1976 च साहित्य अकादमी पुरस्कार कन्नै सम्मानित 'बदनामी दी छाँ' डोगरी साहित्य दी इक बड़ी मसहूर ते असरदार रचना ए, जेह्ड़ी बड़े गहरे ड'ब्ब कन्नै समाज दे मदानें गी उजागर करदी ए।
अज्ज एतवार ऐ। नन्दलाल ने स्कूल नेईं जाना। सोचन लगा, बजारै दा चक्कर लाई नां। भरजाई होर अजें म'दर न गेदियां। अज्ज रुट्टी चित्रे बननी ऐ। पैरें चपली लग्गी दी ही। शर्ट किल्ली परा तुआरी ते लान्दा-लान्दा बाहर निकली आया। बाहर निक्लदे गै खब्बै पासै दी गली चा ढोलकी बज्जने दी आवाज कन्नें च पेई। चेतै आया, भरजाई होरें आखेआ हा—दसालियें कुड़ी दा ब्याह ऐ, कम्म-काज पुच्छी आमेआं। चलो संजा इत्थें बी होई औंग। ढोलकी पर झागै दे बोल सनोचे :
“चन्दन दे ओल्लै-ओल्लै क्यों खड़ी?”
“में ते खड़ी आं बाबल जी दे पास,
बाबल, बर लोडिये।
धिये, कैहो जेआ बर लोडिये?
“तारेआं बिच जि'यां चन्न”
चन्नां बिच जि'यां कान्ह
कन्हैया बर लोडिये।
में ते मंगनी आं जुध्या जी दा राज
संहासन बैठी राज करां।”
कुड़ियें दा सुर इन्ना मिट्ठा हा ते गीतै दे बोल इन्ने कोमल जे नन्दलाल रुकी गेआ। गीतै दे शोरले बोलें ओदे मनै गी, पता निं की छूही लैता—'में मंगनी आं जुध्या जी दा राज, संहासन बैठी राज करां।' हर जुआन कुड़ी व्होने बेल्लै इ'यै कामना करदी ऐ जे उसी रामचन्द्रै जनेहा सुन्दर कन्त मिलै, कौशल्या जनेही भली लोक सस्स व्हाऐ। इस्सै करी भलोके मां-बब्ब धियें दे नां रखदे —“जनक दुलारी”, “जानकी”, “सीता।” सीता दा नां सोचदे गै ओदे बचारें परता खाड्डा ते झिल्ले दी सीता, ओदी भरजाई दी सहेलड़ी ओदी अक्खीं अग्गें फिरी गेई। एदे माऊ-बब्बे बी इ'यै सनेही कोई गल्ल सोचियै एदा नां सीता रक्खेआ होग। पर धियें दे इ'यै जनेह नां रक्खने आले लोके मां-बब्ब की बिस्सरी जन्दे न जे जुध्या दे रामचन्द्र कन्नें ब्होयै बी ओ असली सीता कद्दू ते चिर राज सिंहासने पर बेही सकी ही। चौदां ब'रें दा ओ बनवास, ओदे च ब'रा भर रावणै दी कैद, ते इन्ने दुक्ख-कसाले जरियै अयुध्या बापस आई तां धुब्बे दे दों बोलें मुड़ियै बचारी गी जंगलें
दी शरणी जाई सुट्टैआ। नन्दू गी सेही हुआ जि 'यां अज्ज कोई नम्रों गल्ल ओदी समझ आई ऐ। अपने मल्ले दी ए सीता बी रूप-शलैपे च उस त्रेता जुगै दी सीता कोला किसै चाल्ली घट नेई ही। जि'यां आखो रूप-शलैपे दे गै फुल्लें-कलियें चा कुतै ए बी प्रगट होई होग। के बला ऐ ए जनानी। इस गरीबी च बी ओदा किन्ना डर-त्राह ऐ। किन्नी चर्चा ए एदी मल्ले च। पर कुत्थें ऐ ऐसी सीता ते कुत्थें ओदा ओ जमदर सिद्ध घरै आला ल'ब्बू। शैल कन्हैया बर जुड़ेआ बचानी गी, जिसी काला अक्सर भैंस बरोबर ए ते जेड़ी शकल दिक्खियै अपने-आप हासा आई जन्दा ऐ। कुत्थें उस सीता दे रामचन्द्र ते कुत्थें एदा ए ल'ब्बू ! कुदरत मखौल बी करदी ऐ तां किन्ने ढंगने आले, किन्ने बिस्सले। सीता ते रामचन्द्र, सीता ते ल'ब्बू ! बाह परमेसरा। तेरियां करामातां ! सारी रामायण फरोली दिक्खो, तुसेंइ ल'ब्बू जनेहा कोई चरित्र नज़री नेई औन लगा। पर, ए मेल बनेआ कि 'यां होग। एदे माऊ-बब्बै गी नेई ए लचारी बनी गेई ही जे, परियें आंगू चंचल ते उ'थै जनेह शलैपे दी मालक अपनी धियू गो उ'नें इस सिद्धै दे लड़ लाई दित्ता हा ? ल'ब्बू दे बी भाग दिक्खो।
नन्दलालै दिक्खेआ जे ओ सीता दे मकानै कोल आई पुज्जा ऐ। बड़ी ड्योढी, त्रै-चार पैड़ियां ढालियै खु'ल्ला बेहड़ा ते बेहड़े दे सिर पर खु'ल्ला नेहा इक कमरा। सामनै सीता दरी पर बैठी दी मशीनें पर कोई कपड़ा सीऐ करदी ही। नन्दू गी दिक्खियै उसने मशीन चलानी बन्द करी दित्ती ते मुस्करायै बोली, "शुकर ऐ भाऊ जी, तुसेंइ बी बेहल लग्गी ऐ। तुसेंइ मेरी सगन्ध लग्गै, दरी पर नेईं, उ'त्थें कुर्सी पर बवो।"
"अज्ज तेरै कन्ने लड़न आयां, भाभी!" नन्दू ने कुर्सी पर बौन्दे-बौन्दे आखेआ।
"मेरे कन्ने? मैं कुसै दा के बगाड़ेआ ऐ?" सीता दे मुंहां पर उ'थै मुस्कराहट ही ते मुस्कराने कन्ने ओदी दोनें खाबें मझाटे जढ़ियां गुत्तियां बनदियां न, नन्दलालै दियां नज़रां उ'न्दे च छालियां मारन लगी पेंइयां।
"भाभी, मेरी समझ च निं औन्दा जे रोज ए नित्त नमियां कहानियां कु'न घड़दा ऐ तेरै बारे च? की बनदियां न ए कहानियां? मल्ले च होर बी ते बहेरियाँ जनानियाँ रौहन्दियां न पर......." नन्दलाल सच्चै गै दुखी सेही हुन्दा हा।
सीता ने मुस्करायै जवाब दित्ता-"पर भाऊ जी, मेरे नेही होर कोई होऐ तां चर्चे होन ना ओदे, तां कहानियां बनन ओदियां। पर कहानियां बनने दा तुसेंइ दुक्ख की ऐ? माह्नू दियां कहानियां ते बननियां गै चाहिदियां। ए के होआ जे जन्मे, मठोए, हस्से-रोए ते मरी गे। इसी लोक खब्रै की बड़ा सुखी जीन आखदे न? चर्चा ते मनुष्यै दी होई गै लोड़चदी ऐ। नेई होई लोड़चदी, भऊ जी? तुस बिंद इस गल्लै पर सोचो करो ते अ'ऊं फिरकी धागा चाड़ी लैनी आं।"
मशीना दी ख'लकी फिकरी कट्टियै सीता ने मशीनें पर चाड़ी ते ओदे पर धागा चाढ़न लगी। नन्दलाल सीता दियां गल्लां सुनियै ओदे-पासै घूरियै दिखदा रेहा। ओदे बाल, ओदा गोरा मत्था, त्रिक्खा नक्क, गोरे मत्थे पर भरमट्टें दियां पतलियां पर लिफी दियां रेखां। तौले मशीन चलाने करी किश धागा फ़िरकी दे बाहरें लपटोई गेआ हा। सीता मशीन उल्टी चलाइयै उसी खोलन
