नाटक दे पात्तर
| पात्तर | विवरण | उम्मर |
| **जित्तो (जितमल)** | कथा-नायक, करसान | 35 ब'रे |
| **बुआ गौरी** | जित्तो दी धी (रानो) | 9-10 ब'रे |
| **जोजां** | जित्तो दी चाची | 45 ब'रे |
| **जोजां दे सत्त पुत्तर** | चचेरे भ्रा | - |
| **जोगी (गारड़ी)** | ढोलै आला | - |
| **जोगी (गारड़ी)** | सरंगी आला | - |
| **रुल्लो लुहार** | जित्तो दा मित्तर | 35 ब'रे |
| **ज्यूनी** | रुल्लो दी घरैआली | 30 ब'रे |
| **ईसो (मेघ)** | जित्तो दा भाईवाल (साझीदार) | 32 ब'रे |
| **घग्घी (अम्बालिया)** | मैहता बीरसिंह दा कारमुख्तार | 45 ब'रे |
| **मैहता बीरसिंह** | जगीरदार | 40 ब'रे |
| **मल्ली सपोलिया** | मैहते दा सलाहकार | 32 ब'रे |
| **जसरोटे दा राजा** | शिकारी | 32 ब'रे |
| **बुड्ढा रुकोआल** | मैहते दी सामी | 50 ब'रे |
| **दो सपाही** | जसरोटे दे सिपाही | - |
| **आम लकाई** | ग्हार ग्रां ते शामाचक्कै दे लोक | - |
द्रिश्श पैहला
[ जसरोटे दा जंगल। राती दा समां । जाड़ै च देवता दी चौकी देने दा सूचक ढोल बज्जा करदा ऐ। बावे दे चेले दे हत्थै च धुफैड़ी (धूफ- धूनी आला पात्तर) ऐ। इक दीया बलै करदा ऐ किश लोक (मर्द ते दोए जनानियां) छिंडै छिंडै बैठे दे मुंडियां हलाऽ करदे न।]
जोगी
बावे दी कारका दे बोल सुनाऽ। (ढोलै पर डगे दा जोर घटाइयै)
घर रूपो दै ठोगर त्रुट्ठे, औंस नराणै लाई। भले नछत्तर जनम बावे दा, नारीं मंगल गाई ।।
(ढोल पर डगा जोरै दा)
मर्द- जनानियां
जै बावै दी, जै दाते दी।
सद्दी पंडत बेड़ै व्हालेआ, रासी नाम रखाई। रासी दा नां रक्खेआ पंतै, जितमल नाम रखाई ।।
मर्द- जनानियां
जै बावा जित्तो
[ ढोलै दी अवाज ते बावे दे जैकारे रली- मिली जंदे न। इक जनानी गी पौन आई जंदा ऐ। ओह् जोरें-जोरें सिर भुआड़ना लगी पौंदी ऐ। उसदे खिल्लरे दे केस बी लुआरे खान लगदे न। इन्ने च गै जसरोटे दे राजे दे दो सपाही हत्थे च भल्लां लैते दे आई जंदे न। सपाही स्टेजा पर चौकी च शामल लोकें च, करें इद्धर करें उद्धर तेजी कन्ने आँदे- जंदे न।]
दोए सपाही
(भल्लें कन्ने डरांदे होई) चुप करो, चुप करो। की पाए दा ऐ ए रोला तुसें?
इक सपाही
जसरोटे दी सरकार इस जाडै च शकार खेढन आए दे न ते तुसें ए सारा जाड़ बझाली सुट्टे दा ऐ
(ढोल फ्ही बज्जी पाँदा ऐ। लोक फ्ही पैले आंगर गै सिर भुआड़न लगी पौंदे न ते बावे दे जैकारे लान लगी पौंदे न)
दोए सपाही
(भल्लें दे कुंदे कन्ने लोकें गी गु'ब्बां कराइयै मारदे न) सुनेआ नेईं तुसें? अस के करलाऽ करने आं? की तुं'दी शामत आई ऐ? जसरोटे दी सरकार..... (जसरोटे दे राजे जा प्रवेश, ढोल बज्जना रुकी जंदा ऐ)
राजा
बंद करो ए बकोआस। किन्ने चिरै दे मेरे सपाही तुसेंगी ठाका करदे न जे रौला नेई पाओ, रौला नेईं पाओ, पर तुस ओ जे तुसें ए सारा जाड़ गै सिरा पर चुक्की लैता दा ऐ।
(ढोल फ्ही बज्जी पौंदा ए ते लोक मुंडियां लुआरदे फ्ही जैकारे लान लगी पौंदे न)
लोक
जै बावै जी । जै बावा जित्तो दी।
राजा
कु'न ओ तुस लोक ? कु'न ऐ तुं'दा एह बावा, जिसने तुसें गी इस चाल्ली बतेरी दित्ता ऐ?
लोक
जै बावे दी \! जै बावा जित्तो दी \!\!
राजा
(गुस्से कन्ने) बावा, बावा, बावा। कु'न ऐ तुं'दा एह बावा, जेहड़ा तुसेंगी इस चाल्ली अद्धी रात्तीं, इस जादै च नचाऽ करदा ऐ? जवाब की नेई दिंदे ? बोलदे की नेईं
लोक
जै बावा जित्तो दी, जै दाते दी।
राजा
(करलाइयै) सपाहियो, दिक्खा के करदे ओ, मारो इ'नें गी। भन्नी टकाओ इं 'दे ऐ ढोल-ढाल। (दोऐ सपाही लोकें गी मारदे न। लोक बे-होश-जन होई जंदे न । ढोल बज्जना बंद होई जंदा ऐ)
राजा
(रोह ते हरानी कन्नै) कु'न ऐ इं'दा एह बावा? कुत्थों दा देवता ऐ एह, जेदी मानता च ए लोक अपना-आप बी भुल्ली गेदे न ? (जोरै कन्ने) कोद्दा एह पखंड रचाए दा ऐ तुसें? कु'न ऐ एह बावा?
आदमी
(उट्ठियै ते कड़कियै) बावा जित्तो गी तूं नेईं जानदा, घमंडिया?
आदमी
उ'यै बावा जित्तो, जिन्ने सच्चै दी जोत जगाई ही।
आदमी
उ'यै बावा जित्तो, जिन्ने मैहनतू दा मान रक्खेआ हा।
आदमी
उ'यै बावा जित्तो, जिन्ने हक्कै दी लड़ाई लड़ी.
आदमी
बावा जित्तो, जिन्ने मैहता बीरसिंहै दे जुलमै गी बंगारेआ हा।
आदमी
बावा जित्तो, जिन्ने अपनी छात्ती च कटारा खाइयै अपने हक्कै दे गरोलें गी सूहा रंगी दित्ता हा।
सारे
उ'यै बावा जित्तो । उ 'यै बावा जित्तो। ( अवाजां बल्लें बल्लें फेड- आउट। स्टेज पर न्हेरा होई जंदा ऐ। सब लोक चली जंदे न)
✧
द्रिश्श दूआ
(जोगी ढोल ते सांरगी दे सुर मेलियै, कारका दी लैऽ पर गांदा ऐ)
त्रिगटा दे पैरें इच बसदा ग्हार ग्रां मनभाई। छर-छर करदे नाड़ बगदे, चीड़ें चंवर झुलाई ।। इस्सै धरती जोत जगी ही जित्तो नाम धराई। इक जित्तो इक धी नमानी, होर तीसरा नाहीं ।। दस्सें नैंह, दी घाली खंदा, बिरती ऐ हल-बाही। फ्ही बी दोखी जीन निं दिंदे, रुंरुं मैल समाई ।। चाची जोजा, डैन खुआंदी, मनै च लेई बुरे आई पुत्तरें गी ओ देऐ कमत्तीं, जित्तो दे पिच्छे लाई ।।
(ढोल ते सारंगी दे सुर बल्लें- बल्लें मद्धम पेई जंदे न । स्टेजै पर जोजां दे सत्त पुत्तर रींग बनाइयै नचदे-गांदे आई जंदे न)
इक जना
भाइया जित्तो, तेज कटारी बाकी सारे : भाइया जित्तो। मीसना भारी इक जना : जित्तो दे न, शैल जो खुंबे बाकी सारे : जित्तो दे न । नाज-गरोले \-- सारे : हाए-हाए जित्तो \! हाए-हाए जित्तो \!
( इक पासेआ औना ते दूए पासेआ निकली जाना) (हल्ल चुक्के दे जित्तो दा स्टेजा पर आना। बूआ गौरी सुत्थनू, कुर्त्ता ते कनारी आली चादर लेदे अपने बापू दे पिच्छे-पिच्छे, आवा करदी ऐ। शैल मांजे लश्काए दा इक बल्टऊ उसने सिरा पर चुक्के दा ऐ)
जित्तो
पिछड़ा मुड़ियै दिखदा ऐ गोरी तूं? अजें ते भलेआं लोऽ बी नेईं लग्गी धिए, ते तूं मेरे कन्ने की चली ऐं?
गौरी
अ'ऊं तुंदे कन्ने घा'ड़ी जा करनी आं।
जित्तो
तां फ्ही? इन्नी सबेला क्या बौली पर न्हौन करनी ऐं?
गौरी
अ'ऊं कु'नें बेलें दी न्हाई बैठी दी आं बापू । तुं'दे ठौगर नुहालने न नेई? उस्सै आस्तै नाडू दा पानी लैन जा करनी आं। सोचेआ, बापू दी \-र्योली चली जांग ते परतोने तगर थोढ़ी मती आओ-जाई लग्गी पौनी ऐ। उ'आं अ'ऊं इक्कली बी डरनी थोढ़ी आं (दूए रस्ते पर मुड़ी जंदी ऐ)
जित्तो
(उसी जंदी गी दिखदा ऐ, फ्ही माता बैष्णों दे प्हाड़ें बक्खी दिक्खियै) हे बैष्णो माता, एह खडाल मिगी तूऐं दित्ती ही। इसी जरम देइयै एदी माऊ गी ते तूं अपने कोल सद्दी लेआ ऐ। एह मां-म्हेटर अपनी माऊ दी इक्कै-इक नशानी ऐ, ते तेरी बी। तूं हमेशा इसदे सिरै पर अपना हत्थ रक्खेआं मां। (सिर नुआइयै बंदना करदा ऐ ते अग्गें निकली जंदा ऐ) (स्टेजै पर जित्तो दी बुड्ढी चाची जोजां दा औना। चादर उसने अपने लक्कै पर ब 'न्नी लेदी ऐ, पलचे दे धौले बाल खिल्लरे दे। उप्परले खुंबे परा इ 'बां ढलै करदी ऐ जि 'यां कोई बिल्ली शकारा पर झपटने गी बल्ले-बल्लें सरकदी जंदी ऐ। स्टेजै पर इक चुप्पी। लोऽ मद्धम जनेही। दूए पासे दा सिरै पर बल्टऊ चुक्के दे गौरी दा परतोना ।
(पर्दे दे पिच्छुआं कारकै दे बोल सनोचदे न )
लेई दे, लेई दे, लेई दे बावला, लेई दे शैल पटारी। गुड्डियां लेई दे ल्हौरी बावला, खिन्नू लेई दे पाठोहारी ।। गुड्डियां बूआ दियां मोतियें जड़ियां, लग्गी ऐ जरी कनारी। सज्जै-खब्बै खि'न्नू खेडे, खेडै बांह्मां लुआरी ।। हत्था खिन्नू छुड़की पेआ, कैसे सगन, बचारी ।।
(चाची खिड़-खिड़ हसदी ऐ ते फ्ही इक-दम सामनै आई जंदी ऐ)
जोजां
चंदला न्हौन निं जायां कुड़िये, मत कोई छोड़ै खाई।
गौरी
(गौरी ए बोल सुनियै खड़ोई जंदी ऐ ते जोजां पासै दिक्खियै)। जे चाची मिगी कुसै ने खाद्धा, चंदला देंग सुकाई।
जोजां
(बड़ा बकराल हासा हस्सियै) बाह भई, बाह् \! एड्डा सत-बल ऐ तेरे च, तां सांभेआं अपना-आप \! तेरी माऊ दा कालजा बी में खाद्धा हा अज्ज में तुगी खाना ऐ ते कल्ल तेरे बापू, उस जित्तो गी।
[ जोरै दा गड़ाका मारियै हसदी ऐ। बदल गर्जदा ऐ, बिज्ज मिल्कदी ऐ। स्टैजै पर रोशनी बिल्कुल मद्धम पेई जंदी ऐ। जोजां मैंतर- जन पढ़दी ऐ ते बिच्च बिच्च गड़ाके मारदी जंदी ऐ। गौरी गी धिक्का-जन लगदा ऐ। डरै कन्ने उसदी चीख निकली जंदी ऐ। सिरै पर चुक्के दा बल्टऊ भुंञा पौंदा ऐ ते गौरी मुंहैं दे भार भुंआ डिग्गी पौंदी ऐ। जोजां किल्कारी-जन मारियै चली जंदी ऐ। चीख सुनियै ग्रां दे किश लोक उत्थें आई जंदे न। स्टेजै पर अजें थोड़ी न्हेरा बने दा ऐ।]
आदमी
ए चीख कुन्ने मारी ? आदमी : ए चीख-कनेही ही? कुन्ने मारी ही ए चीख ? आदमी : कुसै व्याणे बच्चे दी चीख ही। आदमी : पर ओ जनानी कु'न ही, जेहड़ी बशर्में आंगर जोरै दा गड़ाका मारियै हस्सी ही ?
नं०1. आदमी
(गौरी पासै दिक्खियै) पर एह कु'न ऐ? (कोल जाइयै) ए दिबखो ए कु'न ऐ? नं०2. आदमी : एह ते बूआ गौरी ऐ। बावा जित्तो दी रानो क्या इस्सै ने चीख मारी ही? अ'ऊं जन्नां जित्तो गी खबर करनां। (जाना) नं०1. आदमी : (मुंडी ल्हाइयै) समझी गे में समझी गे इसी डराने आली होर कोई नेई, उ'यै जित्तो दी चाची जोजां छैन ही। उ'दै एहदे पेश पेदी ऐ। (गौरी दे सिरे पर हत्थ फेरदा ऐ) नं०३. आदमी : के बैर ऐ उसी इस मसूम कंजकै कन्ने ? नं० 1\. आदमी : शरीकी दा जैह जे घुलै करदा ऐ उसदे घटै अन्दर। ए सारी दुश्मनी, जित्तो दियां जमीनां खूसने आस्तै चलै करदी ऐ। सत्तै पुत्तर बी सारे चुटट- चटेस्सर ते मूढ़-मत्त। जेदै पेश कोई जान ओदा गै जीना औखा करी देन। नं०३. आदमी : बड़ी न्हेरगर्दी ऐ, भई\! इक भले-लोक मनुक्खा पर ए बड़ा गै पाप-अत्याचार ऐ। (नं० 2 आदमी दे कन्ने जित्तो दा औना)
जित्तो
(आँदे गै गौरी गी अपनियें बामें पर चुक्की लैंदा ऐ) (सूंक सुट्टियै) में ठाकेआ ही तुगी गौरी, जे इन्ने न्हेरै इक्कली घरा बाह्र नेई निकला कर। पर तूं कदूं सुननी ऐं मेरी ?
नं० 1\. आदमी
जित्तो भाइया, ए सब करतूत तुं'दी चाची जोजां दी ऐ। सेही होंदा ऐ उस्सै ने एद्दे पर कोई बार कीता ऐ। उ'यै जोरें- जोरें गड़ाके मारा करदी ही। नं०३. आदमी : असें सुनेअग हा उसदा ओ बशर्म हासा ते असें गै सुनी ही इस बूआ दी चीख। ओह कैसी चीख मारी ही इस मसूम कंजकै ने।
जित्तो
तुस्सै दस्सो, जे में चाची जोजां दा, उसदे पुत्तरे दा के बगाड़ेआ ऐ? ओह मेरी सक्की चाची गै नेईं, सक्की मासी बी ऐ । माता जोजलां दे मर जाने दे बा'द हून उ'यै मेरी माऊ दे थाह वी ऐ।
नं०३. आदमी
बिना कारण बैर करना गै बुरे लोकें दी नशानी होंदी ऐ जित्तो \! तूं इस कंजका गी उस डैनी दी करोपी कोला बचायां। तू बैष्णो दा भगत ऐं। उ'यै भगवती उस मसूमै गी अपने हत्थें दी छां च रक्खै (हत्थें गी बधाइयै छां करने दी मुद्रा बनांदा ऐ)
नं०2. आदमी
पर तूं अपना बी ख्याल रक्खेआं भाइया \! जे उ'नें सत्तें भूतें असेंगी इत्थें तेरे कन्ने गल्लां करदे दिक्खी लेआ तां कुश्बा साढ़े खुंबें दे झल्ल- झलाट बी फूकी देन। रढ़ी दी फसल डंगरें खलाई देन। उं'दा के आखना \! (सारे ग्रां गी उ'नें लोकें पासै दिखदा ऐ ते फ्ही गोरी गी चुक्के दे लम्मियां-लम्पियां दलांघां भरदा निकली जंदा ऐ। ओ त्रैवै जने संगचोए दे, इक-दूए दे मूंहें पासे दिक्खै करदे न)
आदमी
जित्तो बड़ा गै दुखी ऐ। आदमी : पर मन्नना पौना जे ऐ इक सच्चा- सुच्चा मनुस । आदमी : पर बचैरा इस लड़ाई च ते छड़ा-छांट ते कल्ला ऐ ना। आदमी : क्या अस लोक ओद्दी किश मदद नेई करी सकदे? आदमी : किट्ठे होइयै सोचचै तां करी किश नेई सकदे ? कल्ल साढ़े पर बी कोई औखी-भारी बनी सकदी ऐ। आदमी : की झूठ ऐ?
✧
द्रिश्श त्रीया
(देवता दे थान्नै पर बुआ गौरी बेहोशी दी हालत च लेटी दी ऐ। जित्तो, सिरै दे केश खिल्लरे दे, चप्पी मारियै ते अक्खीं मीटियै कोल बैठे दा ऐ थान्नै कोला किश छिंडै, ग्रां दे किश लोक बी बैठे दे न । इक बड्डी धुफैड़ी च गुग्गल धूप धुखै करदा ऐ।)
जोगी
(अक्खियां खोलियै जोगी पासै दिखदा ऐ) बचन करो,
सिङनियें दे खादे रखदा, हाजर कला दखाई। जेडा उसदी शरणी औंदा, दिंदा आस पुजाई ।।
(ढोलै दा डगा) (जित्तो पर गुग्गे दी पौन चढ़न लगदी ऐ। सिर भुआड़ दा ऐ)
जोगी
जै राजे दी। जै गुग्गे दी। लोक : जै दाते दी।
(चौनें पासें सेती - सरेआं खलारदा ऐ ते हत्थै कन्ने लेटी दी बूआ गौरी गी फांडा करदा ऐ)
जित्तो
(उच्ची आवाजा च) अपना भेत की नेई दिंदा ? कु'न ऐं तूं ? गौरी : (लेट्-लेटे गै) हाए, मरी गेई बापू। हाए मेरा कालजा। (उट्ठियै बेही जंदी ऐ ते अपने सिरा दे बाल पुटदी ऐ) जित्तो : कुन्ने कीता ए तेरे पर ए बार, गौरी? कु'न ऐ ओह?
[ झुंडा चुक्कियै अपनी पिट्ठी पर मारदा जंदा ऐ] विंगा बिच्च चाची जोजां नजरी औंदी ऐ। झुंडा जित्तो दी पिट्टी पर वजदा ऐ तां जोजा इ'यां बठोंदी ऐ जि'यां झुंडे दी मार उसी गै पवै करदी ऐ। हर झुंडे दे लुआरे कन्ने ओदे मूंहां 'हाए, हाए' निकलदा जंदा ऐ]
जोजां
(जोजां आली गलानी) बस कर, जित्तो \! छोडी दे मिगी। अ'ऊं छोडी दिन्नी आं इसी । जित्तो : तूं ऐं कु'न ? जोजां : अ'ऊं आं जोजां। तेरी चाची, जोजां।
गौरी
(जित्तो झुंडे गी फ्ही चलान लगदा ऐ) माफ करी दे जित्तो। हुन करें इस कंजकै गी किश नेई आखंग। (लोकें दियां अवाजां-जोजां डैन ऐ, डैन ऐ, डैन ऐ। जित्तो इसी कदें माफ नेई करेआं)
गौरी
(उट्ठियै बेही जंदी ऐ) बापू, के होआ हा मिगी ? अ'ऊं हून ठीक आं बापू । हून में बिलकुल ठीक आं।
जित्तो
(जित्तो उसी गलै कन्ने लाई लैदा ऐ) (आपूं बी मत्था टेकदा ऐ। लोक बी हत्थ जोड़ियै खड़ोई जंदे न ) (स'बनें दा चली जाना)
✧
द्रिश्श चौथा
(जोजां गुनगुन करदी ते लङादी-लङगदी जा करदी ऐ। पिच्छों दाग्रां दा इक आदमी आई निकलदा ऐ)
आदमी
जोजां चाची\! ओ चाची जोजां \! बडी खुश ऐं कुताहीं जा करनी ऐं। जोजां : कुतांह जां ? अपने उ'नें सत्तें डि 'रगें गी तुप्पन चली आं। आदमी : चंगी गल्ल ऐ, अपने पुत्तरें दा ते ख्याल रक्खा गै कर, पर उस दूए पुत्तरै बक्खी बी थोढ़ा ध्यान देआ कर। जोजां : दूआ पुत्तर कु'न ? आदमी : जित्तो, होर कु'न ? जोजां : नेईं सुनायां बड्डै बल्लै गै ओदा नां। उ'आं होआ के ऐ उसी ? आदमी : तुई नेई पता ? तूं रौनी कुत्थें ऐं जोजां : होआ के ऐ ? दसदा की नेई ? आदमी : तूं सुनगी ता धरत हिल्ली जानी ऐ तेरे पैरें दे ख'ल्ल जोजां : तूं चपड़-चपड़ नेई कर, गल्ल सुनाऽ आदमी : के सुनांऽ चाची जोजां, कल्ल जित्तो दी कुड़ी गौरां बड्डी चीख मारियै कुतै बेहोश होई गेई ही। लोक किट्ठे होई गे। इक जने ने जित्तो गी सद्दी आंदा। उत्थें स 'बनें जनें तुगी गै डैन बनाया। आखन लगे गौरी पर उस्सै डैनै बार कीता ऐ। जोजां : जित्तो ने मिगी डैन बनाया ? आदमी : जित्तो गै ते डैनी गी झुंडे कन्ने मारा करदा हा। जोजां : ओदी ए मजाल, जे ओ मिगी डैन बनाऽ? नेईं, इन्नी हिम्मत ओ करें नेईं करी सकदा। आदमी : तूं हिम्मत आखनी ऐं जोजां ? उसने ते सारे ग्रां आलें दे सामनै दुहाई दित्ती ही, जे जोजां गै उसदे पेश पेई गेदी ऐ। पेश पेई गेदी दा होर के मतलब हुंदा ऐ ? जोजां : मेरे सत्तें पुत्तरें दे हुंदे उसी खौफ नेईं आया जे जोजां गी डैन आखी जा। आदमी : जोजां तेरे सत्तें दी थाह्र सतारां पुत्तर बी होदें, तां बी उसने तुगी डैन आखना गै आखना हा। अपनी धी उसी प्राणें कोला बी बद्ध प्यारी जे ऐ। जोजां : ओ म्हाड़ी भंडी करी जा ते अ'ऊं चुप दिखादी र'मां ? उ'यै ते अ'ऊं आखा करनां । जित्तो दी ए मजाल जे ओ मिगी डैन आखै ? मिगी ? सत्तें पुत्तरें दी माऊ गी ?
