मेरे हत्थ छहोंदे तेरे प्राण जागी पौन्दे,
मेरे तेरे किट्ठे अरमान जागी पौन्दे न,
तेरे बाहजू इत्त हिरखी निं होर कोई,
अस दमै जागनियां, बाकी सारे सौन्दै न।
पुड़ तेरे दो पक्के पत्थरै दे घड़े दे,
मन मेरे दो पक्के मेरी छतिया च जड़े दे,
इक मन सस्सरी दी अखियें च चु'ब्बे दा,
दुआ मन रौहन्दा डूंगी सोच बिच डुब्बेदा।
इक मन मेरा इ'नें पिंजरे च पाए दा,
दुआ परदेसी कैन्त, कन्ने-कन्ने लाए दा,
कैदियें बचाएं गी जे चक्कियां निं ध्होन्दियां,
मनै दियां गूड़ियां तां गल्लां कि 'यां होन्दियां।
तेरे कच्छ बौन्नियां तां दुख जन्दे बिस्सरी,
मनै गी जलाने आली अग्ग जन्दी हिस्सली,
जिन्द जि'न्दै बस, मेरा मन उ'न्दै बस नईं,
भागें दी लकीर मोइये, मेरी अति बिस्सली।
अद्दी चप्पी मारी करी तेरे कच्छ बौन्नी आं,
पता नेइयों रौहन्दा फिरी जागनं जां सौंनी आं,
खब्बा-सज्जा हत्थ बारी-बारी कन्ने लात्री आं,
मुड्ड-मुड्ड गाला तेरे मुंह पान्दी रौहनी आं।
तूं ताल जगान्नीं, कन्ने गुनगुन गान्नी ऐं,
मन्ने बिच सुत्ती दियां बेदनां जगान्नी ऐं,
किश चेत्तै औन्दा हत्थ ढिल्ले होई जन्दे न,
मन्ने बिच प्रीतै दियां मूरतां बनानी ऐं।
घुमर-घुमर तेरा मन करलांदा ऐ,
दूर गेदे सज्जने दा चेता मी करांदा ऐ।
खिल्लरे दे बालें बिच जान आई जन्दी ऐ,
पीले रंगे पिच्छें सुत्ती लाली गी जगांदा ऐ।
दाने तेरे पुड़ें बिच चाएं-चाएं जन्दे न,
मोती दा के भौ जित्थें हिरखै दे धन्दे न;
दाने मेरी हीखिये ते ओंसिये दे इ'यां गै
पक्के पुड़ें बिच आई भज्जी फिस्सी जन्दे न।
पुड़ तेरे कि'यां मोइये कन्ने कन्ने रले दे!
साढे दौं मन मोइये बक्खो-बक्ख जले दे,
पुड़ें दा मलाप तदुनै सुर मिट्ठे लानी ऐं,
मनें दा बजोग मोइये चेत्तै की करान्नी ऐं?
उ'नें जदून औना, मिगी दुक्ख सारे भुल्ली जाने,
ताने-मीणें मुक्की जाने, जालो-खाले भुल्ली जाने,
मेरे गित्तै इस घर फुल्लें आली ब्वार औनी,
दिन असें कण्डे आंगू हिरसा आले भुल्ली जाने। ✧
सन्नासर
सैहमी दिया हीखी कच्छ जि'यां कोई खं'गी जा,
गासा गी रोआंदा जि'यां तारा कोई लंगी जा !
चानचक्क ओंगली गी कंडा जि'यां डंगी जा,
वासना दा लोरा जि'यां अक्खियें गी रंगी जा,
जन्म पवै पनिया च ब'दै जि'यां ओदा घेरा,
इस्स्रै चाल्ली सन्नासरा, चेता मिगी आवै तेरा॥
चाननी च धार झांस्कारै दी ऐ हस्स्रै दी,
क्वानी जोराबरें आली मन जेदै बस्स्रै दी,
तेरा ओ गुहाड़ दिक्खी करी जड़ो नस्त्रै दी,
रात काले छौरे रुक्खें ख'ल्ल जाइयै दस्स्रै दी,
कुतै रातीं गद्दिया ने भाख लम्मी लाई हो।
बेदन ओदे मना आली कैसी करलाई हो!
सबज़ें दी डब्बिया च मोती ऐ सम्हाले दा,
धारें दे शलैंपै रली थाहर जि'यां ताले दा,
प्रीतै दिया साधना ने 'दियां' जि'यां बाले दा,
पहाड़ै दिया आतमा ने गीत जि'यां पाले दा,
धारें दे नकेबले च सन्नासर बस्सै दा,
भौरें थमां दूर जि'यां फुल्ल कोई हस्सै दा।
कोठे परा छिल्लुयें गी आले अजें अते भुल्ले नेईं,
मोंढ़ियें दे सप्प लम्बे काले अजें भुल्ले नेईं,
मनै बिच रूपै दे ओ जाले अजें भुल्ले नेईं
गीतें बहान्नें भेजे दे सम्हाले अजें भुल्ले नेईं
शैल रूप दिक्खी माह्नू फिरी कैसी जीन्दा ऐ।
जीन्दा, तददै फट्टे दे लंगर मड़ा सीन्दा ऐ।
दि'ब्ब ऐ शलैंपा तेरा, पक्खरें दा बास ऐ,
सर कि'यां सुक्का तेरा, चित्त की दोआस ऐ?
