होर के करदी ?

Stories
10 min

बामदेव पत्त झुसमुसै गौं तलाऽ परा न्हाइयै परती आए। गिल्ली धोती ते परना, बेहड़ै लग्गे चाननी दे बूहटें पर रेड़े ते ठोंग रें दे संज लेइयै मांजन लगे। संज मांजदे ओ कोई जप-पाठ बी दे जा करदे हे। पित्तलू दी आरती मांंजदे होई ओदी इक भज्जी दी नुक्कर उ'न्दी खब्बी तली गी चुब्बी। ल'ऊ ते नेईं निकलेला पर पीड़ा कन्ने इक सीक निकली गेई। आरती पर रोह आया, पर ! खिन गै ओ जीवनें दियें बीतियें बतें पर, दूर पिच्छें चली गे। उमा दी माऊ दे दाजै च आए हे संज! अज्ज होई गे होने न 29-30 ब'रे। इक धुंधली जनेही तस्वीर उ'न्दे मनें चा निकलियै हर आई गेई। उमा दी माऊ दी तस्वीर। ओ तस्वीर किज ते समें करी धुंधली होई गेई ही ते किज मदैवै दी अपनियें नजरें च आई लग्गे दे चिन्ता-दुआसियें दे बारीक जालें करी। जीवनें दे सफ़रै किन्ने सुहाने दिन हे ओ! इसकरी घरै च उस इक जीवै करी किन्नी रौंस ही! किन्नी सरगोसारी ! ए संज उ'थै मांंजदी ही। उसी बी ए भज्जी दी नुक्कर केई बारी चु'ब्बी होग, पर उसने कदै खेआ नेईं हा। अपने पिच्छें ओ अपनी इक्कै-इक धिउ गी, ज्याणी उमा गी नेईं छोड़ी गेई होंदी बामदेव पत्त अपनी जुआनी दी सुन्नी देहरी च, चेतें दे दीए बालने आस्तै बैठा नेईं रौहन्दा। पने दुखदे चित्तै गी लेइयै कुतै हरिद्वार, रिखी-केशें पासै जाइये, गंगा दे कंडे, जीने दे बाकी दिन बतीत करी लेंदा, पर उमा, उस परलोक-बासन देवी दी (अ)मानत ही। उसी जिन्ने चिर ओ कुतै सासब हत्थें च सोंपी नेईं लै, इन्ने चिर इ'थै कच्चा कोठा ओदा हरिद्वार ऐ ते इ'थै रिखी-केश। मदैवै दी नजर तुलसी दे चौंतरे पर पेई, जिसी पिछले दिनें गै उमा ने तुलसी-पूजा दे मौंके, रंगें रने चित्तरेआ-सिंगारेआ हा, रंग-बरंगी टाल्लियें दियें झंडियां लाइयां हियां। सारे घरै च उस तरे करी जि'यां इक नमां गुहाड़ आई गेदा हा। इस तुलसी कन्ने बी उस घरै दे केई कोमल चेते सुन्झे दे हे। बामदेव होरें इक ठंडा साह लेआ ते उ'दी नजर अपने-आप पसारिया खट्टै पर सुत्ती अपनी धिउ पर जाई पेई। रजाटी इक पासे ही पेई गेदी। उमा गुढ़ी नींदै च सुत्ती दी ही। ओदा झंदरा बिलकुल ओदी माऊ पर गेआ हा। अंग-अंग उस्सें चाल्ली सुडौल ते गोरे। बामदेव होरें मर परताई लेई ते जोरें-जोरें मैंत्तर पददे होई संज धोन लगे। संज धोइयै ओ ठोंग रें दी चौकी कोल् जाइयै बेही गे ते पूजा करन लगे।

घंटी दी छेड़ सुनियै उमा ने अख्ख खोली, पासा परतेआ, पिट्टी हेठ आइयै कमचोई दी कमीज ठीक कीती ते खल्लरे दे बालें गी आंगलियें कन्ने साम्बियै ओ खट्टै पर बेही गेई। उसने नें तलियें गी मलियै खोल्लेआ, उ'न्दे पासे धरोइयै दिक्खेआ, ते फही उ'नें तलियें गी उसने अपनी सन्नीदियें अख्खियें पर बल्लें-बल्लें फेरेआ। उसी बड़ा सुख सेही ओआ। ग्रां च इ'नें अख्खियें दी बड़ी परचोल ही। खास करी ओदियें स्नेह्लड़ियें च। शाहें दी विधवा नूंहें, इक दिन उसी

आखेआ हा, “उमा, इन्ना शलैपा बी मोइये, केई बारी शरीक बनी जन्दा ऐ। तेरियां अक्खीं परमेसरै किन्ने हिरख-प्यारै कन्नै घड़ियां होंगन! तूं टपले कन्नै इस बापू बचांरै दे कुल्लै आई पेई ऐं, तेरा थाहर ते कुत्तै हीरें-मोतियें आली धरती पर हा।”

ग्रां दी नियानी आखदी ही, “बुआ, सिर मिम्मी बहुतेरे गुन्दे न, पर तेरे बाले अर्गे, स'बनें जनानियें दे केस जि'यां सं'गदे सेही होंदे न। मेरियां ओंगली इ'थै जनेह बालें दी चोटी करने आस्तै तरसदियां न। ब्याह पर दिक्खेओ मेरी कारीगिरी!”