ए दुनिया महाभारथ मचेआ, थां-थां होऐ लड़ाई, भलें गी मंदे जीन निं दिंदे, भलें गी ढोई नाईं। रहार ग्रां बी उ'यै कहानी, दुखी होई चंगेआई, सक्की चाची पेश पेई गेई, नित्त गै बैर बधाई। सत्तै पुत्तर मूढ़, घमंड़ी, सोच-समझ कोई नाई, इक्कै हठ जे नां जित्तो दा, देना असें मटाई। पापा शा सब डरदे दिक्खो, कैसी कायरताई, इक्कै जोत दीए दी बलदी, सां-सां न्हेरी आई ।।
(इक पासेआ चाची जोजां बैन-जन पांदी स्टैज पर ओंदी ऐ। ओदे औने दे थोड़े चिरा बा'द गै ओदे सत्तै पुत्तर दूए पासेआ 'हेली-हेली' करदे आई जंदे न। पर माऊ गी रोंदे दिक्खियै सब चुप्प होई जदे न। स्टेजै दे मझाटै जोजां दर्शकें पासै मुंह करियै बैन पांदी ऐ ते उसदे पुत्तर घेरा बनाइयै उसदे पिच्छे आई खडोंदे न]
पुत्तर
कुन्ने माता तुगी मंदा बोलेआ ? पुत्तर : कुन्न तुगी बोल्ली लाई ? पुत्तर : कोद्दी शामत आई ? पुत्तर : बोल-बोल तू दसदी की नेई ?
जोजां
(रोंदें-रोंदे) कुसै नेई मिगी मंदा बोलेआ, कुसै निं बोल्ली लाई। सत्तें पुत्तरें औतर चली आं, जित्तो ने डैन बनाई ।। (जोरें-जोरें रोन लगी पौंदी ऐ)
पुत्तर
सत्तें पुत्तरें दी तूं माता, जित्तो ने डैन बनाई ? पुत्तर : जित्तो ने डैन बनाई ? सारे : अच्छा \! जित्तो ने डैन बनाई ? (रोहै कन्ने डेले मलकांदे ते मुट्ठियां कसदे न) (घेरे च घुम्मन लगदे न)
इक जना
उठ माता, तू पूंज्ञा ए अत्थरूं, कहैसी घबराई ? उस जित्तो गी मारी देगे, जिस ने डैन बनाई सारे जने : उस जित्तो गी मारी देगे, जिस ने डैन बनाई इक जना : मारी देगे उस जित्तो गी सारे जने : उस जित्तो गी मारी देगे मारी देगे उस जित्तो गी ।। इक जना : उस जित्तो गी रौह्न निं देना। सारे जने : उस जित्तो गी जीन निं देना ।। (मुक्के गूरदे न, बाह्मां लोआरदे ने, उंबलदे न, छालीं मारदे नं)
✧
द्रिश्श पंजमां
(स्टेजै पर जित्तो हल्ल चुक्के लंघी जंदा ऐ। पिच्छुआं चाची जोजां दे जागत पुल्ले- पुल्ले पैरें आई निकलदे न।)
1. जागत
(शारे कन्ने पुछदा ऐ) कुद्धर गेआ ऐ?
2. जागत
जल्लें आलियां सारतां के करा करना ? ओह् लंघी गेआ ई। फ्ही आलमाल के ऐ? बधो अग्गें ते पुज्जो उत्थें डडला पर (हत्थै दा शारा करियै दसदा ऐ)
3. जागत
स'ब्बै जने चली पौचे?
4. जागत
भाइया, तूं डि'रगे दा डि'रगा गै रेहा। भला इन्ने जने उत्थें छपगन कि'यां ?
5. जागत
अ'ऊं डि'रगा गै सेही, पर जित्तो गी धिक्का मीऐं देना ऐ।
6. जागत
तूंऐ देआं धिक्का, पर पैहलें उत्थें पुज्जो ते सेही।
7. जागत
ए मौका खुंझी जाग तां अम्मां ने पिट्टना ई असें स'बनें गी औतर जानेओ, तुसें गी धिक्का देना बी नेईं आया।
8. जागत
ते जे ओह इस हमले चा बची गेआ ना तां सारे ग्रां गी पता लग्गी जाना ई, ते साढ़ी शामत आई जानी जे। ए गल्ल चेतै रक्खेओ
9. जागत
(गीत गंढियै) ते लौ पही कालीबीरै दा नां (नचदा ऐ) बाकी : ते लैता फ्ही कालीबीरै दा नां
10. जागत
ते लौ फ्ही भैरों जती दा नां बाकी : लैता भैरों जती दा नां जोगी : जै काली कलकत्ते आली। लोक : भरी देगे तेरा खप्पर खाल्ली। जै काली। (पुल्लें- पुल्ले पैरें निकली जंदे न)
(ढोल सरंगी)
अग्गें-अग्गे जितमल चलदा, पिच्छे सत्ते भाई, डडलै उप्पर जाई खड़ोते, जित्तो गी धिक्का कराई। डिगदे-डिगदे जितमल बावै, मूरछा गेई ऐ आई, पुड़छी लैता ऐ मंडलीकै, लैती जान बचाई। बोलै देवता, बचन करै, ते बावे गी गल्ल सुनाई, गल्ल सुनी लै मेरी तूं ब्रह्मना ग्हारा हुन रमेआं नाई, जै रोहू गा तूं बिच्च ग्हारा दै, जिंद तां बचगी नाई।
जोगी
सै जोगी गलांदा ऐ सज्जनो \! जे राजा मंडलीकै, बावे गी तलियै पर पुड़छी ते लैता। ओदा, बाल बी बांका नेईं होन दित्ता पर कन्ने गै तकीद कीती जे हून तूं ग्हार ग्रां च नेई र'मेआं। पर सज्जनो जित्तो ने सोचेआ जे की नेईं इक बारी ग्रां दे पैंचे अग्गें फरेआद कीती जा। पर राजा मंडलीक मनै च हस्सेआ ते आखन लगा ओहे बी करियै दिक्खी लै।
(ग्रां दिया संधा, इक बक्खी चिट्टी चादर लेदे जोजां बैठी दी ऐ। उसदे पिच्छे उसदे जागत बैठे दे न । दूई बक्खी जित्तो बैठा दा ऐ। कोल गै उसदी धी गौरी चप्पी मारियै बैठी दी ऐ। ग्रां दे किश आदमी दौनें धड़ें दै मझाटै बैठे दे न। ग्रां दे सरपैंच आँदे न तां स'ब्बै जने खड़ोई जंदे न। सरपैंचा दे बेही जाने पर सब बेही जंदे न।)
जोजां
ए पंचैत भाएं जित्तो ने गै बलाई ऐ, पर जोजां सारें शा पैहले पंचैती अग्गै अपनी गल्ल सुनाऽ । (रुन्हाकी बुआजै च) सरपेंच जी, सारा ग्रां जानदा ऐ जे अ'ऊं रंडी विधवा जनानी आं। इस जित्तो ने मिगी डैन बनाइयै इस चाल्ली भंडेआ ऐ जे अज्ज ग्रां च स 'ब्बै जने मेरी बक्खी सारतां करी करी मिगी डैन आखदे न। (रोंदी ऐ) अस इक्कै खानदानै दियां दो शाखां आं पैंच जा। अ'ऊं जित्तो दी चाची बी लग्गनी आं ते मासी बी। पर इसने साढ़े कन्ने ओ कीती ऐ, ओ कीती ऐ जो कोई बैरी दुश्मन बी कुसै कन्ने नेईं करदा। मलखोजें दी अद्धी कोला मती जमीन इसने मारी लैती दी ऐ ते मेरे इ'नें सत्तें सिद्धड़ जागतें दे जेहड़ी जिमीं आई जी ऐ, उत्थुआं असेंगी खाने जोगे दाने बी नेईं पुजदे। दौनें चाल्लियें इस पखंडी भगतै साढ़ा जीना हराम करी दित्ता दा ऐ। पैंच परमेसरै तुल्ल होंदे न, मेरा न्यांऽ पैंच्च गै करन। (रोंदी ऐ)
सरपैंच
जित्तो, जोजां दियें इ'नें गल्लें दा तेरे कोल दे जवाब ऐ? पंचैती दा अजतास तूं बलाबा ऐ क्या तुगी बी कुसै दे खलाफ किश आखना ऐ?
जित्तो
पैंच जी, ग्हार ग्रां बड़ा लोहका जनेहा थाह ऐ। कोई शैह्र-कसबा नेई, जे कुतै कोई गल्ल होऐ, ते लोकें गी पता नेहुँ लग्गै। ग्रां दे किश सरकरदा लोक बी इत्थें मजूद न। में इ'नेंगी गै पुच्छनां, जे क्या जित्तो ने इस ग्रां च कदें कुसै कन्ने माड़ी कीती ? (लोकें दियां अवाजां- नेई, करें नेई) क्या तुं'दे चा कुलै जने ने मिगी चाची जोजां गी डैन आखदे सुनेआ ऐ? (लोकें दियां अवाजां-नेईं, कदें नेईं) पर चाची जोजां ते उसदे जागत, पता नेईं की मेरै ते मेरी इस मां-म्हेटर कुड़ी दै पेश पेदे न ? इस कुड़ी गी कि 'यां डराया धमकाया जंदा ऐ, ए सारे लोक जानदे न। के बगाड़ेआ ऐ इस मसूम कंजकै इं 'दा ? पैंच जी, चार दिन पैहले मिगी ग्रां दे उप्परें, डडलै पर रुलकाया गेआ हा। मिगी पता नेईं अ'ऊं कि 'यां बची गेआं। रुलकाने आले ओ बैठे दे न। चाची जोजां दे एह जागत, एह सत्त न, ते अ'ऊं कल्ला आं। अ'ऊं किन्ने बारी अपनी जान बचांग इं'दे कोला ?
जोजां
(खड़ोइयै ते नाटकी ढंगै कन्ने बांह लुआरियै) ए सब मनघड़त झूठ ऐ, पैंच जी। कोई कुसै गी डडला रुलकाऽ ते उसी कुतै घरीट तगर बी नेई लग्गै ? आखदे न, इसी देवतें पुड़छी लैता हा। जे एड्डे गै ओह् देवते एदे राखे हे तां उ'नें एदी घरै आली माया गी की नेईं हा बचाई लेआ ?
