत्सु : पर ए जलन-भरोचा रोह माता दा,

बिदुर : लोक दी ए बिसली नफरत, अन्तस-फुल्ल खड़ाई देंगन ? दिक्खी लेता..... सच गी पूजो भूठ जां पालो खीरी फल दोनें दा इक्के अन्तस गी झुलसाने आला । के थोआ ए मिगी बिदुर जी; के थोआ ऐ?

बिदुर : राजकुमार, धीरज धारो, शान्त रखो, ते जरदे जाओ – अन्तस दी ए घनी बेदना ।

[गुंगा सपाई लम्मे-लम्मे साह ले करदा ऐ । साह तेज होई जंदा ऐ]

पहरेदार १ : साह एदा की तेज ऐ इन्ना ? लबदा खीरी स्वास न इसदे, होर घड़ी, दो घड़ियां – ते बस !

[पहरेदार (२) पानी लेई ओन्दा ऐ]

बिदर : राजकुमार, ए पानी लेई लो, पलेआओ तुस आपू इसगी, देओ इसी बिन्द स्हारा अपना अपने अन्दर बेदन लेइये जोवादान देओ दुखियें गौ ।

युयुत्सु : [गु'गे दे कोल जाइये]

युयुत्सु : सैनक, अपने ओठ खोल तू, मेरी गोदा रक्ख अपना सिर, हां, इस चाली, हुन अक्खीं बी खोल जरा तू ।।

[गुगा सपाही अक्खियां खोलदा ऐ । पानो दा इक घुट पौम्या ऐ० डे फौ जोरै कन्ने करलान लगदा ऐ । उठने दा जतन करदा ऐ। डिग्गी पोंदा ऐ । फी उठदा ऐ, लड़खड़ान्दा जन निकली जन्दा ऐ।]

बहरेदार २ : ए के होआ ?

युयुत्सु : इसी के होआ ? मिगी लेया पन्छानी इसने । ए कौरव-सेना दा घोड़सवार ऐ रणभूमि इच मेरे अग्निबाने करने जंघ ए एदी जली गेई ही। जेदे हत्थ इसदी ए हालत ऐ होई, भला ए रस्से पापो कोला दान दया दा कियां लैन्दा ? ए फल केसा ? प्यार बी जेकर दिन्नां तां बी अंगीकार नि करदा कोई ? व्यासदेव ! ए तुन्दी राए ही, तुन्दी मिगो सलाह ही इयं, जिस पासे ऐ कृश्ण

सदा जे उसदी होनी
अज्ज कृश्ण दी ज
पर मेरी ए हालत के ऐ ?
माता ने ठुकराया, लोकें नफरत दित्ती !

बिदुर : इस हारे दो घुटने अन्दर पता नई ए भूठ ओपरा आया कुत्थों ? सेई होंदा ऐ सारे जियां अपने अपने आदर्श दे बुरजें उप्परा खल्ल न पेई गे, पेहिये जियां धुरी चा अपनी निकली जन्दे । ए घुरी नकम्मी तुस्से ओ, हां तुस्से प्रभु जी !

[अचानक रानियें दे महलें चा रोने दो अबाज ओन्दी ऐ]

युयुत्सु : बिदुर जी, ए के होआ ?

बिदुर : (पहरेदार (१) गी) जाओ दिक्खो हां......

[पहरेदार (१) दा जाना ते तुरत परतोना]

पहरेदार : संजय आए, उये खबर न लेइये आए । युयुत्सु बिदुर } [घबराए दे] के ?

पहरेदार : द्वन्द्व युद्ध च......... राजा..... दुरजोधन .........हारी गे न !

[बिदुर ते युयुत्सु तोला कन्ने अन्दर जन्दे न । रोला बधदा ऐ । परदे दे पिच्छे कोई जोरें-जोरें आखें करदा ऐ-- "राजा दुरजोधन हारी गे न ।” पिछला परदा चकोन लगदा ऐ । पांडवें दी छोनी चा गड़ाकें दा रोला सुनचे करदा ऐ। जंगली रस्ता । धनख लेते दे कृतवर्मा ते कृपाचार्य ओन्दे न ]

कृतवर्मा : कृपाचार्य, आओ, इत्थं गे अस छप्पो जाचं जित्त दे अभिमानी पांडव सेंख बजान्दे इस्सै रस्ते छौनी गो परतोआ दे न ।

कृपाचार्य : ठहरो कृतवर्मा, धनख सम्हालो, तीर चढ़ाओ ओ कुन आवै करदा ?

कृतवर्मा : नई नई, ओ अश्वत्थामा भेस बदलिये गेया हा दिक्खन दुरजोधन ते भीम दा लड़ना !

[अश्वत्थामा दा ओना ]

भवत्थामा : सुनी लेया नां ? मारे गे राजा दुरजोधन कपटे कन्ने......

कृपाचार्य : चुप रोहने दा शारा करिवै) छप्पी जाओ, अश्वत्थामा, पांडव उप्पर रोहें होइये जले-बले दे ओ बलराम न आवे करदे ।

कृतवर्मा : (पर्दे पास दिक्खिये) कृष्ण बी उन्दे कन्ने गे न

कृपाचार्य : सुनो, सुनो.....

बलराम : (पर्दे दे पिच्छों गे) नई ! नई ! नई ! कृश्ण तू किज बी आखें भीम ने कीती बे-न्याई ऐ निजम-बरोधी बार हा उसदा ।

कृपाचार्य : सेई होंदा ऐ कुरण उनेंगी शान्त करदे ।

बलराम : (पर्दे दे पिच्छों गे) के आखेया ? पांडव अपने सरबधी न ? ते कौरव कट्टू दे शत्रु स्हाडे ? भीम गी अज्ज में दस्सी दिन्दा पर तू' की हा रोकी लेया ? बचपन कोला तुगी जाननां तू म्हेशां गै चालां चलियां, मरजादा गो छोड़ी दित्ता ।

कृपाचार्य : (धनख रखदे होई) उस बक्खी गे मुड़ी गेन ।

बलराम : (पर्दे दे पिच्छे अवाज दूर जा करदी ऐ) कृश्ण, हस्तनापुर जाइये गान्धारी गी दे दलासा, किज बी होऐ कृश्ण, पर गल्ल सुनी लै तू भाएं नीतिवान बड़ा एं, तू भाएं बुद्धिमान बडा एं, ए सब होंदे बी तू सुनी ले - ए पांडव, जो सैंख बजान्दे नचदे-गान्दे छौनो गी परतोआ करदे, इस्से चाली, कपर्ट कन्ने, मारे जांगन, इक दिन ए बी ।

अश्वत्थामा : (बलराम दे बोल दुहरान्दे होई) पक्की गल्ल ऐ इस्से चाली, कपर्ट कन्ने, मारे जांगन, इक दिन ए बी ।

कृपाचार्य : मेरे बच्चे ! किस चिन्ता इच डुब्बी गेआं ?

अश्वत्थामा : इस्से चाली, कपट कन्ने, मारे जांगन, इक दिन ए बी । सोची लेता, सोवी लता,

कृतवर्मा : मामा जी में सोचो लेता उन्हें ऐ मरना मेरे हत्थे, में-में अश्वत्थामा; उन्हें ऐ मरना मेरे हत्थे !

[तान्ना मारिये]

जियाँ मारेया उस बुड्डू गी !

अश्वत्थामा : [चिढ़िये] जी, बिल्कुल उयां जिन्ने चिर ए पांडव सारे मेरे हत्थें...... मारे नई गे......

कृतवर्मा : पर, अश्वत्थामा, पांडव ते नई बुद्ध नां, निहत्थे नां गे कल्ले, बेशर्म लड़ाई मुक्की गेदी ए अपनी मूढ़ ते झूठी ताकत होर कुत्थे अजमाओ जाइयं बीर सिरोमनी !

अश्वत्थामा : उस गित्तें बी में पिच्छे नइओं तान्ने-मीणे छोड़ कृतवर्मा, ले शस्तर ते तूऐं आई जा, तू'ऐं जा हा जमपुर पेहले पांडवें दा तू' इन्ना ताही !

कृपाचार्य : [निक्खरियै] अश्वत्थामा ! पागल एं तू ! अकल तुगी नई ? छोड़ ए शस्तर । मरजादा बी कोई चीज ऐ

अश्वत्थामा : सुणे दे ओ, तुस पूज्य पिता जी ! बदला लेने दी बत्ता पर— इक्कला में आं सुन्दी मोती दा कारण बी झूठ कपट हा, दुरजोधन बी मारेया गेया, कपट कल्ले, ते दुनिया दी मरजादा सारी लाचार अनाथ ते जले-बले दे अश्वत्थामा उप्पर आई पेई ।

कृपाचार्थ : बेई जा, अश्वत्थामा, आ इत्थे बेई जा । तू' नई कल्ला, बदला लेने दी बत्ता पर अस सारे आं तेरे कम्में पर, शर्त ऐ इन्नी— धोखे कोला कम्म नि लंगे बोरी छप्पे बार नि करगे । इन्हें गी छोड़ी होऐ जे कोई दूआ रस्ता ।

अश्वत्थामा : दूआ रस्ता ?

कुन केड़ा ऐ दुआ रस्ता इत्थै रेहदा ?
पांडवें दा ओ दुआ रस्ता
अपनी अक्खीं दिक्खो आयां -
अज्जे दे उस द्वन्द्व युद्ध च
कैसा बार हा बे-मरजादा
दुरजोधन पर भीम ने कीता
जोड़ जोड़ हा भज्जी गेदा
मुंडी बी ही मुड़की गेदी
तां बी भीम ने
दुरजोधन दे मत्थे उप्पर पेर टकाया,
सारा भार पेया जिस बेल्ले
दुरजोधन दिएं पुरपड़िये चा
निकली आई रत्त नमानी
ते भीम, खलारी बामें गी, हा नच्चे करदा !
दुरजोधन दे ओठ हे फड़के
भज्जी दियें जंघे अन्दर सर-सर होआ
फटी फटी दिये नजरें कन्ने
उस राजा ने......
अपनी परजा दिक्खी लेती ।

कृपाचार्य : बस कर अश्वत्थामा, जे किश तू आखें करनां, उऐ ठीक ऐ तेरा रस्ता गे इक रस्ता ।

अश्वत्थामा : मामा जी, तां सगंध तुसेंगी चिर नई लाएओ होई सकदा ऐ दुरजोधन अजें बी जीन्दा होऐ मिगी लेई चलो ते इक बारी सेनापति देओ बनवाई, में दस्संग कियां लेन्दे बदला ।

कृपाचार्य : चल अश्वत्थामा, कृतवर्मा, आओ तुस बी ।

कृतवर्मा : रोहन देओ मी, तुस्से जाओ ।

[कृराचार्य ते अश्वत्थामा चली जन्दे न]

कृतवर्मा : चली गेन, मिम्मो कोई कायर नई ओ, मिगी बो थोड़ा दुक्ख नई ऐ दुरजोधन दी इस मोती उप्पर, पर ए कैसा ढोंग डरौना ! जिदी नई कोई हड्डी पसली साबत रेहदी हारे दा ओ दुरजोधन हुन अपनी सेना दा सेनापति बनाग इस पागल गी उस सेना दा, जिसदे दो गे सैनक बाकी इक बुड्डा ओ कृपाचार्य ते इक कृतवर्मा ए फायर भुग्गा ! कई अक्षोहनी उस सेना दा

कैसा ए अंजाम ऐ होआ ?
ए के सोचे करनां कृतवर्मा !"
दुरजोधन दा पक्ख लेआ तां
खीरी साहें तगरा उसदा
साथ देओ. आदेश बी मन्नो ।

[कृपाचार्य इक्कले परतोन्डे क परती आए कृपाचार्य जी ?