लगी। ओदे पतले-पतले लाल ओठें पर अजें बी मुस्कराहट खेढै करदी ही। धागा खु'ल्ली जाने पर सीता ने नन्दलालै पासै दिक्खियै पुच्छेआ—
“तुस सच्चें गै सोचें पेई गे ओ भाऊ जी।”
“सोच्चै करना भावी, जे लोक इ'नें कहानियें कोला किन्ना डरदे-सं'गदे न ते इक तूं ए जे आखनी मनुक्खै दा जीन जीन गै नेई जे ओदियां कहानियां नेई होन।”
“झूठ थोड़ा आखनी आं, भऊ जी। अच्छा, दस्सो तुसें मेरै बारै नमां के-के सुनेआ ऐ? के नमीं कहानी ऐ बनै दी मेरी?” सीता पही मुसकराई ते ओदिये खाखें मझाटै पही गुत्तियां आई प्रगट होइयां।
“ना, भाबी तुस ए मकान की नेई बदली लैन्दे?” नन्दलालै बड़े सयाने ढंगै कन्ने रास्ता दस्सेआ।
सीता मुसकराई ते कपड़े गी, जिसी ओ सिया करदी ही, सुई हेठ सिद्दा करियै रक्खेआ तां चेतै आया जे ख'लकी फिरकी आला धागा ते अजें उप्पर आन्दा गै नेई। ओ धागे मेलन लगी तां नन्दलाल पही सोचन लगा जे उसने सीता गी कदे बी खु'ल्लियै हसदे नेई दिक्खेआ एदे मुसकराने च जड़ा जादू ऐ ओ एदे हस्सने च कुश्बा नेई होए। जनानियां ते इ'यै आखदियां न।
नन्दू गी चेत्तै आया, कल गै ओडी भरजाई कोल आइयै महल्लें दियां त्रै-चार जनानियां सीता दे इस मुसकराने दी गै चर्चा करें करदियां हियां, इक जनी ने आखेआ- “ए बी गस्ती दी कोई चाल ऐ।” नन्दू चाह हा पिए करदा। इक्कै घुट पीऐ उसने प्याली तरपाई पर रक्खी दिती ते गुस्से च उ'नें जनानियें दे बिस्सलें चर्चें सुनदा रेहा।
इक बोल्ली, “हसदी नेईं तां एदे च बी कोई भेद होना ई कुड़े। मेरी गल्ल चेतै रक्खेआं। दन्द होना ई कोई रंडा दा भज्जा दा। हस्सै कि 'यां? कोई ओदा भज्जे दा दन्द दिक्खी लै तां पंछी ओदे उस परियें आले शैलपै च फर्क नेई आई जा?” अपनी गल्लें पर आपूं गै खिड़-खिड़ करियै ओ हस्सी पेई ही। “भैने, हस्सने पर खाखें च ओ गुत्तियां बी कुश्बा नेई बनदियां होन जड़ियां मुसकराने कन्ने टकोदियां बनदियां न। नेहा गुहाड़ बी परमेसर इ'यै जेनेह कब्ते मनुक्खें गी गै दिन्दा ऐ। सूरत दिक्खियै सेही हुन्दा ऐ जि'यां कोई राज भोगने आली ऐ।” द्वारके दी मां बोली ही।
“इ'नें गुत्तियें दे सरें च अज्जै तगर खबरै किन्ने तारू-अनतारू डोबे न इस शरूपनखा ने। एदा बी नक्क-कन्न नेई ना बढे़आ कुसै तां आखेओ।” इक जनानी ने भविष्यबानी-जन कीती।
द्वारके दी मां बोली- “घरा आला मोआ ऐ जलखड़ जमदर। एदे नक्क-कन्न कुन्ने बढे़ न?”