सरपैंच
बेही जा जोजां, बेही जा।
जित्तो
सरपंच जी, जिमीं दी एह बंड साढ़े दादे ने कीती ही। मेरे पिता दो भ्राऽ हे। दौनें गी बराबर-बराबर हिस्सा थ्होए दा ऐ। में जान मारियै पैलियें-खुंबें गी बनाया सुआरेआ। आड़-बन्ना दित्ता। सिरै पर चुक्की-चुक्की गोहा-हैल खलारनां, तां जाइयै चार पाइयां नाज पुजदा ऐ। पर ग्रां आले ए लोक जानदे न जे हर फसलै दे मौके इस ग्रां च मेरे खेतरें दी गै झल्ल-बाड़ की फकोई जंदी ऐ ? खुम्बें दी सैली फसलै अन्दर डंगर बाड़ियै ओह की बरबाद करी दित्ती जंदी ऐ।
सरपँच
जित्तो, पंचैती दा धरम ऐ झगड़ें दा नपटारा करना, बे-न्याईं गी दूर करना
जित्तो
मेरी बी इ'यै फरेआद ऐ, पैंच जी, जे मेरे कन्ने न्यांऽ कीता जा। ए जोर-अत्याचार खतम कीता जा ते जोर-जुलम करने आलें पर कोई रोक लाई जा।
सरपैंच
जित्तो, मलखोत्रं दा तुं'दा परोआर, नामी परोआर ऐ। तुं'दी जिमीं दी बंडै दी कोई लिखत नेई ही होई। इसकरी उस बंडै गी पक्की बंड नेई समझेआ जाई सकदा। तु'न्दे इस झगड़े गी मटाने दा इक्कै रस्ता ऐ, जे इस सारी जिमीं दी बंड दुबारा कीती जा। ते इस फैसले दी इक लिखत तेरे कोले र'वै ते इक जोजां कोल। तुस अट्ठ भ्राऽ ओ इक तूं ते सत्त ओह। साढ़ा इ'यै फैसला ऐ जे मलखोत्रे दी सारी जमीनै गी मजूदा स्थिति दे मताबक अट्ठें भ्राएं च मुड़ियै बराबर-बराबर बंडी दिती जा। तुई डडला रुलकाया गेआ जां तेरी धीऊ पर कुसै ने कोई बार कीता तां- इ'नें गल्लें दा तूं कोई मौके दा गुआह पेश नेईं कीता, इस करी पंचैत इ'नें गल्लें आस्तै कुसै पर दोश नेईं लाई सकदी। सबूतें ते गुआहें दे बगैर न्यांऽ नेई होंदा जित्तो \! जिमीं दी बंडै बारै जेहड़ा निरणा पंचैती ने अज्ज सुनाया ऐ, ओदी लिखत अस दौनें धड़ें गी पुजाई देगे।
इक जागत
पैच्च परमेसरें दी सारे : जै\! सरपैंच : साढ़े सरपैंच्च राजे दी जागत : जै\!
जित्तो
(उट्ठियै) पैंच जी, ए अज्जै दी पंचैत में सद्दी, इसकरी पैंचे दा फैसला मेरे सिर-मत्थै। में फैसला करी लैता ऐ जे अपनी सारी जिमीं चाची जोजां दै सपुर्द करियै, ग्हार ग्रां गी छोड़ियै कुतै होर जांग। इ'नें खेतरें गी अपने मसेर भ्राएं गी सौंपदे मिगी कोई दुख नेईं, पर इस गल्लै दा दुख जरूर जे इस ग्हार ग्रां दी मित्ती च गैरतू दी सगन्ध नेईं रेही। अस इन्ने कायर होई गे आं जे न्हेरे गी न्हेरा आखदे बी डरने आं। निर्लज्ज पक्खपात नमियां लीहां पा करदा ऐ, जेदे बिस्सले फल इस धरती दे लोकें चक्खने पौने न। में मते चिरै दा सोचै हा जे इस बे-मरजाद धरती गी तज्जियै कुतै चली जां। अज्ज मेरा ओ निश्चा पक्का होई ऐ, पैंच जी\! मेरी आखी-गलाई दी माफ करेओ।
जागत
पैंच्च परमेसरें दी ? जागत : पैंच परमेसरें दी ? (सरपैंच्च गी घेरियै, उसदे जैकार बलांदे जोजां दे जागत बाहर चली जंदे न। जोजां मुड़ी-मुड़ियै जित्तो पासै दिखदी जंदी ऐ ते गुढ़कदी जंदी ऐ। जित्तो गौरी दी औंगल फड़े दे दूए पासे गी चली जंदा ऐ) जागत : जै\! जागत : जै \!
✧
द्रिश्श छेमां
जोगी
बोलै बावा, वचन करै, बूआ गौरी गी गल्ल सुनाई,
उस देसै टुरी चलचै धीए, जित अपना कोई नाईं। बोलै बूआ बचनै करै, बापू गी गल्ल जतानी, नेई करेआं करसानी बापू, खागे कनक पुरानी। रुम्बल-त्रुम्बल त्रोड़ी खागे, नाड़ें दा पीगे पानी। ठाके दा जित्तो आखै निं लगदा, करदा ऐ मनमानी ।।
सै सज्जनो, अपनी माऊ-तुल्ल धरती कोला बिच्छड़ने दी ओ डाडी घड़ी बी आई पुज्जी। ते जित्तो ते ओदी ज्यानी धी दौनें च के गल्ल-बात होई ? आओ सुनचै।
गौरी
बापू \! जित्तो : के ऐ पुत्तरा ? गौरी : ग्रां छोड़ने दा पक्का फैसला करी लैता ऐ तुसें, बापू? जित्तो : (सूंक सुट्टियै) हां धीए, हुन इस ग्रां च साढ़ा दाना-पानी संभी गेआ ऐ। कल्ला दी पंचैती ने सारा भरम त्रोड़ी दित्ता ऐ। गौरी : नेहा शैल थाह छोड़ियै अस जागे कुत्थें बापू ? एह माता वैष्णो दी सैली धार, एह छर-छर करदे नाडुएं दा अमरत-तुल्ल मिट्ठा नीर \! एह चीड़ें दी सां-सां करदी ठंडी हवा। ए सब किश छोड़ियै कि'यां जागे ? जित्तो : (अक्खियां पूंझदे होई) इस धरती दी ममता दिया सीरां साढ़े आस्तै सुक्की गेइयां न रानो \! (छाती पर हत्थ रक्खियै) छड़ी मेरी गल्ल होंदी तां अ'ऊं इ'नें चुट्टे दा जरूर मकाबला करदा पर, तूं रानो \! तूं माया दी मानत ऐं, धिए। ए नीच लोक मेरी ईन भन्नने आस्तै तेरै बी पेश पेई गेदे न। अस हून नेई रेही सकदे। गौरी : फ्ही ग्हार छोड़ियै अस लोक जागे कुत्थें ? जित्तो : एड्डी बड्डी दुनिया च क्या साढ़े दऊं जनें दे आस्तै कुतै जिमीं-बाड़ी नेई जुड़ग ? गौरी : ओपरे परदेसें च कु'न देग असेंगी जिमीं ? ते फ्ही सुने दा नेईं ऐ बापू जे:
झिक्का देसा दे हाकम डाडे, लालच लांदे जानी, लालच लांदे, दगा कमांदे, मुं है पर कढदे गालीं। जित्तो : की कड्ढग कोई गालियां असेंगी ? की कमाग दगा साढ़े कन्ने ? अस ते दस्सें नैहें दी मैह्नतू भरोसा करने आले लोक आं। फ्ही तूं जे मेरे कन्ने ऐं तां अ'ऊं समझनां जि'यां माता वैश्णो गै मेरे संग ऐ। गौरी : इ'नें थेंह कन्ने गै साढ़े कुलै दी कत्थ-कहानी जुड़ी ऐ बापू। (रुन्हाकी होइयै) इ 'नें कोद्दी सौंपना छोड़ी जागे बापू ? सांभ-सम्हाल नेई होई तां बरसांती च ए खोले होई जांगन। जित्तो : (ओदे सिरै पर हत्थ फेरदे होई) जदूं करें परतोई औगे तां मुड़ियै खडेरी लैगे इ'नेंगी। (अत्थरुं पूंझदा ऐ) चल धीए, इस्सै झुसमुसे च इत्थों निकली चलचै। गौरी : इ'यां कि'यां चली पौचे बापू ? ए सब चीजां क्या इत्थें गै छोड़ी जानियां न ? जित्तो : छोड़ी नेईं जागे तां चुक्कियै कि'यां लेई चलगे, ए सारी घरिस्त? अस करसान लोक आं धीए। साढ़े आस्तै हल्ल, पंजाली ते बल्दें दा जोड़ी दा सरिस्ता होना गै जरूरी ऐ। इं'दे स्हारै मुड़ी बनाई लैगे कुतै अपना आलड़ा। गौरी : पर बापू, एह ठौगर, इं'दे एह संज, एह, चौकी छुआड़ चौरी... ते मां दी नशानी एह तुलसी (रोन लगी पौंदी ऐ).... जित्तो : तूं अपनियां खडालीं बन्नी लै कुसै टल्ली च, ते इक बारी नजर मारियै दिक्खी लै इ'नें ठौगरें गी ते तुलसी गी। मत्था टेक बच्चू, माता दुर्गा गी ते आ धीए निकली चलचै।
(दौए जने मत्था टेकदे न ते फ्ही जित्तो बुछकड़ी चुक्कियै गौरी कन्ने निकली जंदा ऐ)।
(जोगी)
तज्जी दित्ता ऐ ग्हार बावे ने, पही बंदी ऐ त्रिगटा माई, तूं ऐं सच्ची दुर्गामाता, अस तेरी गै शरणाई। मूंदै हल्ल, पंजाली बावे ने, औंगली कन्या लाई ।।
(विंग चा ढोलकी ते चिमटा बज्जने दियां अवाजां औंदिया न। विंगै चा चाची जोजां दे सत्ते जागत गीतड़ नृत्य दे ताला पर नचदे-नचदे आई जंदे न।)
इक जना
(भाखे चुकदा ऐ) पाना नेई भई रोल, ते निरणा होई जाना। (नचदा ऐ) बाकी : (बैठे दे) पाना नेई भई रोल, ते निरणा होई जाना। इक जना : पानी बक्खरा, दुद्ध बी बक्खरा होई जाना सारे जने : पानी बक्खरा, दुद्ध बी बक्खरा होई जाना इत जना : बेही जाओ, सारे जने बेही जाओ ने आओ इस खुशी दी मड़िया 'गीतड' गाचै। सारे जने : वाह भई वाह\! बाह, भई बाह् \!
इक जना
(दर्शकें पासै मुंह, करियै छे जने बेही जंदे न) उं 'दे चा इक जना ढोलकू चे दूआ जना चिमटे गी लेई लैंदा ऐ) (खड़ोइयै, 'गीतड़ दे बोल चुकदा ऐ, ढोलकू चे चिमटे दे ताला पर) 'माए मेरिये, भाइया साढ़ा नस्सी बो गेआ।' (बाह्मां लुआरियै नचदा ऐ) बाकी सारे : माए मेरिये, ते भाइया साढ़ा नस्सी बो गेआ। हाए नस्सी बी गेआ, ते पिठ दस्सी बो गेआ। बाकी सारे : माए मेरिये, ते भाइया पिठ दस्सी बो गेआ
(सुर तेज होई जंदा ऐ) सारे जने
पिट्ठ दस्सी बो गेआ ते भाइया नस्सो बो गेआ ।। पिट्ट दस्सी बो गेआ ते भाइया नस्सी बो गेआ ।।
(गांदे- गांदे बाहरा रा गी निकली जंदे न)
( दूई बक्खी दा बाबा जित्तो हल्ल- पंजाली चुक्के दे जा करदा ऐ। बूआ गौरी बी कन्ने - कन्ने टुरै करदी ऐ। बूआ टुरदे-दुरदे मुड़ियै पिच्छे दिक्खन लगी पौंदी ऐ तां जित्तो बी रुकियै पिच्छे दिक्खन लगी पौंदा ऐ।)
जित्तो
के गल्ल ए गौरी ? हुट्टी गेई ऐं? गौरी : नेईं बापू, हुट्टी नेईं गेई। कन्सोऽ लै करनी आं जित्तो : कनसोऽ कैद्दी लै करनी ऐं धिये? गौरी : दिक्ख बापू चीड़ें दे ख'ल्ल ए कनेही शैल सिल ऐ\! बिंद बेही जन्ने आं, पल भर बसूनी करी लैने आं जित्तो : (मुस्कराइयै) जि 'यां तेरी मरजी (हल्ल पंजाली इक बक्खी टकाइयै जित्तो सिला पर बेही जंदा ऐ। कोल आइयै गौरी बी बेही जंदी ऐ) अच्छा दस्स हुन, कोद्दी कनसोऽ लै करदी ही तूं ? गौरी : लोकें दी, होर केद्दी ? जित्तो : केहड़े लोकें दी? कुत्थें न इस जाड़ा च लोक? गौरी : तुस बी बड़े भोले ओ बापू \! ग्रां दे लोकें क्या असेंगी परताई लेई जाने आस्तै नेई औना ? जित्तो : (दुखै दा हासा हस्सियै) तूं की ए झूठियां मेदां लाई बैठी ऐं, धिए? कोई नेई औन लगा असेंगी परताई नेई जाने आस्तै, इस ग्रां दा केई आदमी नेई औन लगा। उट्ठ इ'यां बसूनियां करी-करियै इत्यें गै रात पेई जाग। असें कुतै ग्रां च पुज्जना ऐ रात कट्टने आस्तै। उट्ठ, बच्चू । (उट्ठियै हस्ल-पंजाली चुक्की लैंदा ऐ ते बूआ गौरी गी औंगली कन्ने लाइयै अग्गें निकली जंदा ऐ।)
✧
द्रिश्श सत्तमां
आदमी
(इक आदमी उच्ची अवाजा च जगीरा दियें सामियें गी, मैहता वीर सिंह हुंदी उड़दी देऐ करदा ऐ) हुकम ऐ जगीरदार साहब दा। अज्ज उ'नें शकर खेढन जाना ऐ। शामाचक्कै दे स'बनें घरें चा इक- इक ग'बरु, चाढ़ पाने आस्तै हाजर होई जा। हुकम जगीरदार, साहब दा \!