कृपाचार्थ : ओ ! दुखदाई दृश्य बड़ा हा, चिर भर उसगी दिखदा कियां? कोल गे बूचड़ियें दे पिच्छे

[इल्लड़ दो हे झांके करदे थोड़ी दूर हे चक्कर ला दे जीव्हां कड्डी तरख ते गिद्दड़ दुरजोधन दो ठडी होंदी लोथं गी हे बलगी कस्दों ॥

कृतवर्मा : (तरक कराइये) अश्वत्थामा गी तां कवासेनापति बनाया किया ?

कृपाचार्य : बोले दुरजोधन कृपाचार्य, तुस ब्राह्मण ओ कोल ते इत्थं पानो नई ऐ परसे दे गे पानी कन्ने तिलक करो तुस, मेरा हत्थ चकोन्दा नई ए कियां में अभिनन्दन आर्खा ? मुंढें कोला, दोऐ बामां, मुड़की गेइयाँ ।” में उन्दा ओ हत्थ चुक्केया, बल्ल-बल्ले उस मुद्रा च, जियां कोई सोस ऐ दिन्दा, पर दुरजोधन पीड़ा कन्ने व्याकुल होई गे सीस के दिन्दे ? हाय, हाय बस चीस गे निकली सुनिये छात्ती कम्बी गेई ही।

अश्वत्थामा : (आइये) दुरजोधन ने अजें ऐ जोना उनें मिगी ऐ ए गल्ल आखी : "जिन्ने चिर तू अश्वत्थामा, बदला लेइयै बेरो कन्ने इत्यें आइये खबर मिगी ए देगा नई, तां तगरा में जीन्दे रोहना, भाएं जगली मिरग बी आइये दलकी जांगन अंग ए मेरे।" होठ सुनेया कृतवर्मा ! कल्ला तोड़ी बदले दा ए कम्म मकाना, किल्ला तोड़ो भाएं मेरी फौज मेरे 'नं जा भाएं नई जा ।

कृतवर्मा : (लेटदे होई) अस ते तेरे कन्ने आं, सेनापति, हुकम दे बज्जे । [झमाणी मारदा ऐ]

कृपाचार्य : थोड़ा चिर हुन लेटी लेचे ।

अश्वत्थामा : (नमें सुरै च) हु ! सेई जाओ, अज्जे दो रातीं बीर सपाइयो ! कल सेनापति अश्वत्थामा आपू दस्सग के करना ऐ, कियां करना ?

[कृतवर्मा ते कृपाचार्य लेटी जन्दे न । अश्वत्थामा पहा दिन्दा ऐ]

अश्वत्थामा : किन्ना ऐ सुनसान जाड़ ए ! ते मैं कल्ला जागे करनां, बूट दे परछामें बी ते सहमे दे न जां सेई गेदे !

[बल्लें - बल्ले स्टेज पर न्हेरा होन लगदा ऐ। जंगले च गिद्दड़ हुआंकदे न । जंगली मिरगें दा रोला । स्टेज पर बिल्कुल न्हेरा । सिर्फ अश्वत्यामा दे ताई - तुआई ओने - जाने दी मद्दद्म जनेई परतीती होंदी ऐ । चानचक्क काएं दी कठोर कां को दा रोला बधदा ऐ ते सज्जे पासेया, बिल्कुल काले टल्ले लाए दे; कां दा हा बनाइये, इक नर्तक जागत ओन्दा ऐ, फंग खोलिये पत्तोन्दा ऐ, ते स्टेजा दे दो चक्कर लान्दा ऐ । फी चुंज इक मूढे उप्पर रक्खिये उस मुद्रा च वैई जन्दा है, जिस मुद्रा च पक्खरू न्हेरे च ऐ ते इक नीली लोई दी रेखा सिर्फ कां पर गे पौंदी ऐ। फी रोला ते खब्बे पासेया बिल्कुल सफेद टल्ले लाए दे, उल्लू दा रूप बनाइयं दूआ नर्तक जागत औन्दा ऐ। कां गी दिखदा ऐ। रुकी जन्दा ऐ । सावधान होइये दिखदा ऐ, फी खुशी कन्ने पजे तेज करदा ऐ। फंग ल्हांदा ऐ । फी कई मुद्रा बनाइये कां पर हमला करने दे जतनै बा नाटक करदा ऐ । लोई दी इक धार अश्वत्थामा पर बी पोन्दी ऐ जड़ा ए नजारा दिक्खने च डुब्बी जन गेदा ऐ । कां इक बारी आलसै कन्ने हिलदा ऐ ते उल्लू गो दिक्खिये बी, उस पासै खास ध्यान दित्ते बिना गे फी सेई जन्दा ऐ। उल्लू पेहले झकदा ऐ। इस गल्ले गी बनजान्दा ऐ जे कां सच्चें गे सेई गेया ऐ जां नई । फी चानक ओदे उप्पर हमला करी दिन्दा ऐ । मैं गुत्थषगुत्था होई जन्दे न । बिल्कुल न्हेरा ऐ। कां दे किश फग थटोई जन्दे न ते उल्लू दे पंजे च लऊ लग्गी जन्दा ऐ। उल्लू उर्ने फंगें गी चुक्कियै नचदा ऐ । बंरी गी मारने दो खुशी दा नाच । इक रोशनी अश्वत्थामा उप्पर; ओदे मुंहा दो मुद्रा बदली जन्दी ऐ ते ओ जोरै कन्ने गड़ाका मारदा ऐ। उल्लू घबराई जन्दा ऐ, बोदा माच रुकी जन्दा ऐ । अश्वत्थामा ओदो बक्खी बधदा ऐ । उल्लू कां दे ओ फंग ओदे पासै सुट्टियै निकली जन्दा ऐ । अश्वत्थामा; जो फंग हत्थं च लेइयै खुशी कन्ने चीखदा ऐ]

अश्वत्थामा : मिली गेया, मित्री गेया,

मामा जो, मिगो मिली गेया

[रोशनी होंदी ऐ। काँ दे फगें गी हत्था च लेइयं अश्वत्थामा नच्छा करद्रा ऐ । कृतवर्मा ते कृपाचार्य जागी पोंदे न ते कृतवर्मा जारियै तलवार कड्डी लैन्दा ऐ]

कृपाचार्य : के मिली गेया ?

अश्वत्थामा : मामा जी, 'सच' मिली गेया इस निर्देई अश्वत्थामा गी सच मिली गेया ?

कृतवर्मा : ए पंछी दा फंग, रत्तू ने चतरोए दा, ए जखमी, काला, कुसे दी देही थमां थटोआ ।

अश्वत्थामा : हां. उस्से चाली, अद्द सचाई धर्मपुत्र दी जिस चाली हो घायल ते मूला 'शा बिडो !

कृतवर्मा : इस बेल्ले तू चलेयां कुत्थे ?

अश्वत्थामा : पांडव छोनी, जित्थे जित्त-नशे इच डुब्बे पांडव सारे सुत्त दे न, अपनी सारी सुध-बुध भुल्लो !

(कमर बन्ध कसदा रै)

कृपाचार्य : इस्स बेरुले ?

अश्वत्थामा : हां, इस्सं बेल्ले ओ बी कल्ले कृश्ण हस्तनापुर गी गेदे गांधारी गो देन दलासा एदे शा फी होर सनेहरी मौका कदू मिली सकदा ऐ ?

कृतवर्मा : सेनापति दा हुकम ए इये ?

अश्वत्थामा : (बिना सुने) तू आखेया हा : 'नरो वा कुंजरो वा' हुन दिक्खी ले हाथी आंगर पंरा दी गे ठोकर लाइये धृष्टद्युमन गो जमपुर भेजंग । पागल हाथी कमल-कली गी मसले जियां उस्से चाली गर्भवती उस उत्तरा गी बी मसली देंग ते कन्ने उसदै अन्दर पलदी पांडव कुले दो आसा कोमल !

कृपाचार्य : नई, नई, ए होई नि सकदा ।

अश्वत्थामा : इये होना,

कोई इसी नई रोकी सकदा ।
नई देगे जे साथ
तां कल्ला जा करना में ।

[कृतवर्मा, सीस नुआए दे ओदे विच्छे २ जन्दा ऐ]

कृपाचार्य : रुकी जा अश्वत्थामा सोच जरा तू..........!

[अश्वत्थामा बिना सुने चली जन्दा ऐ । कृराचार्य आले मारबै पिच्छे जन्दे न । अश्वत्थाऽऽमाऽऽ ! अश्वत्थाऽऽमाऽऽ ! अश्वत्था ऽऽ- माऽऽ ! ए अले बल्लें २ लोप होई जन्दे न । त्रों रथे दे पेहिये दी छेड़ ते घोड़ें दे खुरें दी टप-टप बाकी रेई जन्दी ऐ । पर्दा पौन्दा ऐ]

अन्तराल

[फंग, पहिये ते पट्टियाँ]

[उये बुड्डा मंगता औन्दा ऐ । जिसी अश्वत्थामा ने मारेया हा । स्टेज पर मकड़ी दे जाले आंगर लोई दिया रेखा । सारा बातावरण जियां प्रेतलोकै दा सेई होंदा ऐ]

पहले हा भूठा भविक्ख में,
बुड्डा मंगता
ते हून आं इक प्रेत
जदू ं दी अश्वत्थामा ने ऐ हत्या कीती ।
पर जीवन ते ऐ लगातार इक बगदी धारा
मोती ने बस बांह दा फगड़ी
कंडे पर मिगी लेया ऐ खिच्चो
में कंडे पर बिल्कुल आं निरलेप खड़ोता
दिवखे करनां-जे
ए जुग ऐ इक अन्ना सागर
चोन्नं पासें उच्चे पर्वत
न्हेरी डूंगी गुफाएं च जिन्दी
सां - सां करदे घुम्मन घेरे
उस पानी गो छोल्ले करदे,
अनगिनती जल घारां, नाले

बल खन्दे सप्पें दे आंगू
इक दुए ने घुलदे-रलदे
अग्गे पिच्छे
उप्पर-खल्लें
डींग-तरेडे
सुरके करदे
ऐसा ऐ ए सागर अन्ना -
किज सपकंजां तरा करदियां
चिट्टियां, जियां होन पट्टियां,
हां पट्टियां, गांधारी ने जिनेंगी अपनी
अवखीं पर ऐ बन्नो लेता,
हां पट्टियां, घायल जखमो योधे दे अंगें पर लब्बना
में अपनी गे इस प्रत-शक्ति ने
इस प्रवाह गो,
एदी इस जीवन-गाथा गी बन्नी दित्ता,
सारे पातर जित्थे ऐ हे
उत्थे गे सब गे खड़ोई
तां जे में मन इन्दे चोरी
इन्दी दुबधा दिक्खी सक्कां ।
ए रेह ओ सारे पातर :
मेरे जादू' दियां, खेड-खडालीं
छाया रूप लेई आवे करदे ।

[युयुत्सु, बिदुर, संजय, बज्जो दो जन चाला कन्ने स्टेजे दे आर-पार, जड़ मुग्ध जन औंदे न, ते उस बुड्डे दे पिच्छे इक रींगे च खड़ोई जन्दे न, फी इक-इक करियै अग्गें आइयै बोलदे न, ते बोलिये को अपने थार पर चली जन्दे न]

युयुत्सु : में युयुत्सु आं उस पहिये आंगर - रेया चलदा युद्ध जदू तक ए पहिया इक रथं दे कन्ने लग्गा रेया पर हुन उसी बझोआ जे ओ गल्त थार हा जाई जित्थों अज्ज ओ उतरी गेया !