कोदा ऐ बजोग तुगी होखी की नरास ऐ?
आमीं आं बजोगी, मेरी तेरी इक्क रास ऐ
पुछदियां चौड़ां, चित्त सुंकें नै थम्होंदे नेईं
कैदी ऐ छपैल तुगी, इ'यां मड़ा रोन्दे नेईं!
x x x
साथिया, शलैंपै दिक्खी मेरे भरमाण्यां नेईं,
गल्ल मेरी बेदना दी भुल्लियै बी लाएयां नेईं
घाऽ ए गरीबिया दे मुड़ियै जगाएयां नेईं;
मेरे चौन्नें बक्खीं दुक्ख भुक्खा दे न बस्सै दे,
गीतें बहान्नें जीने आली बत्त बिन्द दस्सै दे।
दूरा दा गै थाहर मेरे सुन्दर बझोन्दे न,
रात दिन इत्थें, होर चाल्ली दे ए होन्दे न,
मोती न ए खारे, जिन्दे हार ए परोन्दे न,
बाहरा हस्सी लैन्दे, दुख चित्त इ'न्दा कोहन्दे न,
दुक्खें दी ए कहानी तु'न्दी समझ च औनी नेईं,
सुनी जेल्लै तुसें रातीं नीन्दर फही पौनी नेईं॥
✧
जिन्दगी
हवा पुच्छदी ऐ तारें शा-
भला ए जिन्दगी के ऐ?
ओ न्हेरा पक्ख हा,
तारे बड़े खुश हे, सुन्हाके हे
ते चढ़ना हा कुत्तै चन्नै चिरें सारै-
चमकदा बृहस्पति तारा लगा आखन
जदूं ए चन्न नेईं हुन्दा
तां सेही हुन्दा ऐ जि'यां अस कुसै कैदा चा छड़के आं,
चमक म्हाड़ी बधी जन्दी।
हर इक तारे गी सेही हुन्दा जे ओ ओ बी ऐ,
उ 'दी बी कोई सत्ता ऐ,
उ 'दे लक्खां गै साथी न,
नमां परिवार उ 'न्दा ऐ,
नमां संसार उ 'न्दा ऐ!
चमकना अपने सहारे पर गै, हुन्दी जिन्दगी सच्ची,
पराधीनी दे जीने गी भला कोई जीन के आखै?
हवा पुच्छदी ऐ चन्नै 'शा
"भला ए जिन्दगी के ऐ?"
चमकदा चन्न पुन्नेआं दा लगा आखन -
मेरे ए दाग दिक्खैं नीं ?
में रोगी आं,
में इक निर्जीव प्राणी आं,
मेरी ए मांगमी लोऽ गै मेरे दागें दा कारण ऐ,
मेरी लोथा दा कफ्फन ऐ,
तां मेरी चांदनी विधवा दे हासे आगूं ल'ब्बै दी।
मेरे कन्ने बाधाता ने जनेहा जुलम कीता ऐ,
कुसै बैरी ने नेईं होऐ!
में जिस गित्तै आं तरसै दा,
जिदे गित्तै घटा करनां,
जिदे गित्तै बधा करनां,
में के दस्सां,
जे जिन्दगी के ऐ ?
मिगी ते दुक्ख इ'थै ऐ-
जे में सागर दा पुत्तर आं,
ते इस चाल्ली जिए करनां !
हवा पुच्छदी ऐ सागर गी -
भला ए ज़िन्दगी के ऐ?
ते सागर ने बड़ी गम्भीरता कन्ने उसी दिक्खेआ,
लगा आखन :
'समझना अपने हद्दै गी,
ते मरजादा बनाई रक्खनी,
भरी लैने मनै अन्दर,
कसाले दुक्ख ए सारे,
उ'नें गी मोती ते मुंगे समझना,
प्रगट नेईं करना,
ते दूएं गी सैहज शीतल फुहारें ने सुखी करना।
मेरा आदर्श जीने दा,
मेरे इस खारे पानी च गै बनदे मोती-मुंगे न,
मेरे इस खारे पानी चा गै बनियै बदल ब'रदे न;
मेरे मोती, मेरे बदल,
बस इ'थै ज़िन्दगी मेरी,
इसी तप-त्याग दौं शब्दें च बी अस आख़ी सकने आं ॥
हवा पुच्छदी ऐ बदलै गी -
"बदल राजा,
तेरी समझ च के औन्दा,
जे असली ज़िन्दगी के ऐ ?"