( चाढ़ पाने आले लोक टीन, कनस्तर बजांदे, रींगा च हेली- हेली करदे इक बक्खी दा आँदे न दुई बक्खी गी निकली जंदे न। विंग च आदमी दी चीख सनोचदी ऐ। हाए, खाई उड़ेआ (इक फटेहाल बुड्ढा सुदाई आदमी दाखल हुंदा ऐ। सिरै दे बाल खिल्लरे दे गल फट्टे दा खिलका, लक्कै पर इक मैला जनेहा पजामा। डंगोरी हत्थै च)
चत्तरु
हाए ओए मैहतेआ \! वीर सिंहा\! ओ चित्तरेआ \! दस्स मेरा पुत्तर फंदी कुत्थें ऐ? तेरियां गै बगारां देन गेआ हा, परतियै की नेईं आया?
जोगी
(गासा पासै घूरदा ऐ। जोगी गांदा ऐ)
फट्टे दा चोला होआ पराना कोई नि सींदा दरजी, मनै दा मैहम कोई निं मिलेआ, जो मिलेआ, अलगरजी। ओ मेरे राम कालेआ हिरना, जंगल चरनां, पत्तर न जिंदे पीले जी जिंदे नित बजोगी, (उ'नें) दुखियें दे क्या हीले जी।
चत्तरु
ओ पुतरा फंदी तुम्मी दगा देई गेआ ऐं ? ( इक आदमी सामनेआ औंदा ऐ)
आदमी
(लगंड़ाइयै चलदे होई) बाबा चतरु, हौंसला कर मड़ा कुत्थों औना ऐ हुन तेरे फंदी ने? चत्तरु : की निं औग ओ फंदी मेरा? बजिये दिया बगारा गेदा ऐ, कुतै परदेसें ते नेईं नस्सी गेदा। (ओहदे मूंहां पासै घूरियै दिखदा ऐ) पर तूं कु'न आदमी : मिगी निं पछानेआ तूं बाबा ? अ'ऊं आं ईसो मेघ। चत्तरु : में नेईं पछानेआ। अक्खियें दी सोझ जे नेई रेही दी। तुगी बी चित्तरे ने दलकेआ हा ना इक बारी? ईसो : मैहते दे गै शकार खेडने आस्तै चाढ़ पान गेदे मिगी बी जाड़ा च चित्तरे ने दलकेआ हा। चत्तरु : की देनियां पौंदियां न असेंगीं इ'नें जगीरदारें- हाकमें दियां ए बगारा पुत्तरा ? ईसो : (सूंक सुट्टियै) अस उ 'न्दियां सामियां जो होए बाबा। उ 'न्दी रिआया जे होए। पिता- पुरखी दिंदे आवा करने आं एह बगारां। ए बगारां दिदे पता नेईं किन्ने ग'बरु मोए- मरोए जां अंग- हीने होए होंगन। कुन्ने रक्खेआ ऐ उं'दा स्हाब? अस लोक ते म्हेशां सबर गै करदे आए आं। तु'म्मी सबर कर।
चत्तरु
( डंगोरी हत्था डिग्गी पौंदी ऐ ते दौनें हत्थें कन्ने सिरै दे बाल पुटदे होई) कि 'यां करां सबर? कि 'यां करां? सबर नेईं करगा तां मरी जागा रोई रोई। फाह्मां होई जागा। ए बोले जाड़, ए आदमखोर चित्तरे, ए कुसै दा रोना नेईं सुनदे। ईसो : एह कैसे हाकम न साढ़े, जेहड़े अपनी गै रिआया दी रत्त पींदे न? चक्कें \- जगीरें दे मालक गै चित्तरे बनी गे न। चत्तरु : तां आखा करनां बाबा, इत्थें रौह्ना ऐ तां सबर करियै रौह, नेईं तां चली जा कुतै होर। ईसो : जां बी कुत्थें पुत्तरा ? कुत्थें तुप्पां अपने फंदी गी ? (बल्लें-बल्लें चली जंदा ऐ) (सूंक सुट्टियै लोक \- गीतै दे बोल गुनगुनांदा ऐ)
कुसै व्याणें दी माई निं मारेओ, नारी दा मारेओ निं साईं। ग'बरु निं मारेओ पुत्तर कुसै दा। त्रैवै फिरन सुदाई। मेरे राम !
✧
द्रिश्श अठमां
मजलो-मजली चलेआ बाबा, गढ़ पंजोड़े आई हल्ल-पंजाली चुक्की दी मूंदै, बूआ औंगली लाई। ओ मेरे राम ! होनी दा एह लेख लखोआ, कुसै निं पढ़ेआ जाई, इक जाडै चा हिरन जे नस्सै, दूऐ जाड़ै गी आई। ओ मेरे राम !
(बाबा जित्तो ते बूआ गौरी, बल्दें दी जोड़ी गी हिकदे- हिकदे आई जंदे न मंच पर)
गौरी
ओ बापू, चली चलियै थक्की गेई आं बापू। जित्तो : बस, आई पुज्जे आं धीए। पुच्छी लैन्ने आं कुसै कोला जे रुल्लो दा घर कुत्थें ऐ? (ईसो मेघ लंगड़ांदा- लंगड़ांदा आई निकलदा ऐ) ए भाई जी। इस्सै लैके दे रौहने आले ओ? ईसो : जी, पर तुस ते कोई परदेसी सेही होंदे ओ? जित्तो : (थोढ़ा मुस्कराइयै) परदेसी गै समझी, उ'आं एड्डे परदेसी बी नेईं। वैष्णो देवी दी धारा दे पैरें च बसदा ऐ इक ग्रां ग्हार, अस उस्सै ग्रां दे बसनीक आं। जित्तो ऐ मेरा नां। ईसो : कु'न हुंदे साहब ? जित्तो : जनम देने आले माता-पिता दे नातै आखो तां ब्राह्मण, ते उ'आं समझो तां जात बी करसानी ते पेशा बी करसानी। ईसो : (हरानी कन्ने) ते पही हुन जाना कुत्थें ऐ? जित्तो : गढ़-पंजोड़ । ईसो : ए सामनै ऐ गढ़-पंजोड़ कोहदै जाना ऐ उत्थें तुसें? जित्तो : रुल्लो लुहारै दै। मित्तर ऐ मेरा, वैष्णो दे दरबार गै इक बारी साढ़ी झत्त होई ही, ते असें मित्तरी करी लेई ही। ईसो : बड़ा नेक आदमी ऐ रुल्लो । ते ए कंजक? जित्तो : मेरी धी ऐ मां-म्हेटर ऐ बचारी। ईसो : ओह\! के नां ऐ धीए तेरा? गौरी : गौरी, पर सारे जने मिगी बूआ गौरी गलांदे न। पता नेई की गलांदे न? ते तुस ? ईसो : बूआ, मेरा नां ईसो ऐ। अ'ऊं मेघ हुन्नां, ईसो मेघ। गौरी : ए तुं'दी लत्तै गी के होआ? ईसो : (सूंक सुट्टियै ते इद्धर-उद्धर दिक्खियै) इक बारी चित्तरे ने दलकी खादा हा। चित्तरें दा गै डर ऐ इत्थें बूआ, नेईं तां ए जमीन बड़ी उपजाऊ ऐ। जित्तो जी, पुच्छेआ ते नेईं लोड़दा, पर मनै दा खतोला ऐ, जे ग्हार ग्रां थमां ए हल \- पंजाली ते बल्द लेइयै ताहीं उठी औने दा कारण के ऐ? जित्तो : लम्मी कहानी ऐ भाई ईसो \! ते हून थक्की-हुट्टी गेदे आं। तुं'दे कन्ने पन्छान होई गै गेई ऐ, सै बल्ले-बल्लें सब किश जानी जागेओ। तुस इन्ना कश्ट करो जे असेंगी रुल्लो हुंदे घरै तगर पजाई देओ? ईसो : धन्न भाग मेरे । मिगी देओ ए हल्ल- पंजाली अ'ऊं चुक्की लैनां जित्तो : ना-ना। अ'ऊं चुक्की लैनां इसी
(ईसो, जित्तो दे ना-ना करने पर बो हल्ल-पंजाली चुक्की लैंदा ऐ। ते त्रैवै जने स्टेजा परा चली जंदे न)
✧
द्रिश्श नौंमां
(रुल्लो दे घरै दा पसार। इक पासै रुल्लो लुहार अपनी भट्ठी कोल बैठा दा ऐहना पर रक्खियै थ्होड़े कन्ने केही-खुरपा बगैरा चंडा करदा ऐ। दूई बक्खी इक बिन्ने पर जित्तो बैठे दा ऐ। कोल गै फूड़ी पर गौरी सुत्ती दी ऐ। बुड्ढा ठौकर ते ईसो बी बैठे दे न )
रुल्लो
ठाकर जी, ए तुं'दा गै कम्म करा करनां। ठाकर : खरा-खरा, में कदूं काली ऐ। मजे मजे ने करो भई। तु'दा कम्म ऐ, तुसें गै करना ऐ। रुल्लो अ'ऊं सेवादार आं तुं'दा बाबा। ज्यूनी : (अंदरा दा आइयै) भऊ जी \! मेरी गल्ल मन्नो तुस । जित्तो : हुकम करो, भाबी ज्यूनी : हुकम-शुकम कोई नेईं भऊ जी। अ'ऊं तुं'दे भले दी आखनी आं जे तुस हून बी परतोई जाओ अपने ग्रां गी। इत्यें तुं'दे जनेह भोले मनुक्खै दा गजारा नेईं होना। रुल्लो : ज्यूनी \! तूं पता नेई के खाइयै जम्मी ही माऊ ने। कदें कुसै दा हौसला बधाने आली गल्ल आखो जे तेरे मुंहां निकलदी ऐ । बड़ा चंदरा सभाऽ ऐ तेरा। ज्यूनी : भट्ठी पर बेही-बेही, ओदी तपशै कन्ने तुं'दी अकल ऐ झलसोई गेदी लुहारा \! अ'ऊं इ'न्दे गै भले दी गल्ल आं करै करदी। रुल्लो : (रोहै कन्ने) के भले दी गल्ल करै करनी ? बचैरें गी इत्थों कड्ढने दे पिच्छे लग्गी दी ऐं। जित्तो : तुस बी शांती करो, रुल्लो जी। (ज्यूनी पासै दिक्खियै) भाबी, हुन अस उत्थें नेईं जाई सकदे। इस्सै मेदा इत्थें आयां जे कूते चार कनालीं जमीन बाहने-राहने आस्तै थ्होई जा तां तुं'दी सौगी दुख-सुखै दे ए ध्याड़े कड्डी लैंग बुड्ढा : रुल्लो तूं रसूखै आला माहनुएं। कर इं'दी मदाद । बचैरे बिपदा दे मारे न। रुल्लो : दिक्खो, बाबा, कोई हीला ते करना गै पौना ऐ। एह लोक इस बिपता दी घड़ी च मेरे पर भरोसा करियै इत्यें आए न। कोई सबील ते करनी गै पौग। बुड्ढा : बिपता च गै लोक अपने सज्जनें-नातें दी हीखी करदे न। तु 'म्मी भला लोक ए, ते एह बी कोई भले-लोक न कोई सबील जरूर करनी चाहिदी। (डंगोरी) दे स्हारै उट्ठी खड़ोंदा ऐ) अच्छा रुल्लो, अ'ऊं चलनां। बेल लग्गग तां कुतै कड्ढी देआं दंदे मेरियें दंदलै दे बी। (चली जंदा ऐ) ज्यूनी : भाऊ जी, मेरी गल्ल भाएं लग्गै कौड़ी, पर अ'ऊं गलान्नी आं तुं'दे भले दी। रुल्लो : तूं अजें टर्र-टर्र करदी गै जा करनी ऐं \! ज्यूनी : ए टर्र-टर्र नेईं। जमीन ते तूं भाएं कुतै आखी- गलाइयै लेई गै देगा, पर ए दस्स जे इस