संजय : में संजय आं जुड़ेदा, करनी दे संसारे अन्दर थार नि मेरा, दों बड्डू पहिये दे अन्दर जिया कोई शोभा गित्ते, अति लौका इक पहिया होऐ फिरा ऐ जो पहिये कन्ने रथै गो पर अग्गें नई नेन्दा नां धरती दे कन्ने छोन्दा जीवन दी ए किन्ना बिसली लाचारी ऐ ! उस थारं चा, चांह बी तां, नई उतरी सकदा ।


बिदर : में बिदुर आं, कृश्ण दा पुजारी, ओदो नीती दा प्रशंसक आं,

पर आपू मिगी नीति दे, दो अक्खर बी आए नईं,
ते दुनियां दी चाल-ढाल, ओखियां बुझारतां
सुर मेरे अपनी गे दुबधा च डुब्बे दे
सेई लगा होन मिगी मेरे ओ स्वामी बी
घस्सी दी धुरो आंगू पतले न होई गे -
जिदे सारे पहिए, इक-इक करी उतरी गे
ते बिना पहिए धुरी कोई आपू कडू फिरी ऐ ?
इये इक भरम ऐ,
पर भरम इक पाप ऐ, ते पापे शा ऐ डर मिगी ।

[परदे दे पिच्छे घंटियें दी छेड़, इक मोरपंख उड्डरदा २ स्टेज उप्पर आई पौंदा ऐ । बुड्डा उत्सी चुक्की लेन्दा ऐ ते आखदा ऐ]

ए के ऐ ?
मोर पव ?
होई सकदा ऐ
हस्तनापुरे च गान्धारी गी धीरज देइये
परतोन्दे रस माधव दा ए मोर पंख ऐ

[ सुनिये ]

हां, उन्दे गे रथं दे घु ंगरू न ए
रोकी लें में इन्दा ए रथ ?
जियां सारी कत्थ गे में ए रोकी लेती ।

[मंत्र पढ़दा ऐ - पर बेकार । रथ रुकदा नई ]

रथ, रुकी नि सकेया,
ए रुकी नि सकदा,
कदें रुकी जा तां, समे दी गति-मरजाद रुकी जा!
इसगी में नईं रोकी सकदा ।

(दूए रथै दी छेड़)

ए दूआ रथ ऐ,
इमी ते कुश्वा रोकी सकनां ?
ओ ! कृश्ण बी रोकी सके नि इसगी
ए रथ मेरे हत्यारे, उस अश्वत्थामा दा ऐ
जिसदी घृणा
कां दे फंगें आंगर काली
रक्त रंगोई, अति डरोनी,
अन्त नि जिसदा ।
ए मोर पंख इसी जित्ती सक्कग ?
घृणा दे इस काली नागै गो -
कृश्ण भला फो नत्थी सक्कग ?

[रथं दो छेड़ तेज होई जन्दी ऐ]

फी ए रथ न बधदे जा दे,
औं लाचारी बुझे करनी
रोकी हो, पर कत्थ ए अग्गें बग्न लगी ऐ।
रोकी नईं हुन सकदा इसगी
कृश्ण दा बी रथ, न्हेरे च ऐ पिच्छड़े करदा
ओ, अश्वत्थामा दा रथ दिक्खो
पांडव-छौनी जाई पुज्जा ऐ ।

[रथे दी चाल होळी होई जन्दी ऐ]

ऐं, ए कुन ऐ ?

ए विराट रूप,
कोई प्रेत पुरख जन न्हेरे अन्दर
कुप्पड़ जन ऐ आई खड़ोता
अश्वत्थामा दे ए अग्गें ?

[घाबरिये हत्थे कन्ने अक्खियां मोटी लैन्दा ऐ जियां ओ कोई अति भयानक गल्ल घटदो दिक्खा करदा ऐ । पर्दे दे पिच्छे जोरै कन्ने गरजने दी छेड़]

[ परदा पौना ]

चौथा अंक

गान्धारी दा शाप

[गारड़ो]

ओ शंकर हे
ओ विराट, भयदायक आपू
प्रलयंकर हे
पांडव-छोनी दे द्वारे पर
रोकी लेता जिनें खड़ोइये
अश्वत्थामा,
सप्पें दे भुजबन्द
गले सप्पें दियां माला,
रोम रोम च
महाप्रलय दे सुर साधे दे,
पांडव-छौनी दे द्वारे पर
रोकी लेता जिनें खड़ोइये
अश्वत्थामा ।
प्रलय दे डिग्गल गर्जन जियां
उस चाली गम्भीर सुरे च-

शंकर : "मिगी जित्तिये गे तू जाई सकगा अन्दर"

मची गेया फो युद्ध भयंकर;
पागल जन ओ अश्वत्थामा
हर चालो दे अस्तर-शस्तर बरतै करदा
तीर, गुरज, तलवार, कटारी, परसा, ने जा
पर सारे गे उस शंकर गी
छोते बिन गे ठंडे होई गे ।
तां फी उसने
हार मन्निये शिवें दे चरणें सीस नुआया :

[अश्वत्थामा दी अवाज]

"जटा-कटाह-संभ्रमन्निलिम्प-निर्भरी समा
विलोल-बोचि बल्लरी विराजमान मूर्धनि
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाट-पट्ट-पावके
किशोर-चन्द्र-शेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ।।"


शंकर औघड़दानी, सुनिये
खुश होई गे, आखन लग्गे :
"अश्वत्थामा, जित्तगा तू ऐं;
पांडव, अपना पुन्न-तेज सब खर्ची बैठे ।
में माघव दे हिरखे-बज्जा
उन्दी रक्षा अज्जं तोड़ी करदा आयो,
जितदे हे ओ मेरे कारण
बल जेल्ले बो घटेया, नमां पराक्रम दित्ता
आपू' उर्ने अधर्म दे रस्ते, पेर ऐ पाया,
अपनी आपू मौत बझाली लंती जियां ।”
ओ औघड़ दानी
खुश होए तां बोले इयां।


[परदा चकोने पर गांधारी चौकी पर बैठी दी नजरी ओंदी ऐ। बिदुर ते संजय इस चाली खड़ोते दे न, जियां कोई गल्ल बात पहले यमां होआ करदी ऐ]

गान्धारी : फो के होआ ? संजय, फो के होआ ?

संजय : शकर दा लेई खडग, ओ पागल अश्वत्थामा जाई पुज्जा जिस थार धृष्टद्युमन हा सुत्ता दूए खिन गे ओ सेजें दे खल्ल हा पेदा छात्ती पर हा अश्वत्थामा प्रे-तसरूपी, पजे कन्ने लेश्रा दबाई गल फी उसदा दिखदे-दिखदे दोऐ डेल्ले अवखीं बिच्चा बाहर आई गे, फी नेनें दे गत्ते अन्दर काली रत्त लगो पेई छलकन ।

गान्धारी : पहले गे करी दित्ता अन्ना ? बड़ा दयालु अश्वत्थामा !

संजय : बड़ी मुश्कलें, अक्खर-अक्खर जोड़ो उसने बिनती कीती – खडग चला ते मार मिगी तु" उत्तर थोआ :

"उस मोती दे जोग नई तू
गुरु द्रोण दी जिस चाली तू हत्या कीती
उसदा गे ते ए बदला ऐ ! इन्ना आखी
ठुड्डे ठोकर मारी-मारी
हड्डी-पसली कोई साबत रोहन नि दित्ती

बिदुर : बस कर, बस कर संजय !

गांधारी : हूं. फो के होआ ?

संजय : रौला सुनिये, सेनक जागे अक्खीं मलदे, नस्से बाहर, पर अश्वत्थामा दे तीरें दो बरखा कन्ने इक्क बी जीन्दा बची नि सकेया । शतानीक गो किज नि लब्बा रथं दा पहिया चुक्की लेया पर अश्वत्थामा दे दो तोरें गोडे उसदे कप्पी दित्त । फिरी शिखंडी कोल गेया घो इक्के तीर चलाया ऐसा मत्थे गी जो बेदो गेया, जाई खुब्बा फो घरतो अन्दर ।

गांधारी : फो के होआ, संजय !

बिदुर : कैसा पत्थर-दिल ऐ तेरा, तू गांधारी......

गांधारी : पत्थर-कान्नें बिच्चा गे तो मणियां, हीरे जन्म न लेन्दे आं. संजय ! फो... फी के होया ?

बिदुर : संजय नई, हुन में सुनान्नां, किन्नी मंली, बदले दो हो नोच भावना कृपाचार्य कृतवर्मा दोरे बाहर खड़े हे जो जो बालक, बुड्डा, गबरू, दास-दासियां डरे दे नस्से, ओ दोनें दे तीरें कन्ने मुड़िये सेई गे, डरे दे हाथा छोनो बिच्चा जेलं नस्से, उन्दे परें खल्ल मदोइयां नेकां नारी, दिखदे-दिखदे कृपाचार्य ते कृतवर्मा ने उस छोनी गी लाम्बा लाया । सुनें करनी ए नां गांधारी ?

गांधारी : हाय, कदें में उत्यें होंदो अपनो अवखों ए सब दिखदी ! उस अग्गी दे लोरें दो उस लोई अन्दर घिरे दा अश्वत्थामा, कदें में अपू दिखदी !

संजय : उस बेल्ले हा अश्वत्थामा लोरें, लोथ, जखमी घड़े, धू-धु खड़, रत्त ते चरबी, धड़े-मुडियें, बामें-जंघ अन्दर मारोमार करदा नरके करदा, मानु दी रत्त इच न्हातो

गांधारी : उसदी ओ तलवार इस चाली ही हत्थं अन्दर गेई कसोई जियां श्रो कोई बक्वरी नई ही बामां दे गे कन्ने कन्ने उग्गी दी ही ।

संजय : रुको जरा, सजय अपनी दिव्व दृष्टि कन्ने दस्सी दे मो इक बारी ओ अश्वत्थामा ।

गांधारी : उंहुं ओनि रेहदा दिक्खने जोगा ओ बदशकला, अति डरौना !

संजय : पर सजय, ओ बोर बड़ा ऐ, उस्से ने ओ कम्म ऐ कोता सो पुत्तर जो करी सके नई द्रोण थमां बी होई नि सकेया भीशम कोला बी नई होआ ।

गांधारी : माता व्यास देव ने मिगी ए दित्ती दिव्य दृष्टि ही बस युद्ध दो अबधो तोड़ी कुन जाने कुस बेल्ले इसने सम्बी जाना !

गांधारी : इस्से लेई ते आखें करनीं जुल्मी कृश्ण दे हत्थे हुन ए बचना नई ऐ अश्वत्थामा । दस्स मिगी तू इक बारी ओ अश्वत्थामा ।

संजय : कोशश करना, सारे पुन्न ए किट्ठे करिये कोशश करना, मत ओ तुसें गी नजरी आई जा !

(ध्यान करदा ऐ)

हटी जान ए परदे, रीकां
जो जो बस्त नजरी गी रोके
दूर होई जा,
दूरी सारी चूर होई जा
सोची दी ओ मानव-मूरत सामने आई जा ।

[पिछला परता हटन लगा ऐ, सामने दी रोशनी स्हिलन लगदी ऐ]

बड़ा घना ऐ म्हेरा इत्ये
इस्से थारा पर कल्ला तक
दुरजोधन हा स्हैक करदा ।
अस्तर-लेते दे ए
कुन दो योधा आवे करदे ?
अच्छा ! कृपाचार्य ते कृतवर्मा न

[परदे दे पिच्छे ओ न्हेरे च आले मार करदे न । महाराज दुर्योधन ! महाराज दुरजोधन !]

कृपाचार्य : कृतवर्मा, तीर चलाओ ऐसा कोई न्हेरे दी ए कन्ध हटी जा

कृतवर्मा : (पिछले परदे पासे दिक्खिये) ओ लबदे महाराज सेई होंदा अधमोए दुर जोधन गी ए मिरग घरीकी लेई गे न उस झाड़ी अन्दर

कृतवर्मा : स्वास अजें बी बाकी लबदा, घोठ ए हिलदे सेई होंदे न,

कृतवर्मा : मुं है पर ए दाग लऊ ने काले दाग - चटाक बनी गे गला बी सुक्की गेदा होना !