“पंत्यानी जी, जिन्दै रौहन्दी ए ना-उस डागदरे पर ई अज्जकल जादू कीते दा।” इक जनी ने इ'यां आखेआ जि'यां ए खबर उसने पताला कड्ढी आन्दी ऐ। पर द्वारके दी मां नेइयौं रखदी किसै चाल्ली दी छपैल- “बोली, कुड़े तूं इ'यां डरी-डरी कैसी बोलै नीं? सारे महल्लै जड़्डी गल्ल नशर होई दी ऐ ओदी छपैल के? ओ मोआ डाक्टर बी.... के नां ऐ ओत्तर-जाने दा? जसोदा लाल
जां खबरें जसोदानन्दन। हुन धौले लगे फिरन, तां उसी ए रासां रचाने दा शौक चढ़ेआ। राधकां जे उसी तुपदी-तुपदी आई पुज्जी ऐ। उ'आं किराएदार ते उ'आं चोरी दा जराना। अजें चोरी-चोरी ऐ ते कल्ल सारा शैहर एदे पर थुक्कग नेईं तां आखेओ।’’
‘‘पंत्यानी जी, डागदार घरै आली कन्ने ते आखदे न कूंदा-बोलदा नेईं। ओ बेचारी सच्ची रोंदी ऐ जेडी छाती पर रोड़ दलने आस्तै ए पारी आई गेई ऐ। जागतें दा आखदे न बुरा हाल ऐ। इ'यां डरे-संगे दे रौहन्दे न जे बचारे दी बोध गै रुक्की गेई ऐ। दिक्खी किस्मत। इसी आखदे नी-माऊ बब्बे दे जीन्दे-जी जतीम होई जाना। बेड़ा गर्क जा इस डैनी दा। दिक्खी लैओ, इस ने इस महल्ले चा निकलना ऐ पर केह्द्यें चरे च अग्ग लाइयै।’’
x x x
‘‘फही सोचें च पेई गे, भऊ जी। इस उमरी इन्नी सोच करन लगे तां मुहां दा रंग पीला पेई जाग। बड़ी औतरी चीज बनाई ऐ परमेसरै ए सोच बी। जुआनी दी बैरी, हासें गड़ाकें दी शरीक। के आखदे दे हे तुस-ए घर की नेईं बदली लैन्दी? तुस लेई चलो हां अपनै। देई ओड़ेओ इक लौहका नेहा चोबू किराए पर। कन्ने तु'न्दा पैहरा बी होई जाग।’’ सीता मुसकराई।
‘‘अपना होंदा, तां लेई गै चलदा भाभी, पर उत्थें ते आम्मी इक किराएदारै आंगू गै। महीने दे सट्टू-सत्तर आनियें भरजाई दी तली पर रखणां तां रै’वै करनां। नन्दलालै सोचेआ-कदें सच्चें ओदा अपना लौहका नेहा बी मकान होंदा तां इक दिन बी सीता गी इस लैंका च नेईं रौहन दिन्दा। ए महल्ला लैंका नेईं ते होर के ऐ।’’
‘‘तुं’दा अपना मकान हुन्दा, तां ते तुस मिगी उत्थें जरूर लेई चलदे, की भऊ जी?’’ सीता फही मुसकराई, ‘‘सच्चें?’’