इ'नैं गल्लें च ते सचाई ऐ गै ही पर बापू पत्तै गी अपनी धिऊ दे सुभा-स्वातैमै कोला, पता नेई की, डर-त्राह बनेदा रौंहदा हा। रामायण, महाभारत पढ़ियै उमा दे मनै च जड़े खतौले जागे हे, उ'नैं सुनियै बामदेव बड़े चबातै कन्नै ओडे पासै दिक्खियै आखदा, “धिुए, कौरव-पांडव स्हाड़े गितै देवता-समान न, उ'न्दै बारे च तेरा इ'थै जनेह सवाल पुच्छणा मनासब नेईं।”

उमा ने महाभारत पढ़ियै पुच्छेआ हा— “द्रोपदी दे पंज पति हे। मर्द बी ते त्रै-त्रै, चार-चार ब्याह करदे न। जनानियें बारै ए गल्ल फही लोकें गी ओपरी की बझोंदी ऐ? पांडवें दी माता कुन्ती दे बी ते पंज हे। चार देवते ते इक पांडु बचारा।” बामदेव होरें अपना सिर दोनें तलियें मझाटै दबाइयै आखेआ हा— “धिुए, ए पुराण-पोथियां न। ओ समें होर हे। समें-समें दी रीत-रस्म होंदी ऐ। देवतें दियां गल्लां मनुक्खै दी समझै च की'यां औन?”

“फही इ'नें पोथियें दी अज्ज बी इन्नी मान्यता की ऐ? मनुक्ख ओ गल्लां पढ़न गै की जिन्दी उ'नैं समझ गै नेईं औन्दी?”

“फही आदमी केह पढ़ै धिुए?”

“अपना बर्तमान जे पढ़ने आस्तै ओदे सामने पेदा ऐ। फही ओ होई बीती दियें गल्लें च की जाई छपंदा ऐ? जिस सम्बै च ओ जिंदा ऐ ओदे कन्नै पन्छान कीं नेई करदा?” बामदेव जवाब सोचते-सोचते कुत्तै शुन्न च जाई खिल्लरी गे।

“बापू!” अ'ऊं त्लाऽ पर होई औनी आं।” बिन्ना ते घड़ा लेइयै ओ पोआनी गै बाहर निकली गेई।

बामदेव पूजा करन बैठा दा हा, पर ओदा मन चिन्ता ते चेतें दे फं'गें उप्पर, पता नेईं कु'नें गासें डुआरियां भरन लगी पेआ हा। अपनी उमा आस्तै कुत्तै थाहर तुप्पने दी चिन्ता बामदेव पत्तै दा पीछा गै नेईं छोड़दी। जेल्लै ओदा शरीर इस दौड़ा च थक्की जन्दा तां ओदा मन दौड़न लगदा। ओ सोचदा संजोग बड़े प्रबल होंदे न। इस मेरी धिऊ आस्तै बी कुत्तै संजोग ते बने दे होने न पर पता कि'यां लग्गै जे एदा जीवन-साथी कुत्थै ऐ इसी बलौं करदा? होना ते जरूर ऐ, होना ते जरूर ऐ!”

बामदेवै गी चैतै आया जे उमा जजमानें दे घरा हुन गियासन आनना बी भला नेईं भांदी। एडी गैरत आली ए बला स्हाड़े खबरै कि'यां जमी ऐ! आखै करदी ही, “एदे कोला भिक्ख मंगी दी चंगी बापू! इ'यां लोकें दे घरै दियां ए बरसोधां खाइयै जड़े बधगन-मठोगन उ'न्दै च ईन-मान कुत्थों औग?”

आमीं समझनां जे इस कलजुगै च ए दान-सीधा लैना चंगा नेईं, पर होर गजारा बी कि'यां चलै? कोई जिर्मी-ढेरी नेईं, नौकरी-चाकरी नेईं, कार-रुजगार नेईं, कोई शाह-बुआहरी नेईं। ते

अस लोक बी शास्तर-ग्रंथ त्यागियै, पूजा-पाठ बसारियै मेहनत करियै धन कमाने च लग्गी चैं तां इस सनातन परम्परा दा केह बनग ?"