कुगचार्य : (रुकी-रुकिये, बिद जोरै कन्ने) महाराज ! महाराज ! सेनापति अश्वत्थामा दे सारी पांडव-छोनी गी बरबाद ऐ कीता इक्क बी योधा बची नि सकेया !

कृतवर्मा : सेई होंदा सुनी लेया तांइयें ओठे पर हासे दी ओ रेखा झलके ।

कृपाचार्य : अक्ख न जियां खोल्ले करदे

कृतवर्मा : सेई होंदा ऐ, अश्वत्थामा गी तुप्पे करदे ।

कृपाचार्य : महाराज, अश्वत्थामा, ब्रह्मास्त्र

कृतवर्मा : ते मणि ओ अपनी लेन गेया ऐ, उसदे ओन्दे गै अस त्र वे होई जागे बनबासी जाइये

कृपाचार्य : महाराज दे नंने चा ऐ नीर बगै दा ।

[गांधारी ते संजय उप्पर रोशनी पौन्दी ऐ]

संजय : ए के माता पट्टी अज बी उयां गे ऐ, भो दिक्ख अश्वत्थामा आया ।

गांधारी : नईं संजय, मेरे 'शा नई' दिक्खन होना स्हैक करदा ओ दुरजोधन रोहन देओ ए पट्टी बज्जी, दसदा जा बस जो होआ दा ।

बिदुर : पर, मिगी ते किज नई नजरी आया ।

संजय : ओ आया ऐ अश्वत्थामा पर सीस भुकेदा, चुप बड़ा ऐ

[बग्गें दी रोशनी फी स्हिली जन्दी ऐ]

कृपाचार्य : महाराज, आई गेया ऐ अश्वत्थामा, हत्थ ते चकोना नई अक्ख पुट्टी करी गे सीस इसो देओ तुस ।

अश्वत्थामा : नईं, स्वामी, अजें नईं अधिकार ए मेरा पूज्य पिता दी हत्या दा मैं बदला खूब चुकाई लेया ऐ पर, लेई नि सकेया, अजें तुसाढ़ा बदला पूरा, अजें बी उत्तरा जीर्य करदी बारस पांडव कुले दा अपनी कुक्खे अन्दर पाळा करदो पर स्वामी, ए कम्म नि जिच्चर पूरा होंदा, चैन मिगी नईं । सूर्यलोक च झत्त पिता जो कन्ने करिये तुसें गलाना......

कृतवर्मा : कुसगी हुन तू आखे करनो अश्वत्थामा, महाराज ते ..... महाराज ते चली गे न ।

[सोगी सगीत । कृपाचार्य दुखी होइये मुंह वट्टी लैन्दे न । गांधारी चीस मारियें बेहोश होई डग्दी ऐ ।]

अश्वत्थामा : ए कुन रोएआ ? मां गांधारी ? धीरज रक्खो मां ! तुसेई कीता कृश्ण ने जियां पुत्र-हीन ऐ उस्से चाली बांझ बनाई दंग उत्तरा गी, सो राखी दे जतन करी ले माधव उसदे, गर्भवती उस उत्तरा दा हुन बचना मुश्कल ।

(पिछला परदा पोन लगदा ऐ)

गांधारी : संजय, खोली दे ए मेरी पट्टी – अश्वत्थामा गी मैं दिक्खां बज्जर उसदी देह बनी जा, संजय : ले, आपू मैं खोली दित्ती कुत्थै ऐ ओ अश्वत्थामा ?

(पिछला पर्दा बिल्कुल बन्द होई जन्दा ऐ)

संजय : ए के होआ माता ? कुत्थे गेई ओ दिब्ब दृष्टि ? पर्दा जन ए पेआ ऐ कैसा !

गांधारी : चिर नईं ला हुन, नैनां फी नईं छाली आई जा ।

संजय : दूर हटो दीवारो, दूर हटी जाओ सब रोको, माता, मेरी दिब्ब दृष्टि गी ए के होआ ? प्रक्ख गे नईं ए खुल्ले करदी अन्नें गी, सच दस्सने गित्ते मिगी बी अन्ना गे होना ऐ?

बिदुर : संजय, सच्चें गे जंगल जाड़ ते दुरजोधन हुन कोई नि लबदा ?

संजय : सब लोप होई गेया, हुन बस कन्धां न कन्धां गे कन्धां न ।

बिदुर : तां मुक्कने गी कहानी आई गेई ।

[गांधारी सिल-पत्थर जन बेठी दी ऐ]

संजय : ब्यासदेव, इस थोड़े चिरं लेई दित्ती की ए दिब्ब दृष्टि ? हुन नजरी दे तंग सधारण इस चेरे च होग मिगी संदोख ए कियां ? कैद इनें कंधे दी, साह नई रोकी लेग ? ते आत्मा मेरी प्यासी चन कुतै पाग कियां ?

विदुष : उट्ठो मां, हस्तनापुरे गो छोड़ो चलो, हुन करने गो संस्कार रन्दा जड़े लामे इच मरी गे । संजय, लाड़िये गी आखो, कन्ने सेवकें गी जाई ग्राखो भज्जे कुरुखेतरै दी रणभूमि जाना ऐ।

संजय : (जन्दे जन्दे) जड़ी दिन्ब दृष्टि इस लामा ने ही दित्ती मिगी उय लाम उसा कन्ने अपने ऐ लेई मेई।

(युयुत्सु दा औना)

बिदुर : । चलो मां, आओ महाराज गो बी सद्दी लो, आई जा, युयुत्सु तुम्मी स्हाड़े कन्ने आई जा ।

युयुत्सु : मेरा के कम्म ऐ ? जिदे हत्थे मोती दा ऐ बिस मोहरा पीता जिनें, ओदे हत्थे कोते दा तर्पण ए कडू भला उने मन्नी लेना ऐ ? मेरे नए नाते मेरे सरबन्धी, सुनो कृश्ण ! के मुंह लेइयै हुन तर्पण में करां उन्दा ?

(सब जम्दै न । बल्ले-बल्लें पिछला परदा चकोन्दा ऐ]

[गारड़ो दा सुर]

सुन्नौ बगरी दी ममता गी छोड़ी दित्ता
रतन-जड़े सिहासन रेई गे टिके-टकाए,
जिन्दी खातर युद्ध होआ, प्रलया जन आई ।
सुन्ने रस्ते, गैल-चरस्ते, अंगन-बेड़े,
सुन्ना पेदा सोसमहल दुरजोधन दा ए.
जित्थें मिरग फिरे करदे ए दिनें-दपेहरों ।
कौरव नगरी छोड़ियै चले राजा रानी,
मृत पुत्तरें गो देने खातर पिंड ते पानी
बिधवाएं दे कन्ने अग्गें गेई ऐ सेना

धृतराष्टय : आई गे संजय ?

संजय : महाराज, ओ, किन्ना बदली गेआ ऐ अश्वत्थामा, ओ नि रेहदा बीर, अंग अंग हा कम्बे करदा, विकाओ ते डरे 'ने सहमी गेदा ।

[दूर कुतै संख बजदा ऐ]

गांधारी : पागल ऐ, आखे करदा हा, "कुतै तपोवन जांग चली में" कृश्ण थमां ऐ डरे दा इन्ना !

[कई धमाके ते फी इक ओपरी जन रोशनी]

संजय : ओ पांडव ते कृश्ण अश्वत्थामा गी तुप्पं करदे । ओ सब ताई गे आवै दे न ।

गांधारी : उसो कृश्ण बी हुन मारी नई सकदा, मेरी नजरें, देह उसदी ऐ बज्जर कीती ।

[दूर कुतै धमाका]

बिदुर : सेई होंदा अश्वत्थामा उन्दे हत्थ आई गेया

धृतराष्टर : संजय, तूऐं दिक्ख जरा ।

संजय : महाराज, मेरे कोल हुन ओ दिग्ब दृष्टि नई ।

युयुत्सु : ए ते प्रकाश ऐ अजुन दे तीरे दा, द्योदे अग्निवाने दा ।

बिदुर : हे प्रभु, रुक्ख ते बेल्लां सब झलसोई गे

[बुज्जे दे दो अग्निवाण स्टेजे उप्पर आई पोन्दे न]

धृतराष्टर : संजय, इस थारै पर रोहना ठीक नई,

गांधारी : कृश्ण ! मेरे अश्वत्थामा गो किश हर्ज-मर्ज जे होआ तां......

[दो तीर होर आइयै पौदे न]

बिदुर : मां, ठीक नई ए जगह चलो इत्थों ...

[चलो जन्दे न । थोड़े चिर स्टेज खाली रोहम्दो ऐ। परदे दे पिच्छे संख-धुन । फो लगातार धमाके ते तेज रोशनी । अश्वत्थामा दौड्दा औंदा ऐ । ओदे गले च इक तीर चुब्बे दा ऐ। ओ तीर खिच्चिये बाहर कडदा ऐ लहु बगदा ऐ, इन्ने च दूआ बान ओंदा ऐ, पर उसी नई लगदा । अश्वत्थामा गुग्से कन्ने पागल जन, तनिये खड़ोई जदा ऐ]

अश्वत्थामा : अपना आप बचा हुन अर्जुन ! में सोचेया हा, होई बल्कल बारी जांग चली कुतं दूर तपोवन, पर, पांडव-कुल दा नां-वशान ए मिसं नि जिच्चर कृश्ण, तेरी ऐ हुब्ब नि जानी

चंगा ले, उयां गे सेई,
ए ले आया ई ब्रह्मअस्त्र,
अर्जुन, चेता करी ले करतब प्रपने
इक्क नई, इक करोड कृष्ण बो
इस अस्त्र गी रोकी नि सकदे,
सुनो, सुनो गासा दे देवगण
चढ़ी बमानें युद्ध ए तुस बी दिक्वा करदे ।
तुम गवाई ओ-
ब्रह्मअस्त्र ए छोड़ने लेई मजबूर होओं में
ले अर्जुन
तू साम्ब इसी हुन !

[किश (चीज) सुटदा ऐ । बड़े बोरै वे धमाके होंदे न । वैज महताबिये दी लाल-पीली लो ते फी गुष्प व्हेरा]

व्यासदेव : [अकाशवाणी] ए के कोता तू अश्वत्थामा, नीच, नराधम ए के कौता ?

अश्वत्थामा : कुन मोती गी सद्दे करदा ? कुन मेरे इस बदला लेने दे जतने गी ऐ रोके करदा ?

व्यास : में आं व्यास पता तुगी ए ब्रह्मास्त्र दो ज्वाला के ऐ ? ठीक तरीके ने जे चलेया तां, सुन मूढ़ ! युगे युगें तक धरती पर कोई संली त्रिम्ब बी नइयों जम्मग जम्मगन बाल-ज्या णे लुले, अन्ने बामन रूप बनी जागन ए मानु । युगे युगें दी साधना करिये जिन्ना ज्ञान सजोया ऐ मानु ने सतयुग, त्रेता, द्वापर अन्दर ओ सारा गे होग, कदें जियां ऐ गे नई हा, कनके दे सिट्ट दे उप्पर सैखचूढ़ सप्पें दा बासा नदियं नालें धन्दर लावा जाग भरोची

अश्वश्थामा : चाहन्नां में, ए सब किश होऐ, प्रलया दा गे रूप बनी जा, दिक्खां में, ए कृष्ण भला के करी सकदा ऐ ?