जगीरा च इं 'दे जनेह भलोके लोकें दा गजारा ऐ? रुल्लो : पर भले-लोकें कन्ने कोई बैर की करग भलिये लोके ? ज्यूनी : की जे दूएं दे दुक्ख दिक्खियै खुश होना गै उं'दा सभाऽ ऐ। उ'नें इस्सै च मजा औंदा ऐ। रुल्लो : (करलाइयै) ते तुगी ? तुगी कैद्दे च मजा औंदा ऐ ? जित्तो : भावी, चार कनालीं जिमीं दे बगैर मेरा गुजारा नेईं। ज्यूनी : (बिंद जोरें) भाऊ जी, असेंई ते मरचां राहने आस्तै बी बाड़ी नेईं जुड़ी। अस जमीनें दे भाऽ-ताऽ के जानचै, पर ए जगीरां हुंदियां न आप-राजियें दे अड्डे। कुसै इं 'दे आस्तै तूं कोई फाह नेई बनाई देआं लुहारा \! रुल्लो : बड़े आगम आँदे न इसी दूएं दियें मसीबतें दे। दिक्खा निं करदी, कुड़ी बचारी फूड़ी पर गै सेई गेदी ऐ। लेई जा इसी ते खट्टा पर लटाऽ । (ज्यूनी रुल्लो बक्खी रोहै कन्ने दिखदी ऐ ते गौरी गी चुक्के बगैर गै अंदर चली जंदी ऐ) रुल्लो : जित्तो भाइया, मैहता ऐ ते जाबर आदमी, पर जमीना आस्तै असें बी जाना उस्सै कोल पौना ऐ। मैहते दे मोहतबरै कन्ने मेरी शैल जान-पछान ऐ। ओह ऐ बी भला लोक। गरीब गुरबे दी मदद बी करदा ऐ। जित्तो : (खुश होइयै) तां कडूं चलगे मोहतबरै होंदे कोल ? रुल्लो : सवेरे गै होई औगे। गड़ोटै गै जाना पौना ऐ। मैहते बीर सिंहा दी हवेली बी उत्थें गै। तुस रानो गी लेइयै जाओ अंदर ते अ'ऊं मोहतबरै दे बारै च पता लेई औन्नां।
✧
द्रिश्श दस्समां
पैर पुआने ते लक्क-धोती, गल जप-माला पाई, रुल्लो कन्ने बावा जित्तो, मैहते दी मंडी आई। बीरसिंह मैता, बजीर राजे दा, बैठा मंडिया आई । सामनै जाइयै जित्तो ब्रह्मणै, सीला बचन गलाई ।। पैरें पौना कीता मैहते नै, बावे गी पुच्छना लाई। कक्का-भूरा ऐं तूं ब्राह्मणा, के मंगन मेरै आई। साढ़े मुलखें जिमीं दा घाटा, अ'ऊं उ'यै मंगन आई ।। चार कनालीं जिमी देई दे हां, करियै खांग कमाई ।। मेरे राम !
(मैहुते दा दबानखाना। फर्शा पर दरी बिछी दी। मझाटै रौंगला झारी चुक्के दे आबा करदा ऐ। मल्ली बुड्ढे ठौकरा कोला लंगदे बेल्ले उसी घूरियै दिखदा ऐ ते मुंडी ल्हांदा ऐ)
मल्ली
(तर्क कराइयै) ठाकर साहब, ओह के खुआन ऐ-जे हत्थें दियां दित्ती दियां कठन होई जंदियां खोलना पौंदियां दंदें कन्ने \! (हसदा ऐ। नौकर झारी लैते दे आँदा ऐ) इत्थें रक्ख ओ झारी, ते जा उत्थें पलंगै दे पिच्छे जाइयै खड़ोई जा। तुस ठाकर साहब, अज्ज बड़ी सवेला दे आई बैठे दे ओ \! उ'आं सुक्ख ते ऐना ?
बुड्ढा ठौकर
लोड़बंद जे होए सपोलिया जी। मैहते कोला न्यांऽ मंगन आयां।
मल्ली
(व्यंग कन्ने गुढ़कियै) न्यांऽ मंगन ? मंगी दी ते भिक्ख बी नेई थ्होंदी बाबा, फ्ही उस्सै मैहते कौला न्यांऽ बी मंगदे ओ, जिसी सारी जगीरा च भंडदे फिरदे ओ ? कन्ने मेरे पर बी बड़े रोहें ओ जे ए सारा कबत्तपुना मल्ली सपोलिये ने गै पुआए दा ऐ।
मैहता
कु'न ऐ एह, मोहतबर जी ? मल्ली : सरकार दी गै जात-बरादर ऐ, रुकोआल ऐ पंजोड़ै दा। घग्गी हुंदा अपना आदमी ऐ सरकार \! घग्गी : (रोहै कन्ने) अपना आदमी दा के मतलब ऐ थुआड़ा ? मैहता : के मामला ऐ एद्दा ? मल्ली : अपने गै शरीकें-भाइयें कन्ने कोई झगड़ा ऐ एद्दा। मोहतबर होर आपूं जाइयै सुलह-सफाई कराई देंगन घग्गी : ए बचारा बी सरकार दी रिआया ऐ मल्ली जी\! न्यांऽ आस्तै फरेआद करना एद्दा बी हक ऐ। एद्दे भ्राऊ दे पुत्तर बड़े गुंड ते जाबर लोक न । उ'नें जबरदस्ती एदी अद्धी जिमीं दबाई लेदी ऐ। बचैरे दा इक्कै-इक पुत्तर हा, ओ बी परूं मरी गेआ हा। जुआन विधवा नूंह ऐ ते दो लौहके व्याणे न। मल्ली : (व्यंग कन्ने) तरस करना होऐ तां गल्ल बक्खरी ऐ सरकार, नेईं तां मनासब गल्ल इ'यै जे दूए धड़े दी बी सुनी लोड़दी। मैहता : ठीक आखदा ऐ मल्ली। मोहतबर जी दौनें धड़ें गी सद्दी लौ कुसै दिन। करी देगे फैसला इं'दा। मल्ली : (व्यंग कन्ने) सुनी लैता ठौगरो ? बुड्ढा : सुनेआ ते मते बारी हा पंत जी, पर हून अक्खीं बी दिक्खी लैता \! जो हुकम सरकार। (उट्ठियै चली जंदा ऐ)
(इन्ने चिरा च रुल्लो लुहार ते जित्तो उट्ठियै बझिये गी नमस्कार करियै इक बक्खी खड़ोई जंदे न)
मैता
ए कु'न लोक न मोहतबर जी ? घग्गी : ए गढ़-पंजोड़ा दा लुहार ऐ, रुल्लो ते एहदे कन्ने ए दूआ आदमी ग्हार-कटड़े दा करसान ऐ मैहता : (जित्तो गी सिरा कोला पैरें तगर दिखदे होई) के नां ऐ तेरा ? जित्तो : जित्तो सरकार मल्ली : (गड़ाका मारियै) नां ऐ जां शीरबाद ऐ ? जित्तो सरकार \! सरकार ने ते जित्तना गै जित्तना ऐ। तूं अपना नां दस्स घग्गी : (मल्ली बक्खी दिखदे होई) जित्तो गै एद्दा नां ऐ मैहता जी मैहता : ते जित्तो उत्थें ग्हार ग्रां च बी कोई जिमीं ढेरी ऐ ही तेरी ? घग्गी : ऐ ही सरकार, पर एद्दे जाबर शरीकें जिमीं-ढेरी बी खूसी लेई ते इसी मारी-मुकाने दे बी केई हीले कीते, तां मजबूरी च अपने घर-थेह छोड़ियै इत्थें नस्सी आया ऐ, बचारा। मल्ली : (व्यंग कन्ने) ए शरीक लोक सारै गै बड़े मूंह-जोर होन लगो पे न घग्गी जी। इं'दा कोई बंदोबस्त करो। मैहता : कु'न हुंदा ऐ एह ? रुल्लो : मलखोत्रा ब्राहमण ऐ सरकार मल्ली : ते तेरे कन्ने के रिश्ता ऐ एद्दा रुल्लो ? रुल्लो : सपोलिया जी, बैश्णो देवी गेदे अस दमै कदें मित्तर बने हे। उ'यै मित्तरी दा रिश्ता ऐ, पंत जी। मैहता : ब्रह्मण जात ऐ तां ए राही-बाही की करदा ऐ ? कुसै मंदरै-मुंदरै च रखाई उड़ो इसी। एड्डा कठन-कठोर कम्म इस बचारे ने की करना ऐ ? जित्तो : करसानी कोई मीहह्ना थोड़ा ऐ मैहता जी। मैहह्नतै दी घाली दी ते करसान गै खंदे न। असें पिता-पुरखी इ'यै कम्म कीता ऐ सरकार। रुल्लो : एदी मर्जी ऐ माई-बाप, जे इत्थें कुतै बाहने-राहने आस्तै थोड़ी सारी जमीन इसी थ्होई जा तां तुं'दी सामी बनियै तुं'दी छत्तर-छाया च दुखै दे एह दिन कट्टी लैग। 7-8 ब'रें दी इक मां-म्हेटर कंजक बी एद्दे कन्ने ऐ। मल्ली : ते सरकार ने केह माड़ी गल्ल आखी ऐ, रुल्लो ? ठौगरें दी सेवा करना कोई नीच कम्म ऐ ? जित्तो : में ए गल्ल ते नेईं आखी सरकार। अ'ऊं अनपढ़ गुआर आदमी आं। अ'ऊं करसानी गी बी ठौगरें दी पूजा आला लेखा गै समझनां। पिता-पुरखी कम्म छोड़ी नेईं सकदा। घग्गी : सरकार मेहरबानी करन ते देन कुतै घमांऽ-सारा थाहर। उमर-भर तुसेंई सीसां दिन्दा रौहग। मल्ली : (मैता मल्ली पासै दिखदा ऐ) (उट्ठियै ते मैहते दे कन्नै च किश आखदा ऐ) मैहता : (मुंडी ल्हाइयै) ठीक ऐ, ठीक ऐ। जोरा आला माहनू ऐ। मोहतबर जी, साढ़े कोल हून जाड़ा दी गै जमीन ऐ। घमांऽ सारा टोटा इसी देई देओ ओहदे च । घग्गी : (डरदे-झकदे) सरकार, ओह एड्डा रक्कड़-बंजर लाका, फ्ही रिहाड़, ग'रने ते फरलाइयें कन्ने घिरे दा \! इस बचारे कोला कुत्थें होई सकना ऐ ओ थाह साफ? मल्ली : (व्यंग कन्ने) एह प्हाड़ी करसान ऐ मोहतबर जी। एह प्हाड़ियें पर पैड़ी-पैड़ी खुंबे त्यार करी लेंदे न। की जित्तो ? जित्तो : मिगी मनजूर ऐ सरकार। भगवती दुर्गा मेरी सहाई ऐ। अ'ऊं बनाई लैंग उस जाड़ा गी राहने-बाहने जोग। घग्गी : अ'ऊं हून बी आखनां जे ओह् जमीन इसने त्यार नेई करन होनी। पर ए आखदा ऐ तां ठीक ऐ । तां कोई लिखत करी लैचै सरकार \! मल्ली : हां, ठीक आखदे न मोह्तबर होर । लिखत लिखी लैती लोड़दी। मैता : (घग्गी दा कागद लिखना) चलो तुं 'दे आखने पर अस इसी इक रियात होर करी दिन्ने आं मोहतबर जी। मल्ली : ओह् के सरकार ? मैता : अस एद्दे कोला फसला दा अद्ध नेईं, चौथा हिस्सा गै लै करगे। हून ते खुश ओ ना, मोहतबर जी ? मल्ली : धन्न ओ सरकार। बड़ा क्यास करदे ओ गरीब-गुरबें पर। (घग्गी ने कागद लिखियै मैहते गी दस्सेआ) मेहता : (पढ़ियै ते मुंडी ल्हाइयै, हाम्मी भरदे होई) जित्तो गी बी पढ़ी सुनाओ मोहतबर जी। एह लौ अस एद्दे