नन्दू गी सेही होआ जि'यां ए ‘‘सच्च’’ कुत्तै पक्कियें पौड़ियें च रुलकडे कैह् दे पतीले आगूं ओदे मनै च दूरै तगर सन्-सन् करदा उतरदा गेआ ऐ। किन्ना डूंगा हुन्दा ऐ, आदमी दा मन बी।
‘‘पर तुस मिगी लेई की जन्दे अपने घर, भऊ जी? इसकी जे तुसेंई मेरे पर तरस औन्दा ऐ? जां इस करी जे लोक मेरे बारै जड़ियां गल्लां करदे न ओ झूटियां न? जां तु'न्दे मनै च बी कोई होर गल्ल ऐ?’’ सीता ने मुसकराइयै पुच्छेआ ते कैंची कन्ने बाहमें दे कफें च पाने आस्तै लद्धे दी टल्ली कतरन लगी।
नन्दलाल बचारा सोचें च पेई गेआ। कैसे सवाल पुच्छे न इसने। के जवाब ऐ इ'न्दा? तरस औने आली गल्ल बी ठीक ऐ। ए बचारी जुआन, मेहनती जनानी ऐ। लोकें दे टल्ले सीऐ, अपना, अपने सिहड़ घरै आले दा ते अपने इक्कें इक जागते दा गजारा चलाऽ करदी ऐ। कुत्तै मन्दरें, शिवद्वारें नेईं जन्दी। कथा-सतसंगें च नेईं जन्दी। मेले-मसादें दा इसी शौक नेईं। हां, टल्ला साफ-सुथरा लान्दी ऐ, तां के माड़ करदी ऐ? अपना उद्दम ऐ। ऐसे मनक्खै पर तरस की नेईं आवै? ते रही लोकें च फैली दी एदी बदनामी, पर एदे कोल बेठियै, एदे कन्ने दो गल्लां करियै मन मन्नदा नेईं जे ए बुरी जनानी ऐ। दरअसल एदा शैलैपा गै एदा बैरी ऐ। उसने सोचेआ, जनानियें च हसद
न्द्रा ऐ उ'न्दी रत्त चु घुले-मिले दा। इसी दिक्खी-दिक्खी जलदियां न, ते मनै दा संगड़ कददियां । इसदी निन्दा-परोख करी-करियै। पराई निन्दा करने दा बी इक स्वाद हुन्दा ऐ। ए बचारी बुरी नेईं, इसी जानियै बदनाम कीता गेआ ऐ। एदी अखियें च कुत्थें ऐ मैल? एदे मुस्कराने च कुत्थें ऐ ओ बिस्सला असर? ते इ'नें दों गल्लें दा अलावा मेरी इस हमदर्दी दा होर त्रिया कारण के होई सकदा ऐ? नन्दलालै अपने मनै कोला पुच्छेआ। सीता ओदे पासै दिक्खै करदी ही। नन्दलालै दी नजर ओदे कन्ने मिली तां सारी जिन्द पर इक सरकंडा उ'ब्बरी गेआ। सीता ने नजर नीमीं करी लेई। नन्दू उसी दिखदा रेहा। उसी सेही होन लगा जे ओदा कालजा धडकन लगी पेआ ऐ। ''त्रौनें वा कु'न केड़ी गल्ल ठीक सेही होई तुसें गी भऊ जी?'' सीता ने मुस्कराने होई पुच्छेआ।
''त्रैवै भावी'' नन्दलालै दे मुहां जि'यां सैहबन गै निकली गेआ।
''त्रैवै? त्री गल्ल बी ऐ कोई भऊ जी?'' सीता मुस्कराई ते नन्दलालै दी नीमीं नजरें च ओदे भलोके मनै दी थाह लैन लगी।
नन्दलाल आपूं हराना हा जे उसने ए दे जवाब दित्ता ऐ। सीता पही मशीन चलान लगी पेई ते नन्दलाल भलखोए दा उसी दिखदा रेहा।