व्यास : दिक्खना चाहन्ना ए ? तां ओ दिक्ख, अर्जुन ने पहले गे अपना ब्रह्म प्रस्त्र चलाई दित्ता प्रादेश कुरण ने दित्ता हा । पर मूढ़, ए जिस बेल्ले दोऐ अस्तर अम्बर पर जाइये टकराए, सूरज बी ए बुज्जी जाना धरत ए बंजर होई जानी ऐ ।

(फी गड़गड़ाहट । सेब बोशनी, फी ग्हेरा]

अश्वत्थामा : पर में के करदा ? अर्जुन ने मजबूर हा कोता, में कल्ला हा ते उस पासे ओ कृश्ण, पांडवें गी लेई कन्ने

ग्यास : मेरी हत्या करने गी हे आवे करदे ।

[भयानक धमाका]

[डराने आला रोन-विट्टन]

(आर्तनाद)

ग्यास : अर्जुन सुनो, में व्यासदेव आं, तू बापस लेई ले अपना ब्रह्म अस्त्र

अश्वत्थामा : अश्वत्थामा ! अपनी इस कायरता कन्ने मानव-सृष्टि नष्ट नि कर तू, बापस ले ब्रह्मास्त्र अपना, मणि अपनी तू देइये चली जा, चली जा कुते तपोवने गी .....

अश्वत्थामा : व्यास ! इसी नई में रोकी सकदा, मिगी ते ओन्दा ऐ बस हमला करना । पिच्छे हटना, मिगी जां मेरे हथयारों गी पूज्य पिता ने दस्सेया गे नई ।

ब्यास० : सूरज दा ए दीप स्हिली जाग, घरती सारी बंजर होई जागी

अश्वत्थामा : तां सुनो व्यासदेव, सुनी ले कृश्ण बी ए मेरा ब्रह्म अस्त्र अचूक ऐ बापस ते ए आई नि सकदा, ए उत्तरा दो कुक्खे अन्दर जड़ा पले करदा, उस जीवे गी खाइये शान्त होई जा ।

व्यास : तू पशु ए तू पशु ए ! तू पशुए !

[अश्वत्थामा दा निर्लज्ज हासा]

अश्वत्थामा : पेहले नई हा, मिगी बनाया धर्मराज ने

[पर्दा पेई जन्दा ऐ । परदे दे विच्छे पांडवें दिएं कुल-नारियें दा रोना-करलाना सुनचदा ऐ । गांधारी ते संजय ओंदे न]

गांधारी : संजय, रुको नई, चलदे चलो, ए रोन्दा कुन ऐ ? तुम्मी सुने नां ?

संजय : अश्वत्थामा दा ब्रह्मास्त्र जाई डिग्गा ऐ गर्भवती उत्तरा उप्पर ।

गांधारी : करना ऐ, उसने प्रण अपना पूरा करना ऐ।

संजय : (इकिये) माता, पर कृश्ण दे कोला हुन उसदा बचनामा मुश्कल !

गांधारी : चलदे चलो संजय. कृश्ण उसी नई मारी सकदे । ए सुदर्शन चक्र कृश्ण दा, मेरा अंग-अंग भाएं जालंका

फी बो
में जाना ऐ जित्थे मेरा दुरजोधन ऐ बलगे करदा,
चलदे चलो संजय !

[जन्दे न । धृतराष्टर ते युयुत्सु दा ओना]

धृतराष्टर : लाल, मेरी आयु बो लेइये तू जीन्दा रोह, अश्वत्थामा दा ब्रह्मअस्त्र जे जाई पेया ऐ उत्तरा उप्पर, तां कुन जाने, धर्मराज गे अपने हत्थे, राजपाट ए सौंपी जान तुगी गे सारा ।

युयुत्सु : (बेदना भरोचा हासा) ते इस चाली अश्वत्थामा दी ए पशुता मेरे भाय जगाने थालो बनो जाग ! बो हो, नई पिता जी जो-जो जरेया, ओ थोड़ा ऐ ?

[पांडवें दा जं-बेकार सुनचरा ऐ । विदुष वा ओता]

धृतराष्टर : जे-जेकार ए कुत्थे होआ ?

बिदुर : महाराज, मेरे प्रभु ने उत्तरा गी ऐ लेया बचाई

[इक बिन चुप्प रेहिबे]

धृतराष्टष : कियां बिदुर !

बिदुर : स्वामी बोले : ब्रह्म अस्त्र करे कम्म अपना, जे बाल व्याणा होग ए मुर्दा तां बी अपना जीवन देइये उसगी जीवादान देंग में

वृतराष्टर : नां, बश्वत्थामा गी छोड़ी दित्ता तेरे कुरण ने ?

विदुर : हां, छोड़ो दित्ता, सिर्फ भ्रूण-हत्या दा शराप उसी दित्ता ते मर्माण ओदी खूसी लेई । मणि देइये, ते लेइये शराप दुक्खे च दुआस चुपचाप ओ अश्वत्थामा सीस नुआइये कुन जाने, कुत्थं चलो गेया ।

युयुत्सु : (ए सब सुनिये बी जेदे उप्पर कोई खास असर नई होना) पर माता गांधारी के करग कुन जाने ?

वृतराष्टर : चलो बिदुर, गांधारी अग्गें गेई ऐ, बल्ले बल्ले उस्सं बक्खी, चलो हुन चलचे ।

[सुयुत्सु जम्दा ऐ, फी बिदुर ते धृतराष्टय अम्बे न । परदा बुलदा ऐ, अन्दर संजय, गांधारी ते बिदुर]

संजय : इये ओ थार ऐ

बस कुते इत्थं गे दिक्लेया हा उनेंगी
ए रेया उन्दा सुन्ने दा शिरस्राण
ए उन्दा गुरज
ए कवच बो उन्दा गे,

[गांधारी पट्टी खोली दिन्दी ऐ । इक-इक चीजे गी टोई-टोई दिखदी ऐ । कवच (जिरह बख्नर) गी कुन्दे गे रोई पोंदी ऐ]

बिदुर : धीरज करो मां, कवच ए झूठा हा असली कवच ते मानु गित्ते, ओदा अपना मरजादा इच बज्जेदा कम्म-काज गे होंदा आदमी गी उये कवच बचान्दा ऐ मातो...

[गांधारी पर्दे पास दिखदी ऐ]

गांधारी : कुन ऐ ओ ओ झाड़ी दे कोल, कुन बंठा दा आदमो ऐ कोई ?

बिदर : माता उस पार्स नई दिक्खो ।

गान्धारी : कुन ऐ ए ? अश्वत्थामा ?

संजय : नई, नई इन्ना बद शकल कोड़ अंगे अगे च इत्थं बी दुरगन्ध ऐ जिसदी भावे करदी।

गांधारी : चली की पेया ए ? रोको इसगी बिदुर ए कुन ऐ ?

बिदुच : जान देओ इसी मां, इये अश्वत्थामा ऐ । ए भ्रूण हत्या दा शराप ऐ कृश्ण दा शराप ऐ - "जीन्दा बी रोहगा पर जखम ए भरोग नई सिमकग रत्त इनें जखमें-नसूर चा जाड़ें ते जुआड़ें श्च खन्दा रोहगा ठोकरां युगें ताड़ो फोड़े तेरे अंगें पर रौंहगन ए रूंह पट्टी इन्दे पर चमकी दी रोहग सदा जाला जन पोंदा रोहण मोत नई ोग पर !"

गांधारी : संजय तू रोक इसी कृश्ण कन्ने बदला में लेंग इस गल्ला दा

संजय : माता मो चली गेया, शायद दुरजोधन दी लोथं शा खीरली ए बिदा लैन इत्थं हा आए दा ।

पांधारी : हड्डियें दा जाल ए, इये कंकाल मेरे पुत्तरै दा ?

विदुर : धीरज धारण करो गांधारी

गांधारी : (बरलाप करदी ऐ) इये क्रंकाल ऐ मेरे दुरजोधन दा ? ए सब तू ऐं कृश्ण, कीती बरबादी ऐ, सुनी ले ! तुम्मी अज्ज कन्न खोली सुनो ले, में गांधारी अज्ज - सबनें गे जन्में दे पुन्न किट्ठे करिये तेरै पर दोस ए लाग्नो आं सुनो कृश्ण ! तू ं कदे रोकदा, तां युद्ध रुको जाना हा । ए क्रंकाल ते नई हा में जम्मेआ तेरे गे गलाने पर भीम ने अधर्म कीता शराप कोई भीम गी ते तू पर दित्ता नई, की नि दित्ता ? बड़ा तू' दित्ता उस दुखी अश्वत्थामा गी । इस्सं चाली शक्ति गी बतंदे महान पुरख ? ए नीचता ऐ. पाप ऐ ! जे ते मेरो सेवा बिच बल ऐ मेरी कोई तपस्या ऐ मेरा कोई धर्म ऐ तां सुनो कृश्ण ! प्रभु ओ, जां कोई पर-बह्म श्रो, जो बी ओ, तेरी कुल-जाति बी इस्से चाली, हल्के दे कुत्ते आंगर आपू बिच्चें लड़ी-लड़ी मरी मुक्की जाग, ते इस बरबादो इच शामल होगा तुम्मी, फी केई बरे जीन्दे रेहिये इक दिन कुतै सुन्ने जाड़े च मारे जागेओ कृश्ण, भीले दे तीरै ने ! तुस भाएं स्वामी ओ, पशुयें दो मौत पर मरगेश्रो उस दिन !

[बसी बनदी ऐ। कृश्ण दा पच्छामा पर्दे पर]

कृष्ण दो अबाज : मां गांधारी,
प्रभु आं, जां ब्रह्म आं
पर तेरा ते में पुत्तर आं।
में अर्जुन गी आखेया हा :
तेरे सारे पुन्न-पाप, मेरी जिम्मेवारी न !
ठारे दिनें दो इस राखसी लड़ाई च
जेल्ले कोई मोआ, श्रो करण गे ते मोध्रा हा,
लवखां बारी, मियें बस मोआ इस युद्ध
ते हुत्त अश्वत्थामा दे
सड़-गले अगें चा
रत्त-पीक बनी बनी रिसना बो मियें ऐ।
जे जीवन आं में
तां मोती च बो मिये बो

मी मिगी शाप तेरा
सो बारी अंगोकार
तेरा ते में पुत्तर आं

नौधारी : ए के कोता तू ?