बामदेव होरें गी चेता आया जे सनातन-परम्परा दा नां लैंदे गै उमा दियें अक्खियें च रोहै दी लाली भरोची जन्दी ऐ ते ओदे बोलें च किन्ना तेज व्यंग आई जन्दा ऐ !

"बापू, इस सनातन-परम्परा गी बचाने दी चिंता, इस सारै देसै च थुआड़े जनेह लचार-हठी लोकें पर गै की आई पेई ऐ ? इस्सै सनातन-परम्परा दी ममता ने इस घरै च कदें सग्गोसारी दी रौंस नेईं होंदी बापू ! टल्ला, रुट्टी ते भरोसे दा छप्पर, ए त्रै चीजां बी जड़़ी सनातन-परम्परा नेईं देई सक्की, उसी बांदरी दे मोए दे बच्चे आला लेखा, कोई किन्ना-क चिर छात्ती कन्नै लाई फिरग ? उं ते कुड़ी आं, में कल्ल् कलै दूए घर चली जाना ऐ, पर इस घर जे कोई होर जागत ज्याणें होंदे तां उ'नें बी ए गियासन ते बरसोदां खलाई-खलाई उ'न्दे कोमल मुंडे पर बी इस्सै नकममी परम्परा दे गड्डूे दी पंजली तुसें रक्खी देनी ही ? शुकर ऐ ओ पाप दिक्खने दा मौका नेईं ल्ह्या ।"

पूजा थमां फारग होइयै, उ'आं आखो तां पूजा दी रस्म मकाइयै बामदेव उमा गी बगलन लग्गा । अक्खीं अगें उ'नेंई केई जलदे-बलदे प्रश्न-चि'न्न, तिरमिरें साईं चमकदे सेही होए । उमा दियां गल्लां की सोचदी ऐ ? ए संस्कार उसी कुत्थों थ्योए न ? ए सनातन-परम्परा सच्चे गै इक भरम ऐ ? धन्नै दी माया, ते संसारै दे ए सुख-साधन, ए सब चीजां धर्म-कम्मै कोला बी बडि़यां न ? ओ पुले भलोके समें इन्ने की बदली गे न ? लोकें च पुराने आदर्श, पुराने आस्था-विश्वास की घटदे करदे न ?

"इस कुड़ी दे हत्थ पीले होई जान तां अ'ऊं इत्थें दो दिन बी नेईं रौंहदा । मां एदी, एदे दाजै आस्तै किज निक्कड़-छिक्कड़ जोड़ी बनाई गेदी ऐ ! ओडी अपनी टूम्ब-टल्ली बी उ'आं गै पेदी डोगरा आलें दी मददी कन्नै धाम-धूनी बी होई गै जाग । में होर पैसा कित्त लाना ऐ ? पर कुतै कोई बर बी ल'ब्बै ! खंदे-पींदे लोक, उमा औंहरै गी असेंई भुक्खे-मंगते समझियै 'हां' नेईं करदे । ते असें बी कुल-गोतर दिक्खै बगैर नाता थोड़ा करन होंदा ऐ ? भगवान गै मेरी ए चिंता दूर करन तां गै होग । हे हलाहल पीने आले शंकर प्रभु ! मेरे कालजे च जाले पाने आला, चिन्ता दा ए बेस्स बी किस्सै चाल्ली दूर करो ।"

बामदेवै गी इक दिनै दी गल्ल चेतै आई । उस दिन उ'नें उमा गी तुलसी रामायणै चा सीता-स्वयंबरै दा प्रसंग सुनाया हा । उमा ने रातीं खट्टै पर लेटे दे उ'नेंई आखेआ :

"बापू !"

"के ऐ धिए ?"

"सहाड़े आखदे न, धिएं आस्तै नाता नेईं ल’बदा । मां-बब्ब बचारे तुप्पी-तुप्पी हफी जन्दे ते जि'नेंई जुड़दा ऐ ओ पछीं शर्तां बी कैसियां ऊपरियां लांदे न ! राजे जनकै दी ओ, शिवें दा पुणाना धनुख तरोड़ने आली शर्त जे कदें रावण पूरी करी लैन्दा तां ?"

"कि'यां पूरी करी लैंदा धिए ?"

"जोरै कन्नै बापू ! कैलाश पर्वत चुक्की लैने आलियें बाह्रमें आस्तै किन्ना-क भारा हा

ओ ? उ'आं दे पता, केइये थाहरें रावणें धनख तरोड़े बी होने न। पर धिएं आलें दी ए मूर्खता भरोची मनमानी, कुड़ियें बचारियें आस्तै ते लचारी दी कैद बनी जन्दी होनी ऐ ! उ'आं नां रखदे हे 'स्वयंवर' ते शर्तां लांदे हे अपनी मर्जी दियां। कुड़ियें गी कु'न पुछदा हा ? तुस आखदे ओ- ओ समें बड़े सुच्चे ते धर्मी हे। महाभारत च बी उ'थै गल्ल होई। कर्ण मच्छी दा निशाना लान लगा तां रोल ते रौला पेई गेआ। कुन्ती ने उसी दरेआ च रड़ाया नेईं होंदा तां बचारे दी इन्नी निरादरी की होनी ही ? शर्त पूरी करने च जात-गोतर कुत्थों आई संजरेआ हा बापू ?"