पर पैहलें गै स्याही पाई दिन्ने आं। घग्गी : जो हुकम सरकार। सुनी लै भई जित्तो, तु'म्मी एह लिखत सुनी लै सिरी राम सहाए इस अलाके दे जगीरदार, सिरी मैहता बीरसिंह हुंदे हुकमै मूजब लिखत लिखी जे शामाचक्कै आले जाड़ै दी चढ़दी बक्खी इक घमांऽ थाह सरकार ने ग्हार ग्रां दे बसनीक जित्तो गी बाही- राही आस्तै देना मनजूर कीता। इस जगीरा च भाएं सामियें कोला फसल दा अद्ध लैने दी गै पिरत ऐ, पर मैहता होरें जित्तो गी इक रियात एह दिती जे ओ उ'नेंगी फसला दा चौथा हिस्सा गै बतौर सट्ट्ठ देआ करै। लिखत पढ़ियै सनाई गेई ते मैहता होरें इसी प्रमाणत करदे होई एदे पर अपनी स्याही भाई। जित्तो ने बी एहदे पर अपना झूठा लाया। इति शुभम् । घग्घी : लै जित्तो, हून लाई दे झूठा तु'म्मी एद्दे पर जित्तो : (सिर नुआइयै) बड़ी मेहरबानी कीती ऐ सरकार सारी उमर ताबेदार रौंग तुं'दा। (लिखता पर झूठा लाई दिंदा ऐ) मल्ली : (मैह्ते दे कन्नै च किश आखदा ऐ) मैहता : (ओदी पिट्ठी पर थापी दिंदे होई) कोई डर नेईं मल्ली, गरीब ऐ बचैरा। साढ़ी जगीरा च आसरा लैता ऐ इसने। असें एद्दी पालमां कीती गै लोड़दी। (मैता उट्ठी पौंदा ऐ ते निकली जंदा ऐ। दो नौकर पलंग चुक्की लैंदे न ते दूए नौकर झारी ते चौकियां लेई जंदे न। मल्ली मैह्ते दे कन्ने-कन्ने निकली जंदा ऐ ते घग्गी रुल्लो गी कन्ने लेइयै दूई बक्खी चली जंदा ऐ। स्टेजै पर रेही जंदा ऐ जित्तो ते ईसो)
जित्तो
के गल्ल ऐ ईसो। तुस इन्ने गम्भीर की होई गे ओ ? क्या ए जिमीं आला फैसला ठीक नेईं होआ ? ईसो : मेरी समझा मूजब फैसला ठीक नेईं होआ। अ'ऊं इ 'यै आखनां जे तुस इक बारी परतियै बचार करी लौ। उस कठन-कठोर जाडै गी साफ करियै बाहने-राहने जोग बनाना बड़ा गै औखा कम्म ऐ। जित्तो : कठन कोई कम्म नेई होंदा ईसो जी\! जिस बेल्लै तुस सोची लौ जे कोई कम्म करना गै करना ऐ, तां हर औख बी सौख बनन लगी पौंदी ऐ। तुसें ते उस कम्मै च मेरा भ्याल बनना ऐ। में ते रुल्लो होरें राती इ'यै फैसला कीता हा। तुसेंई मनजूर ऐ ना ? ईसो : एह ते तुं'दी मेहरबानी ऐ जे तुस मिगी ए मान देने दी सोचै करदे ओ। अ'ऊं ते इ'यां बी तुं'दी सेवा जां मदाद करना अपना धरम समझनां जित्तो जी। तुं'दे कन्ने जिस दिन पैहले बारी झत्त होई ही, उस्सै दिन मेरे मनै च तुं'दे आस्तै आदर-मानै दी भावना जागी पेई ही। तुस जि'यां हुकम देगे ओ, अ'ऊं उ'आं गै करने गी त्यार आं, पर मेरा नवेदन ऐ जे उस जगह बारै तुस इक बारी फ्ही सोची लौ। जित्तो : तुस हिम्मत नेई हारेओ ईसो जी। में ए जिमीं तुं 'दे भरोसे पर गै लै करनां । ईसो : अ'ऊं हिम्मत हारने आला नेईं आं जित्तो जी। अ'ऊं उस जिमीं बारै सोचै करदा हा ? जित्तो : कुतै जंगली जनौरें दे हाटे दी गल्ल सोचियै ते नेई झक्कै करदे तुस ? ईसो : में जंगली जनौरें च गै ते इन्नी उमर बिहाई छोड़ी ऐ, जित्तो जी। इस्सै जाड़ा दा राखा आं अ'ऊं। डर इ 'नें इ'नें जंगली जनौरे दा गै नेई ऐ। इस जगीरा च उं'दे कुला बी खतरनाक जनौर होर बी हैन। जित्तो : माता वैष्णो देवी दा भरोसा रक्खो ईसो जी, ते दूए अपने उद्दम ते अपनी हिम्मतू दा। चलो चलचै। सवेरे माता वैष्णो गी सिमरियै कम्म रंभी देना ऐ असें। (निकली जंदे न)
✧
द्रिश्श यारमां
जोगी
शामे दे चक्क जाड़ दस्सेआ, लै तूं जिमीं बनाई, चौथा हिस्सा देआं ब्राह्मणा, मैहते ने फरमाई ईसो मेघ, जाड़ै दा राखा, लैता भ्याल बनाई, केही-कुहाड़ी लेड्यै बवा, जाड़ कप्पने गी जाई मेरे राम
जोगी
'सै सज्जनो, नाटकै दा मंडुआ' लगी पेआ जे त्यार होन। इक बक्खी बावा जित्तो नमें सिरेआ उद्दम करने दी त्यारी करना लगा ते दुए पासै बिधमाता अपने मनसूबे तोड़ चाढ़ने दी त्यारी च लग्गी पेई। संजोग दिक्खो जे जिस रुल्लो ने जित्तो आस्तै संदर घड़े-बनाए , उस्सै रुल्लो ने पौनी-भारखै दे लोहे दा इक तेज कटारा बी त्यार कीता हा ? तां आओ पैहलें दिखचै जे जित्तो नमीं जमींन कि 'यां त्यार करदा ऐ। (ढोलै पर डगा बजांदा चली जंदा ऐ) (शामाचक्कै आला जाड़। जित्तो ते ईसो कुहाड़ियां चुक्के दे आईं जंदे न। विंग च किश लोक तमाशा दिक्खन आई गेदे न। गौरी बी इक कुप्पड़े पर बेही जंदी ऐ)
जित्तो
( अग्गें आइयै ते पहाड़ा आली बक्खी दिक्खियै) हे माता वैष्णो, में ते ईसो ने इस कम्मै च भ्याली करी लेई ऐ, साढ़ा ए साथ नभायां माता \! मां अस इस जाड़ा च एह नौतोड़ बंजर सधेरन लगे आं, साढ़े सिरें पर हत्थ रक्खेआं दुर्गे \! जमीन त्यार करने आस्तै असें एह सैले बूटे कप्पने लाए न, हे जगदम्बे, साढ़ा ए पाप बी बख्शेआं माँ\! ( हत्थ मत्थे कन्ने जोड़ियै प्रणाम करदा ऐ) आओ भाई ईसो \! (दोऐ जने जाड़ा बक्खी जंदे न ते इक बूटे दे सज्जै-खब्बै खड़ोइयै उसी कप्पने दा अभिनय करन लगदे न । बूटा कपोइयै दड़ाम, करदा ख'ल्ल पौंदा ऐ। इ'यां गै दूआ, फ्ही त्रिया बूटा कपोइयै डिग्गने पर लोक खुशी प्रगट करदे न। ईसो इक बूटे दे कपोए दे सिरे पर रस्सा ब'न्नने दा अभियान करदा ऐ ते फ्ही दोऐ जने ओदे कन्ने उस बूटे गी घसीटन लगी पौंदे न। खुशी च आइयै ईसो इक गीतै दी भाख लांदा ऐः-
ईसो
( विंग आले आदमी अग्गें आइयै) हां बे हां बूटा बड़ा भारा ... जोर लाना सारा .. (सारे) हां-बे-हां। बुड्ढा ठाकर : (विंग चा बाह्र आइयै ) कौलें देओ पक्केओ.... (सारे) हां-बे-हां। शेरें देओ बच्चेओ ... (सारे) हां-बे-हां। (इन्नें चिरै च रुल्लो बी आई जंदा ऐ) रुल्लो : जोर लग्गै रलियै ..... (गौरी बी) हां-बे-हां।) (ईसो ते जित्तो खड़ोइयै मत्थे दा परसा पूंझदे न) शेरें देओ बच्चेओ (सारे) हां-बे-हां। कौलें देओ सच्चेओ .... (सारे) हां-बे-हां। (इन्ने च मोह्तबर घग्गी आई जंदा ऐ) (जाड़ै च कम्म करै करदे जित्तो ते ईसो दी दिखदे होई)
घग्गी
शाबा भई, शेरें देओ बच्चेओ \! जित्तो, आदमी दी अपनी हिम्मत गै सच्चा हथ्यार ऐ। बूआ गौरी, तुस के करै करदे ओ इत्थें ? हां-बे-हां। शेरे देओ बच्चेओ....... हां-बे-हां।
जित्तो
(आला मारियै) ईसो चाचा\! थक्की गे ओ ? गीतै दे बोल छेड़ो ना। (उप्परा दा गै) बूटा बड़ा भाऽरा .... हां-बे-हां।
घग्गी
स्हारदा-स्हारदा उद्दम करेओ जित्तो \! आई जाओ हुन, बिंद बेही बसोई लौ। दूई झुट्टी हून कल्ल लाएओ। (जित्तो ते ईसो खल्ल आई जंदे न ते घग्गी ते बूआ गौरी चली जंदे न। बुड्डा ठौकर जित्तो दी पिट्ठ ठोकदा ऐ।)
बुड्ढा ठौकर
तूं ते सच्चें गै मर्द-माहनू ऐं पुत्तरा \! शावा ईसो । साथ कीता ऐ तां साथ नभाएआं पुतरा \! (सारें दा चली जाना)
✧
द्रिश्श बाह्रमां
जोगी
ईसो मेघ ते बाबा जित्तो.... हिम्मत हारी नाई, दिनें ए वोऐ मैहनत करदे .... रात देवतें लाई। सौन म्हीनै दाला दलदा.... भादरों दोह्र मंकाई, अस्सू म्हीनै पट्टी दिंदा, कनकू दाने लाई ।।
जोगी
सज्जनो \! इक बड़ा चमत्कार होआ करदा हा। शामा-चक्कै दे जाड़ै च जुगें दी बंजर पेदी इस जाड़े दी धरती दे भाग जागी पे न। पैले बारी उस दी कुक्ख सलक्खनी होई, पैहले बारी उसदी गोद ममता कन्ने लदोई गेई ऐ। च'ऊं-पंजें म्हीने दी मैहनतू ने जिमीं गी कनक राहने जोग बनाया हा ते छे-सत्त म्हीने दौनें भ्यालें, इस फसला गी दिन-रात राखी करियै हाटें कोला बचाया। तां... जाइयै.... अज्ज हसदी, नचदी बल खंदी कनकू दी एह ओपरी अनोखी फसल नजरी आवै करदी ऐ जिसने सारी जगीरा च इक हुल्ल जन पाई दिती ऐ
(ढोला गी डगा लांदा ऐ ते निकली जंदा ऐ (उस्सै बेल्लै इक पासेआ जित्तो, ईसो, रुल्लो, बुड्ढा ठौकर ते ग्रां दे किश होर ग'बरु नचदे- गांदे आई जंदे न)
ईसो
(नचदे होई) चन्नै दिया हट्टिया... (सारे जनै) से ऊ आ\! सीसे आले गजरे.... (सारे जने) से-ऊ-आ\! लोग बड़े खचरे... (सारे जने) से-ऊ- आ\!