(रोन्दी ऐ)

ए के कोता तू ?
सो पुत्तर इक-इक करिये ओ मोए पर,
मेरो अक्खियें चा करें अत्यरू नि बगे हे
पर कृश्ण,
तेरे कन्ने,
मिगो अति प्यार हा ।
मेरा ए शराप जे करदा नई अंगीकार
मिगी दुक्ख होंदा नई
अपने गे दुक्खें मिगो कोड़ा हा बनाई दित्ता
मेरे कंसे भाग ! में केसी पुत्र-होना आं ?
कुरण दी अवाज : ऐसा नई आख, मां
जिन्ना विर करण ऐ—
तू पुत्र-होना नई ।
प्रभु मां जां ब्रह्म आं
तेरा बस पुत्तर आं,
ते तू मेरी मां ऐ ।

गांधारी : (रोन्दे-रोन्दे) ए के कोता में बिदुर के कीता में १8 19

[गारड़ी]

जिस खिन कोता अंगीकार शराप कृश्ण ने,
उस्सं बिन, गसादे तारे फिक्के पेई गे।
युगें - युगें दी मरजादा सब गेई कमलाई
करिये दे ओ बोल-छन्द सब नोरस रेई गे।
शाप सुनी करी सबनें दे मन संहमी गे हे
गांधारी गो किज बो कुसे नि आखन होया ।
अपशग्नी ओ सञ जुगे दो, बनो दुआसी,
सबने दं मन बेदन, मन नि कोई नरोआ ॥


पंजमां अंक

जित्त जड़ी बल्लें - बल्लें
बनो गेई
इक
आत्महत्या

[ गारड़ी ]

दिन हफ्ते, म्होने साल बने
भुलसी दी बंजर धरती पर
संलापन फो मुस्कान लगा ।
धर्मराज फी बनी गे राजा
राज - काज फो चलन लगा,
पर नगर - दुनासो बनी रेई ।


जिते दे लोकें दे मन-चित्त भर में दे बिच ग्रसे दे है,
कर्ता-धर्ता जो आपू' हे ओ कृश्ण बो शापें फसे दे हे,
इस चाली पांडु पुतरें दे राज्जे दा सिरीगनेश होना ।

था भीम शुरू कोला जिद्दी
स्वातम उसदा हा अभिमानी
अर्जुन हे सिथल - उदास बड़े
श्रो नकुल बड़ा हा अज्ञानी ।
सहदेव शुरू कोला गै ओ
लाडे च पले दे नकारे हे,
ते धर्मराज दे चित्ता पर
चिन्ता दे डिग्गल भारे हे ॥
खुशिये दे मोके फिक्के हे,
ए फिकर भने बिच जागी पे,
के बनग तदू, के बनण तदू
जदू कृश्ण बी देह त्यागी गे ?
'लामा दे' बो जो राए न,
रत्तू दा दित्ता पानी ऐ,
ए फसल जदू पक्की, कुमने
ए बडनी ऐ, ए खानो ऐ ?
अनसम्बी सोंचे डुब्बे दे,
ओ धर्मराज घबराए दे,
सुन्नी नजरें नं दिखदे हे,
उत्त दिनें बी न्हेरे छाएदे ॥


[परदा चकोन्दा ऐ। अग्गें युधिष्ठिर ते उन्दै पिच्छे दोऐ पहरेदार]

युधिष्ठिर : इस महायुद्ध गी इन्नो हिसा, इन्नो बरबादी कन्ने जित्ति करो इयां फो सेई करनः जियां अस्से हारे आं, कंसी ए लचारी ऐ ! जिन्दे गितं लम लड़ो उयं अज्ज मूढ़, अज्ञानी, जड़, कब्बे दे हौसले न पस्त, अंग-अंग जियां शिथल ऐ ! थोआ ए राजमुकट, जेरे कन्ने बज्जो दो अन्नी इक परम्परा । प्रजा दे न लोग सारे उस पेहलो हाकमी दे डोंगे कन्ने बेढवे – सांचे बिच ढले दे, दिक्खो इनें छज्जिये द्व रिये चा बाहर तां ओने आले युगे दो सां-सां सुनी करि चित्त डोलो जन्दा, सोच कम्बी कम्बो जन्दी ऐ । फी बी जोन्दे रोहता कन्ने मगि अश्वत्थामा दी मत्थै लाई लेनी, कंसी बेदना जगान्दी ऐ ! सोचनां जे दुरजोधन गे किन्ना भागवान हा, जो पहले चली गेया ऐ । ते इक में दिक्खनै गो जोआ करनों - न्हेरे च रंगोए इस दुबधा दे युगे गो कोदे ने बोआसरां ? अपने न जड़े ओ सारे अज्ञानो न, जिद्दो न, मूरख न, हत्य-पैर ल्हान्दे नई

[परदे दे पिच्छे भोम दे गरजने दी अवाज]

(भीम दा हासा)

ए ऐ मेरा
ढाला पेदा परोआर !
जिसी खाई जाना ऐ थोड़े न्हे समे च
इस दमघोटू न्हेरे ने जड़ा, घना होआ दा,
मेरा परोआर –
भीम दी ए राखसी कनोत बिन्द दिक्खो हां
किन्ना निरलज्ज ते मूढ़ ऐदा हासा ऐ !

[अन्दरा सबनें दा रले दा किट्ठा हासा । बिदुर ते कृपाचार्य दा बोना]

विदुरु : महाराज, भीम दी ए मूढ़ता ते बेढंगा हासा हुन जरना बड़ा ओखा ऐ।

युधिष्ठिर : गल्ल के होई ऐ ?

विदुर : उयं महाराज, जड़ी रोज हुन होंदी ऐ। अज्ज फिरी भीम ने युयुत्सु दा अपमान कीता ।

[युधिष्ठिर बिदुर ते कृपाचार्य अन्दर बन्दै न । पहरेदार अग्यें आइमै गल्ल-बात करन लगदे न]

कृपाचार्य : बाको बो सारै जने ओदी लाचारी पर खुशी हे मना दे,

बुधिष्टिर : पता नई, होई के गेया ऐ युयुत्सु गी, ओठ मोटी ले उन्ने, बोलदा गै नई हुन ?

बिदुर : ओदा के दोस ऐ, उसी इनें बरें च अपने - पराएं कोला सदा अपमान थोआ, ओदा इक स्हारा हा- महाराज कृष्ण ओ बी न शापग्रस्त ।

कृपाचार्य : तुन्दा हा ओ साथो, पर, भीम दियां बिस्सलियों गल्लां ए सुनी-सुनी गान्धारी घृतराष्टर जंगल गी चली गे - उस्से दिनं कोला ए युयुत्सु होआ मौन ऐ ।

युधिष्टिर : बड़ी भारी बेदना बचारे ने जरी ऐ, सच्चे गितै सक्के सरबन्धियें गी छोड़ी देना, उन्दे गे बरुद्ध रणभूमि बिच डटी जाना । इन्ना सब करिये बी बेजती दा जहर पीना होना बदनाम ! सब किश जरिये बो मुआं नई बोलना !

[भीम दा हास।]

कृपाचार्य : महाराज, आपू तुस चलो युयुत्सु गो दलासा देओ ।

बहरेदार : (१) कोई होआ पागल ऐ,

(१) कुसे गी ऐ शाप थोया (१) अस जिया पहले हे- (२) उऐ न्हे हून आं (१) बदले न हाकम पर (२) हाकमो नि बदली ऐ (१) एदे शा ते पेहले गे हाकम ओ चंगे है (२) ओ बी ते अन्ने हे, (१) पर राज ते चलान्दे हे, ए ते सन्त ज्ञानी न, (२) राज कियां करना इनें ? (१) लोकें दा स्वातम गे इनें गी पत्ता नई (२) ज्ञान, मरजादा, बस (१) स्हाड़े किस कम्म ओ ? (२) लाने दे नि कम्म ओन, (१) खाने दं नि कम्म धोन, (२) उप्पर जां लंचे ओ (१) खल्ल जां बछाचे फो (२) असें गो ते नाज देस्रो, (१) रोगें दा कोई लाज देम्रो,

..." (२) सुच्चा सच्चा राज देस्रो

(१) पक्के आदेश देओ (२) फी भाएं युद्ध होऐ, अमन होऐ ! (१) इनें मी ते लोके दे स्वातम दा पता नई [ अन्दरा युयुत्सु मी औंदा दिविखये, पहरेदार चुप हंई जन्दे न ते पहले अगू 'बिग' च चली जन्दे न । युयुत्सु नीम सुदाई जन, हत्थ ल्होदा औंदा ऐ ते दूए पास निकली जन्दा ऐ। थोड़े चिले पिच्छों बिदुर ते कृपाचार्य बी आई जन्दे न । ]

बिदुर : (पहरेदारै गी) युयुत्सु नई ग्राए ताई ?

[पहरेदार परदे पास शारा क देन]

कृपाचार्य : बदकिस्मत ऐ, भटके करदा रस्ते-रस्त

बिदुर : महले अन्दर जे ओन्दा ऐ तां बरदे न तान्ने-मीणे जे जन्दा ऐ बाहर तां उत्थ बो जन्नीं, पत्थर, बोल, गालियां......(1)

कृपाचार्य : ओ दिवखो ! भिखमगे, लंगड़े, लूले, गन्दे जागता गालियां दिन्दे, तरका करदे पिच्छे-पिच्छे आवे करदे !

बिदुर : ऊफ, कुसे ने पत्थर मारेया !

(फिकरै कन्ने उस्से पासै जन्दे ग

कृपाचार्य : धर्मराज दे राजे अन्दर, भाग युयुत्सु दे ए दिक्खो, धर्म दा इस पक्ख लया हा !

[बिदुर युयुत्सु गी लेइथै, औन्दे न । मत्थे पर लऊ बगे करदा ऐ । बिदुर उसी अपनी चादरी दे पल्लू कन्ने पूंजदे न, पिच्छे-पिच्छे उऐ गुंगा सपाई (भिखमंगा) ओन्दा ऐ । ओ युयुत्सु पर अपना सोटा लुआारदा ऐ ते भद्दे ढगे कन्ने हसद। ऐ ।]

बिदुर : पहरेदार, ए गुंगा की आया इत्थे ?

[भिखमंगा रोहै कन्ने अपने गोडे पास दस्सिये (जिया) आखदा ऐ जे इस्स ने मेरी ऐ दसा कीता २]

कृपाचार्य : इसने ते बस गोडे भन्ते पर अज्ज तू इत्यों जोन्दा नई जागा ।

[पहरेदार दे हत्था नेजा लेइये कृपाचार्य ओदे पिच्छे लगदा ऐ । गुंगा साई नस्सो जन्दा ऐ । युयुत्सु आचार्य दे हत्था ओ नेजा लेइय उसो अपनो छात्तो पर रविखर्य दबान्दा २ परदे दे पिच्छे चली जन्दा ऐ। परदे दे पिच्छों करलाने दो अवाज । बिदुर दौड़िये अन्दर जन्दे न]

बिदर : (परदे पिच्छो) महाराज...... युयुत्सु ने आत्महत्या करी लेतो, दोड़ो कृपाचार्य !

(कृपाचार्य दोड़दे जग्दे न । पहरेदार फी अग्र्गे बाई बन्दे न)

पहरेदार (१) : युद्ध होऐ जां अमन होऐ, ..

(२) : लऊ डुल्लदा गे रोहन्दा, (१) : हथ्यार ने रौंहगन (२) : बरतोन्दे गैंगहन (१) : अज्जे तक ए अस्तर-शस्तर (२) : बरतोन्दे हे दूए गित्त (१) : हुन बरतोना इनें अपने उप्पर (२) : स्हाड़े ए भल्लां नेजे, अज्जै तोड़ो हे व्यर्थ (१) : चलो, हुन इन्ना ते होआ, (२) : अज्ज किसे ओ कम्म ते आए ! [अन्दर किट्ठे हस्सने दा रोला । कृराचार्य ओन्दे न]

कृपाचार्य : इस पर बो न हस्से करदे मूढ़, घमंडी, ते अज्ञानी, धर्मराज दे सक्के भाई नई समझ दे इस गल्ले गो जिसी युयुत्सु ने लिखी दित्ता अपनी तत्ती रत्तु कन्ने मेहले दो इस घरतो उप्पर । पर ए आत्म-हत्या इसदी - : इस धरतो दी संस्कृति अन्दर इसदे दर्शन, धर्म, कला च राजनीति च जग समाई, इस चालो जे आत्मघात गे मानु दो होई जागी मंजल !

(बिदुर दा ओना)

बिदुर : मुक्ति थोर्ड जन्दो ऐ सारे हत्य, रेंगी अपने दा घाती, हत्यारा जड़ा माता दा, नारी दा, साथी दा. बाल ञ्याण दा । पर, आखदे न-प्रेत बनी जन्दा ऐ आतमधातो म्हेरे केइयें नरकें च, ठोकरां ओ खदा ऐ ।

कृपाचार्य : कंसा ए अन्त होआ ऐ युयुत्सु दा ? बिदुर ! में अज्ज इनें महल च घोने आले, अमंगल दी छेड़ सुने करनां में इत्थं रुके दा हा, परीक्षत गी अस्तर-विद्या सखलान्दा हा हून जड़ो इत्थ, पर आत्मघात करने दी भावना ए जागी ऐ हुन नि में रुकना इत्थे, इस्से च भलाई ऐ जे हस्तनापुर छोड़ो देयाँ,

बिदुर : ए आत्मघात ? ए रोग बड़ा डाडा ऐ, छूत दी बमारी ऐ ! उस्सं आंगू फलदी ऐ ।

बिदुर : पर, प्राचार्य ...