नन्दलाल सीता दा ना सक्का देर हा ते ना गै सरीकती चा। इस मल्लै डाक्टर जसोदा नन्दनै दे मकानै च कराए पर कमरा लेयैं जेल्लै सीता आई ही तां नन्दू दी भरजाई कन्नै गै स'बनें कोला पैहलें ओदी बाकफी होई ही। बल्लें-बल्लें दोनें च स्नेहडचारा बधदा गेआ हा। सीता दे, मशीनें दे इस कम्मै गी चलाने-बधाने च नन्दू दी भरजाई ने शुरू-शुरू च बड़ी मदद कीती ही। सीता इस गल्ला ओदी बड़ी देनदार ही। दोनें स्नेहडिये दा, महल्ले च आपूं-बिच्चें बड़ा औण-जान हा। नन्दू दी सीता कन्नै बाकफी अपनी भरजाई दी मारफत गै होई ही। नन्दू दा बड़ा भ्राऽ अमृतसर कुसै मिलै च नौकर हा। नन्दू एफ० ए० पास हा। शैहरा दे इक प्राइवेट स्कूलै च पढ़ान्दा हा। सौ-सवा सौ रुपेआ तनखा मलदी ही। 60-70 रुपे भरजाई गी, घरै दे खर्चै आस्तै देई उड़दा हा। अजें कुआरा हा, इस करी खाने-लाने दा शौक बने दा हा। नन्दू समझदा हा जे ओदी भरजाई बी हून दूयैं जनानियें दियां गल्लां सुनी-सुनी सीता बारें इक दुबधा च पेई गेदी ही। सेही हुन्दा हा हून ओ बी सीता गी चंगी जनानी नेईं ही समझदी। थोड़े दिनें दी डा० जसोदा नन्दनै गी लेयैं ए नमीं कहानी उडरै-पुडरै करदी ही। कुत्थों पता लगदा ऐ इ'नें जनानियें गी इ'नें गुप्त गल्लें दा? नन्द लाल हैरान होए दा सोचै करदा हा। के-के घाट घड़ी लेई औंदियां न! पर नन्दू गी जड़ी गल्ल चबात लान्दी ही ओ ही सीता दी ए भोली-निडर मुस्कराहट। जंदूं कदें उसने ओदे कोल आइयै ओदे कन्ने महल्ले च फैली दी ओदी बदनामी दी गल्ल कीती तदूं गै नन्दू ने दिक्खेआ, ओ ना बिन्द घबराई, ना डरी, ना झक्की। बस, पैहलें आगूं मुस्कराइयै उसने म्हेशां इन्ना गै पुच्छेआ, ''होर के आखदे न लोक, भऊ जी?''
सीता दी नजर बेहड़ै गेई। उसने दिक्खेआ डा० जसोदा नन्दन बेहड़ै खं'गे ते पही अपनी बैठक दी सींगल खोलियै अन्दर चली गै। बैठक कोट, नकटाई खोलदे-टंगदे उ'नें दो-त्रै बारी
सीता दे खु'ल्ले दे दरवाजे पासै दिक्खेआ। कुर्सी पर बैठे दे नन्दू दी उ'न्नेई पिट्ठ गै ल'बदी ही। चिट्टा कुर्ता धोती ते चपली लाइयै ओ बाहर निकले ते सीता दे दरवाजे कोल आई खड़ाते। पुच्छेआ, "के हाल ऐ हुन लाल दा सीता? खं'ग ते रातीं उसी नेई होई। कुत्थें ऐ इसलै?"
"अज्ज स्कूल गेआ ऐ डाक्टर जी। किन्ने दिन होई गे हे घर खट्टै पर लेटे-लेटे। अज्ज जिद्द करन लगा तां में जान दित्ता। तुसें बी आखेआ हा कोई हरज नेई।"
नन्दलाल कुर्सी परा उड्डी खड़ाते। उसने डाक्टर साहब गी हत्थ जोड़ियै नमस्ते कीती। जुआनी ने बुढ़ापे दा अदब कीता, बढ़ावा इस्सै च प्रसन्न होई गेआ।
"ए कु'न न सीता? में नेई पन्छानेआ इ'न्नेंई।"
"मेरे देरे न डाक्टर जी।"
"अच्छा-अच्छा, देरे-भावी दियें गल्लें च त्रिया-त्रैफैन कु'न हुंदा बिच औने आला। के नां ऐ इ'दा?"