बामदेव ए गल्लां सुनियै परेशान होई जन्दा, "कैसा ओपरा ढंग ऐ एदे सोचने दा।" ओ हरान हे जे उमा ने अज्ज इन्ना चिर की लाया ऐ ? ओ बैठे-बैठे बेचैन होन लगे तां उठियै बिन्द बाहरा गी निकले।

उमा ने घड़ा भरियै चुक्कन गै लाया हा जे चौधिरियें गी गंगादेई ते तलाऽ आले केसरें दी बुआ दोए आई पुज्जियां। पता नेईं के गल्ल ही लग्गी दी दोनें च जे उमा गी दिखदे गै दोनें दियां जीहबां बाहर निकली आइयां ते दमें जनियां चुप होई गेइयां।

गंगादेई ने कोल आयियै बड़े फफ्फड़तालै दे सुरें च पुच्छेआ, "धिए, सुन्नेआ, पन्त होर कुत्तै तेरे आस्तै थाहर पक्की करी आए न। परमेसर तुगी सुखी रक्खै। असेंई ते भई, सुनियै बड़ी खुशी होई। तुईं दिखदे गै तेरी माऊ दा चेता आई जन्दा ऐ। परमेसर उसी बैकुंठै च अपने कोल थाहर देन। ओ जनेही चतर ते स्यानी ही उन्ना गै रूप-गुहाड़ बी परमेसरें उसी दित्ता दा हा। बचारी अज्ज होंदी तां ए कारज दिखदे, ओ कि'यां सम्हालदी ? बामदेव पंत बचैरा परसानु ऐ, उसी ईं ने कारजें दे बाढे-घाटे दा के पता ? थाहर तुप्पे च बी तां गै बचारे गी इन्नी ओख्ख दिखने पेई ऐ।"

"चगाना आले मगोतरें, सुन्नेआ हा, बामदेवै कोला आपूं आयियै रिश्ता मंगेआ हा।" केसरें दी बुआ ने अक्खर चापी-चापियै आखेआ।

"मंगआ ते ऐ हा, पर बड़े मगोत्तरें गर्व-जाने ने दुहाल जे रक्खी दी ऐ। पंत अपनी धी उ'न्दै दिन्दा हा भला ! जागत भाएं कुड़ी दा हान-मेल हा। उ'आं बी दस-बारां जमातां पढ़े दा ऐ, पर पंतें ठोकियै जबाब दित्ता हा, में कंजरें दे कुड़ी नेईं देनी।"

गंगादेई ने केसरें दी बुआ दे मुहां निकले दे उस सूत्तै दी जि'यां व्याख्या कीती।

"ते हून कुत्थें कीता ऐ रिश्ता पंतें ?" बुआ ने अक्खिँ कन्ने शारा करियै गंगी गी पुच्छेआ।

"पारले ग्रां आले देबू पंतै दा आखदे न।"

"ए कुड़े, देबू दा कोई जागत बी ऐ के ? ओदी जनानी गी ते मोए दे होई गे होने न चार-पंज ब'रे ?" बुआ ने सज्जी खाखा पर आंगल खो 'बियै बड़ी मसूमी कन्ने पुच्छेआ।

उमा ने बुड्डियें दा चरित्तर-नाटक दिखियै घड़ा लक्का पर रक्खेआ ते घरै गी चली पेई। गंगा ने उसी दुरदे दिखियै बिन्द जोरें आखेआ, "क'दें दिखिेआ-सुननेआ ते नेईं बुआ पर देबू बचैरा आपूं कद्दूं बुड्ढा होई गेआ ऐ ! के मिथनी ऐं बुआ, किन्नी बरेस होग देबू दी ?"