कृपाचार्य : नई, नई

(६)

मिम्मी इक योधा आं
आत्मघात करने आली इस सस्कृति इच
में रेई सकदा नई ।

[चली जाना]

बिदुर : युधिष्ठिर दे र।ज्जे च आत्मघात होने न, देस छोड़ी ब्राह्मण इयां चलो जाना ऐ ! केसी ए ऐमनी, प्रभु. तुसे दित्ती ऐ ? बनवासी धृतराष्टर, उन्दा कैसा हाल होग, सुनो जे लेई उनें खबर ए युयुत्सु दी ?

युधिष्ठिर : (अन्दर आइये) सुनेया, जे प्राण अजें बाकी न घायल युयुत्सु दे ।

बिदुर : जे अजें जीन्दा ऐ तां उसी मेरी कुटिया च तुस भिजवाई देओ, में करग ओदो सेवा अज्ज तोड़ी कृश्ण गित्त इसने जो भोवैया, ओदा किज बदला, जे में उसो देई सकां......

[बिदुर ते युधिष्ठिर जन्दे न । लो मद्दम होई जल्दी ऐ]

पहरेदार (१) ए इस बेल्ले न्हा की ?

(२) जंगले च धुएं दे गवार जन उर्दू दे

पहरेदार (१) अग्ग कुतै लग्गो ऐ ?

[गल्लां करदे करदे पहरेदार अन्दर चलो जन्दे नं]

[अन्दर दा परदा चकोन्दा ऐ । जंगल जले करदा ऐ। धृतराष्टय ते संजय अग्नी च घिरे दे न]

धृतराष्टर : जान दे संजय हुन स्हाड़ा ऐ बचना मुश्कल, इक अन्ने, ते कन्ने बुडू, हुन स्हाड़ा ऐ मुश्कल बचना

संजय : थोड़ी दूर जे जाई पुजचे ती बची बी सकतें आं । चलो चलो महाराज !

(पिच्छे मुड़ियं)

ओह, माता गांधारी
नेई गेइयां न ।
माता गांधारी !

धृतराष्टर : संजय सारे यत्न व्यर्थ न भाई, छोड़ी दे हुन मिगी बी इत्थं सारा जीवन अन्नेपुने दे न्हेरे अन्दर रेया भटकदा, अज्ज आई ऐ लो जीवन च । अग्ग नई ए,

लट लट करदे इस सचे गी
जरजर करदे अंगें उप्पर,
अग्निमाला आंगर, संजय
करी लेन दे अज्ज ए धारण ।

संजय : अग्ग बधं दो इस्से पासै ओह, गांधारी ज्वालें अंदर घिरी गेई ऐ कुसी बचां में ? हाय मेरी लाचारी !

गांधारी : (अद्दजली आइय जाओ सजय, शोक करो नई, ए मेरा अपना शाप ऐ जो दित्ता ऐ में कृश्ण गो उये ऐ ए शाप जो इयां आत्महत्या, पाप, लड़ाई, अग्ग ते बिपदा रूप अनेकां घारी जाड़ें, नग्गरें अन्दर व्यापी गेदा । संजय, कृश्ण मिले जेकर तां उनेई आखेयां, अपने उस शापा दे अन्दर पहली समधा में आपू आं ।

[परदे पिच्छे आले - "गांधारी !"]

धृतराष्टर । : ओ हो ! पांडव जननी कुन्ती ते रेई गेई ऐ विच्छे, बापस आओ, ओ गांधारी !

संजय : महाराज । महाराज ! इस प्रलया जन अग्गो अन्दर कुन्ती दा हुन बचना मुश्कल । महाराज, ए थार ठीक ऐ, इसी नि छोड़ो ? संजय ! : सारी आयु जो भटके हेरे अन्दर, अज्ज अन्न गो मरन देओ इस लो-पर्व च ।

[गांधारी घृतराष्टर गी लेइये जन्दी ऐ]

संजय : (दिक्खिये) थ्रोह ! सड़दा बलदा ओ बूटा गे दोनें उप्पर पेई गेया ऐ । हाय, मेरी मोत नि ओन्दी प्राण अजे बी बाकी की न ? कैसा निश्फल जीवन मेरा हाय !

[चानचक्क इक टाला ओदे पेरें पर आई पोंदा ऐ। बो पेय फड़िये बेई जन्दा ऐ। [पिछला पर्दा पौदा ऐ]

[गारड़ी]

इस चाली ओ दिन माड़े हे बीते करदे,
धर्मराज युधिष्ठिर भूरन, सू कां भरदे ।
जित्तू दे सब रंग घनोन्दे जा करदे है,
सारे गे विश्वास डोलके खा करदे हे ।

[पहरेदार बाहर निकली औन्दे न । इक ने अपनी मल्ले उप्र बुधिष्ठिर दा मुकट फसाए दा ऐ]

पहरेदार (१) : ए ऐ उसदा मुकट जड़ा राजेश्वर बड्डा

पहरेदार (२) : सुनेया, छोड़ो बंठा इसगी धारण करना

पहरेदार (१) : जदू दे ए' किज लक्खन माड़ प्रगट करदे

पहरेदार (२) : रक्खो दे इसी, श्रो दिक्ख महाराज !

[युधिष्ठिर ते विदुर दा ओता]

बिदुर : महाराज, ए शकन नि चगे । ए दसदे के न ?

युधिष्ठिर : मौत कृश्ण दो । मिगी पता ऐ ।

बिदुर : दूतें कल सुनाया आइये यादव-कुल भी खा करदी ऐ घोर लड़ाई, फुट्ट आपसो, कलह करन्दर,

बिदुर : अर्जुन गो तुस को नि भेजदे ? द्वारका जाइये....

युधिष्ठिर : बिदुर ! कर के माता कुन्ती ते गांधारी

युधिष्ठिर : महाराज घृतराष्टर, सारे जली गे न ! उन्दा तर्पण करदे बेल्ले जखम युयुत्सु दे फो ओ दुक्खली गे न । इन्ने दिन परेन्त ओ आखर आत्मघात सफल गे होआ । उसगी अस बचाई सके नई अजें बो जीन्दे रोहना ऐ में ? अपनी अक्खों मौत प्रभु दो दिक्खने गित्ते ? नई, नई, हुन जाना ऐ में ओत हिमाला दी बफू बिच गली जाने गो ।

बिदुर : महाराज, ऐ ते ए बी आत्मघात गे - उच्चे तिखर हिमालय दे बो कर्म दा रंग बदली नि सकदे । ए बं। ते ऐ आत्मघात गे !

युधिष्ठिर : ते जित्त बो के हो ? बल्ले-बल्ले, तिल-तिल करिये होने आलो आतमहत्या गे ओ नई हो ? होर भला हुन रस्ता के ऐ ?

[गल्ली करदे करदे दुऐ पास चल्ली जंदे न । पहरेदारें दा ओना]

(3): (7)

प्रभु दी मौत

(१)

[ बदना )

पार ब्रह्म परमेसर तू ऐं- तू'ऐं अपरम्पार,
तेरी कृपा ने बानी बनदी सृष्टि दा सिगार,
सीस नोआन्नां तेरे अग्गें, उने गी बी प्रणाम,
जुगें-जुगें थों करदे आए जो तेरे जे कार ।
पर तेरी इस महमा बारे

(F)

मेरी श्रद्धा न्यारी ऐ,
ए पगडंडी बिदक बक्खरी
चलदो आपमुहारी ऐ ।
देनो शब्द, रस-भाव, कल्पना
देओ मिगी उत्साह
लिखी सकां में लीला तेरी-
दाए अंउम घ्या ।।

[ गारड़ी ]

सागरा दे कंड इक तीरथ प्रभास ऐ,
वाम जिदा बढ़ा, जिदो महमा बड़ी खास ऐ ।
सागरा दे छल्ल जिदे पर नित धोन्दै न,
जैन प्राण जिदी गोदा बेई मस्त होन्दे न,
जाड़ें दो यो गैस मन बित मोही लंन्दी ऐ,
उहा जित्थो नित नमीं खुशबोई लेन्दी ऐ,
सत्थ इक बोड़ घनी झोंगरी प्यारी ऐ।
खल्ल ओदै लेटी इक मूरत न्यारी ऐ,
सांवले न अंग, नीले कमले दा साज ऐ,
ए ते कृश्ण आपू यादवें दा सिरताज ऐ।
दुनिया दे रौले कोला दूर घाई छप्पे दा,
चेहरा ऐ दुग्राम, अग-अंग जियाँ थक्के दा ।
फुल्लें दा श्रो हार गल गेदा कलमाई ऐ,
धुप बुतं कुतं देहू पर गेदी बाई ऐ।
बाऊ कन्ने मत्थे पर छां कम्बी अन्दी ऐ,
उन्दो यो दुआसी जियां मन-चित्त खन्दी ऐ
खुले दे न नेन, सोचें परदे न पाए दे,
चिन्ता गो मटाने धाले आपू घबराए दे ।
पैर खब्बा उर्ने दूऐ गोडे प टकाए दा,
बोड़िया दे बूटे दा गे ढासना हा लाए दा ।
इये इक सोच ही जे-समा कंसा आया ऐ ?
मुद्रा दुआस, हत्थ छ'त्ती 'व टकाया ऐ ॥

[परदा चकोम्दा ऐ । अति बरोनो शकलो माले अश्वत्थामा दश औता ।]

अश्वत्थामा : भूठ, सब झूठ,

मूठा सारा गुण-गान ऐ :
"कृश्ण ए महान ऐ कृश्ण ए महान ऐ ।
इसने बी उयं कोता - जड़ा में कोता हा,
नशे इच होऐ भाएं होऐ कोई सुत्त दा
दोनें इच फर्क के ?
नशे-इच डुब्बे दे श्रो यादव इस मारे न
में जेड़े मारे ओ हे सुत्ते, सुतनीन्दरे ।
यादवें दो प्रलया गो, अक्खों दिक्खी ग्रयां में,
अनगिनत लोयां श्रो,
काले-काले दाग जिन्दें मु' ऐं पर रत्तू दे,
किन्ने यो डरोने हे ?
सागरा दे कडे
बापू मोती ने हा रेड़े दा
लोथें दा श्रो दाज जियां ।
कृश्ण ने बी उये कोता, जेड़ा में कीता ऐ।
हाँ फर्क बस इन्ना ऐ
शत्रु हे मारे में
उस मित्र-बन्धु मारे ।
तां अज्ज आई इत्थे बूटे दिया छामां हेठ
तेजहीन, दुखो कृश्ण चुपचाप लेटे दा ।
पुच्छां इसो,
ए जो मेरे अगें गो न जाले करदे
कुतरे दे मास मेरा
सो नरकें दी पीड़ जिन्दे च भरोची दो
जखम अनगिनती ए
बोदे कोमल अंगें पर
को अजें बी निकले नई ?