"नन्दलाल।"
"बड़ा शैल, बड़ा शैल। कोई जरूरी थोड़ा ऐ जे भरत-लछमण गै हुंदा।" डाक्टर होरें लौहका गड़ाका मारेआ ते मकानै दे अन्दरले पासै चली गे। सीता ने उ'न्दी चपली दी छेड़ मद्धम हुंदी सुनी तां बोली, "नन्दू इ'यै न डा० जसोदा नन्दन जिं'दे पर में अज्जकल जादू कीता दा ऐ। दिक्खेआ बचारे कि'यां छड़कै-तड़फै करदे न। इ'न्दे गै बारै च सुनियै तूं अज्ज आया हा ना? दिक्खी लेआ ना। मेरे लाल दे प्राण इस्सै देवता ने बचाए न। उसी नमोनिया होई गेदा हा। तूं लाल दे पिता ते दिक्खे दे गै न बचाए। ओ के करने जोगे न? इ'नें उ'न्नेई बी कुत्तै, अपने रसूखै कन्ने, बजाजी दी थोक हट्टी पर नौकर रखाई उड़ेआ ए। 50 रपे महीने दे ओ बी लेई औन्दे न। इ'न्दा ए कमरा कराए पर लेइयै अ'ऊं किन्नी सुखी ते निश्चिन्त आं के दस्सां। इ'दे डरें मल्ले दे मनचले ग'बरू टल्ले स्याने दे पज्जें बी इस बेहड़ै नेई औन्दे। ए मामूली गल्ल ऐ भाऊ जी?" सीता मुसकराई।
"पर, भावी! जनानियां ते आखदियां न ए डाक्टर कसाइयें कोला बी बद ऐ। अपनी जनानी कन्ने कून्दा-बोलदा नेई। जागत एदे कोला थर-थर कम्बदे न।" नन्दलालै दे मनै च जि'यां कोई खतोला भुड़के करदा हा।
"कुसै दे मनै दी कोई के जानै, भाऊ जी। त्रै जागत हे इ'न्दे। मंझला इ'नें प्राणें कुला बी बद प्यारा हा। में ते दिक्खेआ नेई बचारा, पर आखदे न ओ रूप-गुण ते पढ़ाई स'बनें च सिरमौर हा। इक दिन ओ नैहरा न्हौन गेआ ते फही परतियै नेई आया। बचारा डुब्बी गेआ। डाक्टर बचारे दे कालजै बड़ी गैहरी चोट लग्गी। मनै च ऐसी दुआसी बैठी जे जीने दा रूप-स्वातम गै बदली गेआ। बाकी दमें जागत बुरी सोहबतें बिगड़ी गेदे न। पढ़नेई नकारे न। ए बचारा उ'न्नेई निख्खरदा ऐ, दुखी हुंदा ऐ। जनानी गी इक पुत्तर बजोग, इक नकारें दा दुख, त्रिये जोड़ें पीड़ा। उम्रें दी गै रोगी ऐ बचारी। डाक्टर ऐरे-गैरे लोकें दा घर औना-जाना पसिन्द नेई करदा। घरै आली बचारी, सै कुत्तै
जाने जोग नेईं। सबेरे-संजा पूजा-पाठ, ते चु’ल्ल-चौंका होई जन्दा ऐ। लोक बी सच्चे न नन्दू। डाक्टर हसदा की नेईं? गीत की नेईं गांदा? सीता गी उसने कमरा कराए पर देइयै एदे पर कयास की कीता?’’ लोकें दा ए स्वातम बी बड़ा नोखा दिक्खेआ, भऊ जी। ना हसदे दिक्खी सखान्दा ऐ नां रोन्दे दिक्खी सखान्दा ऐ। सीता मुस्कराई ते ओदे मूंहां पर उ’थै पेहली चमक आई गेई। नन्दलाल मुग्ध होय्यै ए धुप्प-छां दिक्खै करदा हा।
‘‘उ’आं इक गल्ल दस्सां भऊ जी!’’ सीता ने उसी अपने पासै घूरदे दिक्खियै आखेआ। ओ उसी उ’आं गै दिखदा रेहा।