उमा ने एदे अग्गें किज नेईं सुन्नेआ। ओ ढलियै गैहली च ओल्है होई गेदी ही। दोनें प्रधान जनानियें, पोपलें मुंहें गड़ाका मारेआ। उस्सै बेल्लै उ'नेंई सनोचा जे गैहली च जि'यां कोई डेई पेआ ऐ। घड़ा भज्जने दी छेड़ सुनियै उ'नें फही इक दुए दे पासै दिखिेआ ते इक बारी फही उ'न्दा गड़ाका निकली गेआ।

गंगादेई दी नजर तलाऽ दी उप्परली पैड़ी पर पेई तां उसने उत्थें बिन्ना पेदा दिक्खेआ। बोली, “उमा छोड़ी गेई ल'बदी ऐ।”

केसरै दी बुआ बोल्ली, “आप्पूं दूआ घड़ा लेइयै औग तां लेई जाग। उ'आं इस कुड़ी दी झार, स्वातम, सब गल्लां माऊ पर गेईयां न। मोएं दी भंडी नेईं करनी चाहिदी पर ऐ ओ बी सुभाऽ इ'या गै तिक्खी ही। गल्ल ओदे कोला बी कदुं जरोंदी ही! रूपै-शलैपै दा उसी बी बड़ा गुमान हा।” गंगादेई बोली, “उ'आं बुआ जी, लक्ख आखो, सयानी समझदार बड़ी ही। सीने-परोने च कुड़ी कडुं चटृ ऐ! पर गल्लें च माऊ कोला बी सुआई ऐ। नैन-नक्श दिक्खो हां, पर बब्ब लगा ना चम्बे दी कलि गौ परानी समाधी दे मोहरें पर चढ़ान। कुत्थें देवू ते कुत्थें ए कोमल डोडी!”

“के करें बामदेव बेचारा बी? ओ पराने जमाने दा भलोका माह्नू ऐ। दुए उस कंगाले गरीबै कोई जना जागत ब्याह बी तां कि'यां? अज्ज लोक माह्नू थोड़ा तुप्पदे न? ओ जागतै दा मुल्ल गदे नांई। ओ बी सुन्ने-चांदी च। ए बामदेवै कोल उ'थै जनेहा जागत खरीदने दी थबीक?”

औंदें फौगन महीने बामदेवै दे घर, कंदें पर मकोल फिरी गेआ। अंदरें-बाहरें गोती-गोहा होई गेआ। कारज जुड़ी पेआ हा। देवू पंत ब्याहन आयै करदा हा। सांती आले ध्याड़ै ग्रां दिये नानियें सुहाग गीत गाए। उमा दा बापू धिऊ कन्ले नजरां मलांदे बी झक्के करदा हा। जनानियें गौ गौतोला हा जे उमा कुश्खा रोए-करला, खान-पीण छोड़ी देऐ जां कुश्खा होर किज हर्ज-मर्ज करी ले। पर चबात लग्गा स'बनें ए दिक्खियै जे इ'न्दे चा कोई बी गल्ल नेईं होई। सब कम्म-काज ठीक-ठाक चलदा रेहा। जानी आई। लगन-म्हूरतै पर अंदरली-बाहरली बेद बी होई। उमा गौहरे चली गेई। उसने रोने आली ते घमाइयां करने आली रस्म बी पूरी नेईं कीती। जनानियाँ उसी साखियै-समझाइयै नरास होई रेहियां।

उत्थें पुज्जियै ओ पालकी चा निकली तां कन्ने गेदी झीरी ने ओदे सालू दी बुक्कल ठीक करियै, उसी बाहं दा कलावा देइयै सहारा देना लाया। उसने बल्लै-जनेही ओदी बांहीं दा प्लेस मरोलियै ओदे पासै दिक्खेआ ते बोली, “धन्नो, जिसने लामें-फेरे आपूं फिरी ले, उसी हुन बाहं में सहारे दी लोड नेईं। अपने घर बी भला कोई इस चाल्ली दे सहारे तुपदा ऐ?”

देवू पंतै दा घर-मकान खासा खु'ल्ला हा। बड़ा दलान ग्रां दिये कुड़ियें-लाड़ियें कन्ने भरोचे दा हा। उमा बल्लै-बल्लै आइयै उ'न्दे बशकार बेही गेई। इक चंचल कुड़ी ने ओदा झुंड पुट्टी दितत्ता। इक दम सारे हासे गड़ाके रुकी गे। जनानियां इक दूए पासै लगियां दिक्खन। बिंद छिंडै बैठी उते इक जुआन जनानी ने कोल बैठी दी इक जुआन जनानी ने कोल बैठी दी बढेर जनानी गी उह कराइयै बल्लै जनेही आखेआ, “बुड्ढे चौखरे दे भाग दिक्खेआं मासी! माए, कुड़ी दा शलैपा तां दिक्खेओ! इक-इक अंग जि'यां त्रिम्चें-त्रिम्चें घड़े दा ऐ। फुल्लें दे बागें च खिडने जोग ए चाननी, इस मसान घाटें पर आई खिल्लरी ऐ। इस ठंडे ड़हानें च परमेसरै, की आनी सुट्टेआ ऐ इसी? ए कु मा मेल होआ मासी? कि'यां कटोग इत्थें एदी ए जलदी-बलदी जुआनी? मोआ एदे कोला अपनी रंडी धिऊ गी गै ब्याही लैंदा। एदा बाबल बी कैसा कसाई ऐ? आखदे न बड़े शास्तर पढ़दा दा ऐ। चल उट्ठा मासी, मेरे कोला इत्थें नेइ्यों बौन होंदा।”