[विच्छले पासेया चलो जन्दा ऐ । एक पासेया संजय, घसटोम्दा २ औंदा ऐ]

संजय : में अरज हो कोतो, नई दे बामा, फो बी मेरे घेरे बिच्चा निकली नि सकगा, नई दे अवबों, फी बी तू ओल्हे नई होगा, नई दे पेर, में तां बी तेरे कोल प्रभु जी, आई जाना ऐ अज्ज ओ मेरा मान समूचा चूर-चूर ऐ, कर्म-खेतरं अन्दर जाइये कर्म नि कोता, सम्बी गेई ओ दिब्ब-दृष्टि ते उस दिन, उस अग्गी ने ए गोडे मेरे जालो दित्त ।

[पिच्छले पासे 'विग्स' दे कोल इक शकारी बाई बाँदा ऐ ते सीष चढ़ाइये नशा ने दी सेध करदा ऐ ]

[ गारड़ी ]

(मद्दद्म सुरे च)

किश दूर केंबली दे पिच्छे
इक व्याध जो मुंहा नई बोल्ले,

संजय
प्रभु चरण गी हिरण समझिये
घनखं पर तीरे गी तोल्ल
१ (घाबरे दे उस बच्छो दिक्खियं)
ठहरी जा, ओ ठहरी जा !
हाय, पर ओ ते सुनदा गे नई,
ताईं सिल्लै दी जोत ऐ प्राण दो,
बोड़ी कोल में पुज्जां किया ?
मैं कुत्थों दा घसटोआ करना,
किस चाली में इत्थै पुज्जां !

[शकारी तोर छोड़ी दिन्दा ऐ । इरु लो होइये बुच्झो जन्दो ऐ। बौंसरी दी इरु तान, लिसक्रिय आंगर ने बारी उटिठये त्रुटटी जल्दी ऐ । अश्वत्थामा दा गड़ाका । सुजय करलाइये बेहोश होइयं देई पौंदा ऐ। न्हेरा......]

[ गारड़ी ]

सब तारे जियां बुज्झी गे, न्हेरा गे व्हेरा बरन लगा,
ओ जंगल जाड़ बी अपनो गे, उस चुप्पी कोला डरन लगा
प्रभु जिस खिन इत्थों होए बिदा
ओ आखरी दिन हा द्वापर दा,
धरती गो रोना आया हा
कलियुग ने पैर टकाया हा।
ओ जाड़ भयकर होई गे हे !

[अश्वत्थामा दा औना]

अश्वत्थामा : बस इक्कला में हा दिखखे दा, उनै ताड़ै दे रुक्खें पिच्छे मैं कल्ला हा, रस्सी मरदे मियें दिखखेया ऐ । ताड़ै दे पत्तर, सूइयां जन, मेरे जखमें बिच्च हे चुब्बे दे, पर, अपनै साह बी रोकी लै इस चाली मोन खड़ोता दा - बस इक्कला मैं हा दिखखै दा !

[चानक गे करलाइय]

पर ए के ऐ ?
ए चरज ऐ के ?
ओ तोर तली बिच चुबदे गे
दुरगन्ध भगेची दो नीली
ओ रत्त ते पोक को निकलो ऐ ?
जियां मेरे अगें अगें चा हर पल-छिन रिसदो
रोहग्दो ऐ !
उत्थे बी जखम न होई आए
मेरे जखमें दे साई गे ?
सुनो कृश्ण ! सुन मेरे बरी,
मरदे बेल्लै परा दी इस तलिया उप्पर

युयुत्सु : घारी लता दी तू नोच ए अश्वत्थामा ? अपने लऊ दे रंगै कन्ने रची गेयां एं मेरी मूरत ? गन्दी रत्त जे निकली जा तां सुख लगदा ऐ, जलन घटी जा, उस्से चाली मन मेरा अज्ज होत्रा होला, मने दा होलापन ए के एं ? ए कोई विश्वास नमां ऐ ?

संजय : (दूरा दा बोलदा सुनचदा ऐ) ए कोदा सुर ऐ ? ए कोदे बोल न ? कुसगी थोआ ऐ नमां विश्वास ? नरपशु अश्वत्थामा गी ?

[गड़ाका मारदा ऐ]

ए विश्वास, चले दा सिक्का,
हुन थोआ ऐ अश्वत्थामा गी ?
जिसगी खोटा नकली समझो
कट्टू' दा ऐ में सुट्टी दित्ता-
कूड़े दे ढेरे पर आपू ।

संजय : ए युयुत्सु ऐ ! प्रेत बनी करी भटके करदा नीले गासें !.

[युयुत्सु अग्नै प्रेतै साई औंदा ऐ]

युयुत्सु : थोआ ऐ मिगी शाप : "तू' आत्मघाती, न्हेरे लोके अन्दर ठेडे बागा" इस धरतो शा बद्द भला ऐ न्हेरा कुत्थं ? में अन्ने न्हेरे दो सन्तान, किज दिन रेया कृश्ण दे भूडे हिरखें बज्जा उस लोई दे घुम्मनघेरे अन्दर रैया, ते फो आतमहत्या दो उस बन्द गुफा दे अन्दर जाइये इस न्हेरे काले थारे उप्पर पुज्जी गेओ, आया हा में आपू दिक्खन मरण कृश्ण दा । जीन्दे रेइयं बी ओदे शा मिसी नई ए बे-परतीती हुन मरने दा नाटक करिये, असें गो बन्नो लेने दा मनसूबा उसदा । पर मेरा विश्वास ओ कोई कायर नर हा, शक्तिहीन हा ओ परीक्षत दी बी रक्षा करी नि सकेया नां कीतो उस मेरी रक्षा - चुप-चाप गे दुरदा होआ ! अन्ने इस जुगे बिच जेल्ले कोई बाल-भविनख नमाना

हुकम ए कोता :
"माता गांधारी दे शापे गी पूरा होने दे
खिन आई पुज्जे,
चुक्की ले ए धनख
हुन मार तीर तू ।"
डरी गेया में सुनिये, तां फी आवन लग्गे :
"तेरो हत्या अश्वत्थामा ने कीतो ही,
ओदे उस पापे दा दड बी मियें लेना,
मेरी ए मौत बनो जागी तेरे लेई मुक्ति
डुड़की जागा प्रेत-जूनी शा ।"

अश्वत्थामा : मेरा हा ओ पाप ? कतल ओ में कोता हा ? पर यो हत्थ ते मेरे नई हे, पर ओ चित्त ते मेरा नई हा, अन्ना युग गै रचो गेया हा रोम रोम दे अन्दर मेरे बनिये बदला लेने दी ओ मूड़ भावना जिसदे पागलपुने च अन्ने होइये में के कोता, मिगी पता नई, बस इक अन्नी प्रतिहिसा ही फोड़े बनिये अंगें अगें चा जो निकलो । जिसगी तुस सब प्रभु मन्नदे ओ, ओ मेरा हा शत्रु, फी बो उसने, पाप थ्रो मेरे अपने उप्पर सारे लेई ले, बेदन मेरी सब लेई लेती । हुन बी इन्ने फोड़े भाएं जिन्दू पर न, पता नई, ओ जलन ते बेदन की नई रेई, दंड मिगी गे थोआ, फी बी जियां में आं मुक्त, सुततर ।

युयुत्सु : होई सकदा ऐ, प्रभु दा मरना, हत्या करने आले गी देई गेया ऐ मुक्ति, पर, इस अन्ने युगे च कियां बचग ए तांग मनुक्खता दे जीवन दी ? प्रभु गे जेल्ल कायर बनिये मोती दी गोदा इच सेई गे ।

अश्वत्थामा : कायर बनिये ? नई, नई, भाएं शत्र गे हा, पर मुखड़े पर अति अनोखी शान्ति दी इक लो ही छाई । बुड्डा 1 : उने खीरले खिनें च बोले : 'मरना नई ऐ, ए ते रूप बदलने दा इक ब्हाना मातर सबनें दी ऐ जिम्मेवारी मेरे उप्पर

अपनी हुन ए जिम्मेवारी
सबनें गो में सौंपी जम्नां
अज्जे तक ते मानव-जीवन
अऊ ग्रपू हा रेया चलान्दा
पर इस अन्ने युगे च - अंश इक मेरा
रोहग नकम्मा, आतमघाती, गले-सड़े दा
जियां रेह संजय, युयुत्सु ते ए रोगो श्रश्वत्थामा,
अपने पर जे लेई लेती हो, मिये इन्दो जिम्मेवारी ।

(अग्गें बोले)

"पर बाकी दे लोक ए सारे
बंडी लैंगन आपू' बिच्चें, मेरी बाकी जिम्मेदारी
मनै च मानु दे ए म्हेशां रोहग बनी दी -
इस्से दा फी स्हारा लेइये,
समे दिये भौड़े पर तरिये,
पिच्छले दुक्खें, झूरें उप्पर
नमीं चेतना दे सुखनें गो
जीवादान श्रो देगी आपू ।
ते मानु दियें तांगें अन्दर,
सोची समझी पुट्ट दे कदमें दे अन्दर,
हिम्मत, ममता, करुणा, धीरज दे अनमोल
खिनें च-
प्रगट होग मेरी गे सत्ता ।"

अश्वत्थामा : एदा मतलब ए ऐ जे हर लोका-बड्डा, मेला-ढठ्ठा, आतमघाती, बेपरतीता, सबनें लेई जीवन दी मंजल होग सखल्लो ?

बुड्डा शकारी : होग की नई ? प्रभु गै भाएं भविक्ख, फिरी बी हुन भविक्ख मानु दे हत्थे, मानु गै हुन उसदा मालक चाह तां उसो सुआरी ले श्रो, चाह ता उसी बगाड़ी ले घो ।

संजय : पर में ते आं लाचार, नकम्मा

अश्वत्थामा : ते में राखस,

युयुत्सु : ते में अन्ना, आतमधातो

[बुड्डा अग्गे औन्दा ऐ। बाकी सारे जने विच्छे हटन लगदे न । पिच्छला पर्दा उनेई छपैलो लन्दा ऐ । बस कल्ला बुड्डा गे रेई जन्दा ऐ]

बुड्डा : ए नराश न ए अन्ने न हैन नकम्मे किज ते पशुयें आंगर बी न । ते फो न्हेरा लगातार गे बधदा जन्दा,

सुनै दा कोई ?
जो नई अन्ना, जो नई बोला,
मानव दे इस नमें भविक्ख दी
साम्ब-सम्हाल करग जो कोई ?
मैं ते आं इक व्याध, बढ़ापा नां ऐ मेरा,
मरदे मरदे ईश्वर ने जो आखे
अमरत बोल, सुने ओ मैं गे
उन्नॅगो मैं, ए बामां चुक्की, जोरें जोरें
आखं करना,
ऐ कोई जो सुनग उन्नेंगी ?
ऐ कोई जो सुनग उन्नेंगी ?
ऐ कोई जो सुनग इनेंगी ?

[अगला परदा पौन लगदा ऐ]

[ गारड़ी ]

उस दिन धरती पर जो अन्न्नग युग हा आया,
गेया नई ओ, रूप अनेक लेइयं छाया,
हर खिन इत्थं मौत प्रभु दी होन्दो रौंहदी,
न्हेरे दो गे महमा नित्त गनोन्दी रौंहदी ।

सबनें मनें दे अन्दर ओ युग गेया समाई,
संजय बी ते अश्वत्थामा दी पशुताई,
पराधीनता पहरेदारें दी बी इत्थं,
अन्ने भरम ते बेशरमी, हारें दी फाई ।।

ए सब किश बी ऐ, पर ऐ इक तत्त होर बी,
मानु दे चित्ते दे अन्दर सब होर बी ।
उसदी हिम्मत, खुदमुख्तारी, तांगें अन्दर,
मरजादा दिये, अधिकारें दियें मांगें अन्दर,
नमें उद्दमें, सिरजन जतनें दा ओ बल ऐ,
ओदे अग्गें ब्रह्म - अस्त्र बी निरबल ऐ,
अद्ध सच्च दे पाप कोला ओ नई डरदा,
परबसता शा, मानु दी ओ राखी करदा ।
उये पहरेदार, भविक्ख बचाना उसने,
नर गी गे नारायण रूप बनाना उसने ।।
।। समाप्त ।।
:
०:०