‘‘भऊ जी, मर्दै ते जनानियें च उ’आं इक बड़ा फर्क ऐ। डाक्टर भाएं मेरे पर लक्ख तरस खन्दा ऐ, लाल दी बीमारी च दो-दो, त्रै-त्रै बारो दिक्खन औंदा रेहा, पर दवाइयें दे पैसे ओ मंगियै लेई लैंदा रेहा ते कमरे दा कराया? इस बारे उ’न्दी ताकीद ऐ जे चौथी तरीका तगर उ’नेंईं थ्होई जाना चाहिदा। खाने-पीने दी बी साढे कन्ने कोई सांझ नेईं। ते तुस अपने पासै गै दिक्खो हां। तुसें मेरे पर तरस बी औन्दा ऐ, मेरे कन्ने हमदर्दी बी ऐ। तु’न्दा अपना मकान हुन्दा तां कराए पर जां कुश्वा मुफ्त गै तुस इक-अद्ध कमरा बी मिगी देई उड्डे पर, कदै तम्बी-कमीच तुसें बी सीने आस्ते मिगी नेईं दित्ती।’’
‘‘तम्बी कमीच? तम्बी-कमीच भावी मैं लान्दा गै नेईं।’’ नन्दू ने घाबरे दे जवाब दित्ता।
‘‘लान्दे बी हुन्दे भऊ जी, तुसें तां बी नेईं हे मेरे कशा सियाने। ए ते तुसेंगी बी पता ऐ जे मेरा गुजारा इस्सै मशीन पर ऐ। ते दुए पासै न इस महल्लें दियां ए जनानियां। मेरे बारे भाएं चोरी-चोरी लक्ख परोख-मैजर करदियां न, पर उ’न्दी बदौलत गै, ए दिक्खै करदे ओ, मेरे कोल कम्मै दा किन्ना तमार ऐ। दिन-रात मशीन चलान्नी आं पही बी कम्म निबड़दा नेईं।’’
‘‘तेरे हत्थें च सफाई ऐ ना भाबी। पही स्याई बी बजारै धमां घट लैन्नी ऐ। सीने दा कम्म की नेईं आवै?’’ नन्दू ने अपने पासेआ चतराई दी गल्ल कीती।
‘‘ए गल्ल नेईं नन्दू जी। चौं पैसें दी बचता करी ए कम्म मेरे कोल नईं औन्दा। ए कम्म औन्दा ऐ मिगी दिक्खने दे पज्जें पिच्छें। औं ते कुत्ते औन्दी-जन्दी नेईं। जड़ी बी जनानी मेरी निन्दा-परोख सुनदी ऐ, उ’थै ‘‘अच्छा?’’ आखियै मिगी दिक्खन औन्दी ऐ। पर खाल्ली हत्थ किस ब्हाने आवै सै दो-त्रै तल्ले सीने आस्तै जरूर देई जन्दी ऐ। कन्ने मिगी दिक्खी-अनजाई जन्दी ऐ जे जिसदी इन्नी चर्चा ऐ ओ कब्बती जादूंगिरणी ऐ कवेही?’’ बड़े भोले लोक न साढे लाके दे, भऊ जी। जड़ी इक बारी तल्ले स्याई लेई जन्दी ऐ ओ इक ते होई जन्दी ऐ मेरी पक्की गाहक ते कन्ने बल्लें-बल्लें मिगी पछानियै मेरी हमदर्दी बी होई जन्दी ऐ। जो-जो गल्लां महल्ले च मेरे बारै लोक आखदे-गलान्दे न, इक-इक गल्ल मिगी सुनाई जन्दियां न। अ’ऊँ कें कि’यां आखां जे ए जनानियां बुरियां न। लक्ख निंदन-भंडी करन, पर मेरी गरीबी दी परबस्ती बी ते इ’नें गै कीती ऐ। की झूठ ए, भऊ जी?’’ सीता नन्दू पासै दिक्खियै मुस्कराई। नन्दू ओदे मूंहां पासै दिक्खै करदा हा, टऊ होए दा।
"मिगी डर इस निन्दा-भंडी दा नईं नन्दू जी। मिगी डर ऐ। जिस दिन इ'नें स'बनियें मेरे कन्ने हमदर्दी होई गेई उस दिन मेरा कम्म घटी जाना ऐ। फही उ'न्दे कन्ने स्हेलड़चारा निभाने आस्तै में मन्दरें बी जाना पौग, सत्संगें च बी उ'नें मिगी घसीटना, बरतें-नत्तें दे टैंटे बी पेई जाने न। कम्म करने गी बेहल गै किन्नी थ्होग उसलै? इस करी इ'नें भलोकी जनानियें कन्ने अपना ए नाता मिगी बड़ा रास आवै करदा ऐ, भऊ जी। ए बदनामी मेरे आस्तै इक नरोई घनी ठंडी छां दा कम्म देइ करदी ऐ। मेरा टब्बर पलै करदा ऐ। आऊं बड़ी सुखी आं, बड़ी निश्चिन्त आं।"
नन्दलालै दिक्खेआ—दो जनानियां टल्ले सियाने आस्तै बेहड़ै आई गेइयां न। ओ उट्ठियै चली गेआ।