बदल बाऊ दा रुख दिक्खी डरी गेदा हा चित्तै च;
ब, इन्नी गल्ल सुनदे गै उ'दा डर निं रेहा बाकी,
तुरत आखन लगा -
मोइये !
बस इन्नी सारी गल्ल सुनने पर मिगी इन्ना डराया ई !
मिगी ते ज़िन्दगी अपनी दा इन्ना सार समझोआ,
जे जिसलै गरजदी ऐ तां,
गरजदी गै, ए ब'रदी नेईं,
ब'री जन्दी ऐ जिस बेल्लै,
तां, उसलै मौज-मस्ती च ए अपना-आप भुल्लदी ऐ,
ते जीवन दान दिन्दी ऐ।
ब, ब'रने-ब'रने अन्दर बी जड़ा इक फर्क हुन्दा ऐ,
उसी जाने बिना ब'रना, बनी जन्दा ऐ पच्छोताऽ।
जिसी ऐ लोड़ बूंदें दी,
जिसी ऐ थोड़ बूंदें दी,
उ'नें थाहरें प जाई ब'रना गै असली ज़िन्दगी समझां।
पर ए पनछान औखी ऐ,
मिगी बी आई नेईं मोड़्ये,
में इसै लेई जुगें कोला,
जुगें कोला ब'रै करनां,
जे असली ढंग ब'रने दा,
समां ते देस ब'रने दा,
मेरी समझ च आई जन्दा।
मिगी मित्ती दी प्यासी आतमा दी बाज सुनने दे,
टकोदा, थौह जे आई जन्दा!
हवा ने गल्ल पूरी नेईं सुनी उस दी,
ते चुप कीती ढली आई ओ धरती पर,
नोआया सीस पैरें च ते पही बोली,
भला ए ज़िन्दगी के ऐ?
ते मित्ती,
उस्सरे दे नरम ओंकार लेई करी गोदा,
सुना करदी ही कोई लोरी;
ओ लोरी रोकियै बोली,
तुगी ए के सुदा चढ़ेआ?
इ'नें पचड़ें च की पेई एं।
मेरी भैने, बतोई जागी!
ब, पुच्छेआ गै तां सुनदी जा।
मिगी ते ज़िन्दगी ल'ब्बी ऐ अपनी सीर ममता दी,
जिदा रस में देआ करनीं, इ'नें अनगिनत प्राणें गी,
मेरी ए सीर जिस थाहरै प सुकदी ऐ,
बस उ'थै थाहर,
निरा बेजान होई जन्दा,
मरी जन्दा,
मेरी गोदा दे ए ओंकर,
इ'नें गै फुल्ल देने न,
इ'नें गै फुल्लना फलना-
मिगी बदलें, नदी-नाले शा जिन्ना नीर थ्वोदा ऐ,
में उस पानी गी इक सुच्ची अमानत समझी रक्खनी आं।
इ'नें प्यासें गी जिस चाल्ली बी होऐ,
बंडी दिन्नी आं।
मिगी ए लैना-देना गै बझोंदा ज़िन्दगी सच्ची,
मिगी ममता गै ए अपनी बड़ी बरदान सेही हुन्दी,
ए ओंकर गै मेरी जिन्दू दे सरकंडे बनी जन्दे।
हवा थक्की बी गेदी ही।
ते किश भलखोई बी गेदी;
उ'दी समझा च किश आया ते किश समझा चे नेईं आया,
जेड़ा समझा च आया हा,
उसी ही घोखदी जा दी,
जेड़ा समझा च नेईं आया,
उसी ही ओ भुला करदी।
जे दिखदी के ऐ,
इक कंजक
बड़ी सुन्दर, बड़ी भोली,
जगे दे इक दीए ने,
स्हिले दे केईं नमें दीए ही बालै दी।
हवा तौले ही जा करदी,
रुकी गेई,
लगी सोचन,
इसी बी पुच्छी लै तां के?
'तूं कु'न ऐं लाडली मेरी?'
'में इस सृष्टि दा जीवन आं,'
एदे प्राणें दी धड़कन आं।
ते ए तूं के करै करनी?
"करै करनी आं बस इन्ना-
जगे दे दीए कन्ने, ए नमें केईं बालदी जा, नीं।
ते ओ पिच्छें ?
बिना बाले गै कैसी छोड़ी आई ऐं?''
उ'नें दीएं च बत्ती नेई,
उ'नें गी बालने दा हुन कोई हीला नेई रेहदा
जड़े जगने गी तरस दे,
उ'नें गी बालै करनी आं ।
मिगी ए खेड प्यारी ऐ।
हवा सुनियै ए मुस्काई
ए खेड उस दे ही मन भाई,
खुशी मस्ती बनी इ'यां,
जे अपना भुल्ली गेई,
चली पेई उसदे कन्ने गै ।। ✧