घुसर-मुसर सु नियै होर जनानियाँ बी तुआहीं गै दिक्खन लगियां, पर ओ दमै उटियै बाहरें गी निकली गेइयां।

दूए दिन दफेरे दी रस्म देबू ने उत्यें गै पूरी करी लेई। झीरी ते नयानी सबेरे बिदा लैनै आस्तै उमा कोल आइयां। उमा ने मुस्कराइयै उ'न्दे पासै दिक्खेआ ते बोल्ली- "अच्छा धन्नो, चली पेइयां तुस? जाओ, अपने-अपने लग्ग लेई ले न तुसें?"

दमें जनानियां हरान-परेशान। दमें भलखोई दियां उठ्ठियां, उ'नें उमा दे पैर बन्दे ते चली गेइयां।

रात होई। उमा दी सुहागरात ही अज्ज। ओ खुश सेही होंदी ही। उसने बदलै बी ते रातीं बी शैल संदोक्खै कन्ने खाड्डा-पीता। रातीं ओ दवानखानै गेई। उत्यें दो पलंग डड्डे दे हे। ओ दोनें पलंगें दे मझाटे फूड़ी पर बेही गेई। कमरे च इक नमीं नकोर लालटैन बलै करदी ही। अगरबत्तियें दी खुशबू फैली दी ही। देबू पंतै दे पलंगै दे सरेंहने मोतियें दे फुल्लें दा इक हार टिके दा हा। कधें पर नमें कलंडर हे लटके करदे। दवानखानै दे बाहर, जोड़े दी छेड़ सनोची। देबू पंत बल्ले-बल्लें अन्दर आए। उ'नें चिट्टी टस्सरी कमीच ते बारीक धोती ही लाई दी। मुंह उ'न्दा बिंद लम्बूतरा हा। नक्क ओदे कन्ने मेल खांदा हा पर अक्खियां बिन्द लौहकियां ते गोल होन करी किश बेरोब-जन सेही होंदियां हियां। मत्थे पर टिक्का लाए दा हा। सज्जे डुंडू पर सुहा गाणा बज्झे दा हा। कन्नें च सुने दियां पगरियां चमकै करदियां हियां। उ'दे औने करी कमरे च खुशबू बधी गेई। उमा गी इ'नें खुशबुएं करी साहु घटोंदा सेही होआ।

देबू पंत आयै उमा दे कोल अपने पलंगै पर बेही गे। उमा अपने पैरें दियें औंगलियें पर लग्गी दी मेंहदी गी दिक्खै करदी ही। उसने ना उप्पर दिक्खेआ ते ना गै झुंड कड्ढेआ।

"उमा!" देबू पंतें कुआलेआ।

"जी!"

"ख'ल्ल की बेही रेहदी ऐं? खट्टा पर बौ।" हुकम हा जां खुशामद ही? उमा गी सुनियै हासा-जन औन लगा। उसने ओठ टुक्कियै हासा रोकी लेआ।

"उमा, अ'ऊं के आखा करनां? उठ्ठ, खट्टै पर बौ।" पंत होंदी बुआज कम्बदी-जन सेही होई।

"खट्टै पर ब'मां? पर जे फही उड्ना नेईं पवै तां बौन्नी आं।"

उमा ने घुंगरियें आला लेखा छनकदे सुरै च आखेआ। देबू पंतै गल्ल नेईं समझी। उसी इस गल्ला होर घबराहट होई। खट्टा पर उड्ना की पौग? उसने जतन कीता जे गल्ल ओदी समझ आई जा पर, खीर ओ झकदे-झकदे बोले, "उड्ना की पौग? में तेरी गल्ल नेईं समझी। ए घर तेरा ऐ, तूंऐ अज्जै कोला एदी मालकन ऐं। तुगी कुसने दुआलना ऐ?"

उमा थोड़े चिर चुप रही। अपने पैरें दी मंझली औंगली दे गुलाबी नैंह पर हथ्थै च लेदा तीला फेरदी रही। फही नजरां नीम्मियां कीते दे गै बोली, "जिस गल्लै दी छपैल बापू ने बनाई रक्खी ऐ, ओ औं नेईं रक्खना चाहन्दी। उ'नें अपने गल पेदी चक्की तोआरने दी चिन्ता ही, सै उ'नें तोआरी उड़ी। कुड़ियें-जागतें दे रिश्ते-नाते दे मौंकै सैंकड़ें गल्लें दी छपेयाल होंदी ऐ। एदे च माऊ-बब्बे दा की दोस ऐ! ओ बचारे अपनी जिम्मेवारी तुआरने दी काहली च होंदे न। इत्थों तगर मामला तु'न्दे ते उ'न्दे मझाटै हा। हुन अग्गें सफर मेरा ते थोआड़ा ऐ। सहाड़ा सरबन्ध बी होर चाल्ली दा

ऐ। इस सरबन्धै च छपैले मनासब नेईं।

"देबू पन्त अग्गें गै घाबरे दा हा। उमा दा रूप-रंग दिक्खियै ओदी हालत उस कायर कृपणा आली ही जिसी सुक्ने च बी सुन्ने दिएं मोहरें दी देग दिक्खियै खुशी घट ते डर मता औंदा ऐ जे इन्ना धन ओदे कोल कि'यां टिकेआ रौहग!"

देबू पन्तै उमा दे चमकदे लौंगा पासै दिक्खियै पुच्छेआ, "गल्ल के ऐ? बामदेव होरें मेरे कोला किस गल्लै दी छपेयाल कीती ऐ?" उ'न्दी जीब्वा चा बोल कम्बदे-कम्बदे निकले।

उमा ने देबू पन्ता दे मुहां पासै दिक्खेआ ते, गम्भीर होइयै बोली, "गल्लां दो न, इक नेईं। पैहली ते ए जे ब्याह दे मौके पता नेईं कि'यां, स'बनेंई टपला लग्गा। लामां फेरे सत्ते दे थाहर छे गै होए हे। अ'ऊं गिना करदी ही। तुं'दा पन्त खबरै की इन्ना काहला हा पेदा? उसने आखेआ सत्त पूरे होई गे न। अ'ऊं कि'यां बोलदी? ते उ'आं ज्यानपुने च में सोचेआ- छे ते सत्तै च फर्क बी किन्ना ऐ? बापू बी उसलै बिन्द काहली च हे। ओ बी नेईं बोले।"

"ओ की?" देबू पन्तै साह रोकियै पुच्छेआ।

"इस्सें करी जे किरत पूरी होई जा। उ'नेंईं डर हा जे लामां-फेरे पूरे होने थमां पैहलें कुत्तै गल्ल नेईं खु'ल्ली जा।"

"के गल्ल नेईं खु'ल्ली जा?" देबू दी गलानी थमां सेही होआ करदा हा जे उ'न्दा घट सुक्का करदा ऐ।

"इ'थै जे मेरा ए दूआ ब्याह ऐ, जि'यां तु'न्दा।"

"दूआ!" देबू पन्तै ने अपनीयें गोल-मटोल अखियें गी जिन्ना होई सकदा हा गोआलियै पुच्छेआ। उ'नेंईं आपूं गै सेही होआ जे उन्दी बुआज इन्नी जोरें दी ते इन्नी उच्ची नेईं ही होनी चाहिदी।

"जी, इ'थै गल्ल ही। तु'न्दा बी ते दूआ गै है। उ'आं तु'न्दे ते दोए असली ब्याह हे। पर मेरा पैहला ते छड़ी इक शास्त्री रसम मातर ही।" उ'मा ने दिक्खेआ, देबू पन्त अपनी खट्टै पर जिथें बैठा दा हा उथों बल्लें-बल्लें सरकियै बिन्द परें होई गेआ ते घूरी-घूरियै उमा गी दिक्खन लगा।

उमा ने आखेआ, "इन्ना डरने आली गल्ल नेईं ऐ। तुस पढ़े-लिखे दे ओ, सयाने समझदार ओ। कटड़े वैष्णो देवी दे भौन भेटां, चढ़ने आले नरेल तुसेंईं पता गै किन्ने बारी चढ़दे-उतरदे ते बिकदे न। जिन्ने चिर कोई उ'नेंईं चक्खै नेईं, ओ सुच्चे गै सुच्चे न। की झूठ ऐ?" देबू पन्तै परता नेईं दित्ता। "मिगी बी थोड़ी-थोड़ी गै सम्हाल ऐ। अ'ऊं सत्तें-अठें बरें दी ही। बापू मिगी लेइयै पुरमंडल चौंदेआ व्हीन गे हे। उथें झिक्का दा इक धनाढ विद्वान ब्राह्मण आए दा हा। संजोगै दी गल्ल, ओदा ब्याह नेईं हा होआ दा। की नेईं हा होआ, ए मिगी पता नेईं। शास्त्रें च कुत्तै लिखेदा होना ऐ जे कुआरे ते औत्तरें गृहस्थियें दी सद्गति नेईं होंदी। ओदी मर्जी ही जे कोई ऐसा मेल बनी जा जे कोई सतात्तर ब्राह्मण, ज्वार-दो ज्वार रपे लेइयै उ'न्दा ब्याह कुत्तै कराई देए। ओ बी चुप-चाप। ते कुड़ी फही रौहग अपने गै मापें दै। ना कुसैईं पता लग्गै तां ना कुत्तै परचोल पवै। बापू गी ओदे पर तरस आई गेआ। अ'ऊं उ'न्दे कन्ने ही। उ'नें रपे ले जां नेईं, मिगी पता नेईं पर, पुरमंडाला थमां अग्गें मानसरा आली बक्खी जाड़ै च उ'नें उस धनाढ ब्राह्मण कन्ने मेरा ब्याह शास्त्रें मन्तरें कन्ने कराई।"

आपूं कराया। ओ बचारा नरकै दे डरै कोला छुटकारा पाइयै पुरमंडलै दी मैहमा गांदा अपने देस चली गेआ ते अस बी दूए त्रिए दिन अपने ग्रां परतोई आए।"

"बापू बड़े चिर इस चिंता च रेह जे अ'ऊं कुतै ज्यानपुने च ए गल्ल कुसै कन्ने नेईं करी उड़ां। करनी बी कोदे कन्ने ही? मां बचारी मरी गेदी ही। बापू मिग्गी गुड्डियां-पटोले देने दे थाहर कथां सुनांदे, रामायण दा पाठ करदे, महाभारत सुनांदे। अ'ऊं पढ़ने-लिखने च सुबोध ही। उ'नें मेरी रुचि इस्सै पासे लाने दा जतन कीता। ओ कच्ची बरेसा दी गल्ल ही। मिग्गी बी ओ भुल्ली-बिसरी गेई। फही धर्म-पोथियां पढ़ियां तां सेही होआ जे मनै दा सच्चा हिरख गै असली चीज होंदी ऐ। ब्याह-नकाह बी केईं बारी कच्चे बन्धन होई जन्दे न। राधा ते कृष्ण गी गै दिक्खी लौ हां। मीरां बाई दी कहानी ते तुसें भाखी गै। द्रौपदी ते कुन्ती जेहियें बी ते आदरै-मानै कन्ने गृहस्थी चलाई ही। इस गल्लै दा ग्रां च कुसैंई पता नेईं लग्गा। तुं'दे कन्ने रिशते दी गल्ल चली तां में समझी लेआ बापू बड़े चतर न। तुसेंई बी थोड़ ही ते उ'नेंई बी लोड़ ही। मी मेद ऐ ए कारज धरमै-पुन्नै गै होआ ऐ। उ'आं बापू गी रपै दी गरज़ बड़ी ही। उ'नें तीरथ करने आस्तै जे जाना ऐ।"

देबू पन्तै पता नेईं ए सारी गल्ल सुनी जां नेईं पर ओदी सारी जिन्द थर-थर कम्बा करदी ही। "राम-राम" करदे ओ उट्ठन लगे तां उमा ने उ'न्दी बांह फगड़ी लेई।

देबू पन्तै रोहाली गलानी च रोहा कन्ने आखेआ, "छोड़, छोड़, छोड़ी दे मिग्गी।"

इक धिट्टी कन्ने उ'नें बांह छुड़काने आस्तै ज़ोर लाया तां उमा बी बिंद उप्पर चकोइ गेई। बांह छुड़की गेई ते देबू पन्त धिक्का खाइयै सामनै थ'म्मी कन्ने जाई बज्जे।

उमा ने आखेआ, "गल्ल ते सुनो, हुन भंडी पाने दा के लाह ऐ? लोक सुनंगन तां के आखगन?"

"लोकें दे सिर स्वाह, पर बामू पन्तै मेरा धर्म गालेआ ऐ। सै में उसी इ'यां नेईं जान देंग?" देबू बचारा रुन्हाका होई गेदा हा।

"पर उ'नें हुन करगेओ के?" उमा मनै च हस्स्रै करदी ही।

"उसी? उसी में कच्चा निं खाई जाग! ओदा कुल्ला निं फूँकी देंग! ओदा घट घोटियै.....।" देबू दी कचीची बटोई गेई।

"पर इन्ना ते सोचो, मेरा के बनग?" उमा ने वास्ता पाया।

"तूं-तूं बी उस्सैई पिट्टआं। देबू दा धर्म भरिष्ट करने दे इस पापै दा फल उसी मिले बगैर नेईं रही सकदा, नेईं रही सकदा।"

× × ×

दुए दिन बामदेव पन्तै दिक्खेआ जे उमा चुपचाप आइयै उ'न्दे सामनै खड़ोई गेई ऐ। उ'नें चबाते कन्ने आखेआ- "इक्कली! म्हूरत ते परसूं परतोने दा हा धिये!"

"परसूं तोड़ी कु'न बलंगदा बापू?"