बुड्ढा ठौकरः (नचदे होई) जित्तो तेरे भागें नै ..(सारे जने) से ऊ-आ! ईसो तेरे भागें नै.... (सारे जने) से-ऊ-आ ! कनक जम्मी घेरमां..... (सारे जने) सेऊ-आ! दानें होंगन ढेरमा.. (सारे) से-ऊ-आ! ( सारी टोली सिर नीमें करियें ते बाह्मां फलाइयै नच्चदी ते गांदी ऐ। हत्थें दियें औंगलियें कन्ने फुल्लें दियां मुद्रां बनांदे न। इस चाल्ली नचदे- नचदे दुए विंग चा निकली जंदे न।)
(उस्सै बेल्लै पिछले विंग चा मैहता बीर सिंह सलाहकार मल्ली सपोलिया, मोहतबर घग्घी, ते किश नौकर-चाकर इस चाल्ली आँदे ल 'बदे न जि 'यां उ'नेंगी एह बी खतोला होऐ जे कोई उ 'नेंगी दिक्खी नेई लै ! दूए सामनै विंगै चा नच्चनें- गाने दी मद्धम- जनेही अवाज अजें बी आवा करदी ऐ, जिसी सुनियै पैहलें मैहता उद्धर दिखदा ऐ ते फ्ही बाकी लोक बी)
मैहता
ए कोई लोक इद्धर गै ते नेइ आवा करदे? मल्ली : नेईं सरकार \! ओह नचदे जा करदे न। पर तुस कनकै पासै ते नजर मारो मालको \! हरे राम एह कनक ऐ? दिक्खी कदें इ'यै-नेही कनक कुसै ने\! भागें आलें गी जुड़ै ए कनक । मैहता : (टऊ होए दा कनका पासै दिखदा रौंदा ए, फ्ही मोहतबर पासै फिरकियै) इ'यै जिमीं दित्ती ही असें उस प्हाड़ी करसाना गी? घग्गी : जी। इ'यै जमीन दित्ती ही। मैहता : इत्थें बी उ'यै नेहा जाड़ हा? घग्गी : ओदे कोला बी संघनें ते कंडेआले रुक्ख हे इत्थें। थोहर, रिहाड़, ग'रने फरलाइयां ते ककोहे ते लम्ब घाऽ मैहता : ते ओ सारा जाड़ इक्क जने दे उद्दमै ने साफ करी लेआ? मल्ली : दूआ कु'न ? घग्गी : द'ऊं जने दे उद्दमै ने सरकार \! ईसो मेव। इस्सै जाड़ा दा राखा। जित्तो ने उसी अपना भ्याल बनाई लेआ हा? मैहता : (हरानी) मेघा गी अपना भ्याल बनाई लेआ उसने। के नां ए उस प्हाड़ी ब्रह्मणै दा। घग्गी : जित्तो। जित्तो ब्रह्मण ग्हारा दा। इ'नें प्हाड़ी लोकें गी नेई वचार हुंदा इ'नें गल्लें दा सरकार। मैहता : पर ईसो ते साढ़ा नौकर ऐ मोहतबर जी। जाड़े दी राखी करदा ऐ तां ओदे आस्तै दाने नेईं गे दिंदे उसी ? फ्ही घाऽ-पतर, लक्कड़ी-बसाठियां सै सब मुफ्तो- मुफ्त। भ्याली करने कोला पैहलें उसने कुसै गी पुच्छेआ नेईं सा लौड़दा। घग्गी : मिगी पुच्छेआ हा सरकार। मिगी पुच्छियै गै उसने एह भ्याली कीती ही। मल्ली : सरकार दे कन्नें चा बी कड्डी लोड़दी ही घग्घी जी। सरकार दे गलाने दा इ'यै मनशा ए। जगीरा दे नौकर बी भ्यालियां करन चली पे तां जगीरा दा कम्प गै ठप्प नेई होई जाग मोहतबर जी। मैहता : (रोहै च) ए ऐसी ओपरी कनक कि'यां जम्मी आई ऐ इत्थें? मल्ली : (इक पक्के दा सनैह्री सिट्टा खुडियै ते हत्थें दियें तलियें च मरोड़ियै ते फूका कन्ने तोह डुआरियै) दिक्खेओ मालको \! दाने दिक्खेओ। हे राम आखो जे कुसै कारीगिर सन्यारे ने सुन्ने दे होन घड़े दे\! (वीरसिंहा दी तली पर दाने रखदा ऐ) मैहता : ते एह सारी फसल इस्सै चाल्ली दी ऐ? (घग्गी पासै घूरियै दिखदा ऐ) मल्ली : मालकें गी जुड़ग बाजरा ते गोज्झी कनक ते ए भुक्खड़ नंगड़ प्हाड़ी जनौर खाग इस सनैह्री कनकू दे आटे दियां साटियां \- भठोरे \! ए ते नर्थ ऐ मालको, नर्थ। मैहता : (इस चाल्ली मुडी ल्हादां ऐ जि'यां आखा दा होऐ जे ऐ ते नर्थ गै)
(इन्ने चिरा च जित्तो ते उसदे उ'यै साथी नचदे-गांदे आँदे सुनचदे न) मल्ली : सरकार ! ओ लोक परती आवा करदे ल'बदे न । हून निकली चलना चाहिदा। (वीरसिंह तौला कन्ने मुड़ी जंदा ऐ ते ओद्दे पिच्छे-पिच्छे बाकी लोक बी चली जंदे न।)
ईसो
माड़ियां कीतियां, राम जानै। ते चंगियां कीतियां, राम जानै। ज्यूनी : दिलै दियां छप्पियां, राम जानै। (सारे लोक कनकू दे ढेरा दे चबक्खीं नचदे- गांदे न, जित्तो खड़ोते दा दिक्खा करदा ऐ। इन्ने चिरा च रुल्लो ते ज्यूनी दे कन्ने बुआ गौरी बी उत्थें आई पुजदी ऐ)
रुल्लो
(कनकू पासै दिक्खियै ते सिट्टे गी हत्थें कन्ने छूइयै) हे मेरिये माए \! (हरानी) कैसी कनक ऐ? इन्नी उच्ची, इन्नी घनी ते (सिट्टे दी लंबाई गी सज्जे हत्थै कन्ने मिनदे होई) ए एड्डा- एड्डा सिट्टा (गौरी दे सिरे पर हत्थ फेरदे होई) भलिये लोके \! ए उस्सै प्हाड़ी करसानै दी कमाई ऐ जिसी तूं मीहने मारदी हुंदी ही। ज्यूनी : कमाई भाएं ए तुं'दे मित्तरा दी गै होग, पर अ'ऊं आखनी आं एह चमत्कार साढ़ी इस बूआ दा ऐ।
गौरी
(जौरे कन्ने आला मारदी ऐ) बापू, ओ बापू जी \! जित्तो : (खेतरा दे दूए सिरेआ) आया गौरी। (दलांघां मारदा आई पुजदा ऐ) गौरी : (खशामदी लैजे च) बापू ? जित्तो : के ऐ धीए? गौरी : बापू, दोधी कनकू दे दाने खाने गी मन करै करदा ऐ। ईसो : त्रोड़ी लैं दो- त्रै सिट्टे ? जित्तो : बलग, आऊं आपू त्रोड़ी दिन्ना रानो \! (सिट्टे लैने आस्तै अग्गे बधदा ऐ तां जित्तो बांह बधाइयै उसी रोकी लैंदा ऐ) ना-ना ईसो । इस सांझी ते अनबंडी कनकू दा अस अजें इक बी सिट्य नेई त्रोड़ी सकदे। ईसो : पर की नेईं? एदे च त्रै हिस्से कनकू साढ़ी ऐ भाइया \! ते एहदे दो सिट्टे त्रोड़ियै अस अपनी रानो गी नेईं देई सकदे? ठौकर : नेई देई सकदे, ईसो जी\! इक इक सिट्टे दे दानें च मैहता साढ़ा भाईवाल ऐ। नेईं ईसो, नेईं गौरी धीए, नेईं। ज्यूनी : कैसी ओपरी गल्ल 'करै करदे ओ, जेठ जी। अपनी प्राणें थमां प्यारी धियू आस्तै दो सिट्टे त्रोड़ने कन्ने बी तुं'दे धरमै गी हानी पुजदी ऐ। कैसे बे-क्यासे लोक ओ तुस?
जित्तो
(रुल्लो दे मूंदै पर हत्थ रक्खियै) बे क्यासा आदमी नेइयों में भरजाई। में उस लिखतै दा बज्झा दां जेहड़ी मैहता ने एह जिमीं दिंदे मौके लिखी ही। ओदे मजूब ए फसल मेरी नेईं, मेरी ते ईसो दी बी नेई, एहदे इक- इक दाने च मैहते दी बी सांझ ऐ। (गौरी अपने बापू दे मुंहां पासै दिक्खा करदी ऐ। ओदियां अक्खियां डबडबाई जंदियां न) (गौरी गी अपनियें बामें च लेइयै) चल धीए, दोधी कनकू दा कोई घाटा ऐ इत्थें? अ'ऊं दूए खेत्तरें चा तेरे आस्तै टोकरी भरियै सिट्टे त्रौड़ी देङ । गौरी : (मुंडी ल्हाइयै) नेई चाची, कुसै होर दी कनकू पर मेरा के हक्क ऐ। बापू दा गलाना बी ते ठीक ऐ चाची। मैहते कन्ने भाईवाली जे होई। के पता, कु'न केड़ा दाना कोड्दै हिस्सै औना ऐ। ए गल्ल ते में सोची गै नेई ही (अपने बापू दे कोल चली जंदी ऐ)
(जित्तो गौरी गी औंगली लाइयै बल्लें-बल्लें स्टेजा परा चली जंदा ऐ) रुल्लो : दिक्खेआ रुल्लो जी? नभाने आले कि 'यां धरम नभांदे न? किन्ने होंगन जेडे इ'यां सोचदे न? बाह भई बाह। ठौकर : सच्च आखदे ओ बाबा। न्यांऽ ते सचाई गी पालना बड़ा कठन होंदा ऐ। रुल्लो : तुस लोक चुप की होई गे ओ भई? इस कनकू दी खुशिया च नच्चने- गाने गी मन करै करदा ऐ। 'भाइया ईसो, करेआं शुरु। शाबाशै।
ईसो
(भाख छेड़दा ऐ) ओ फंदू मजूरिया नेईं लाना, जिंदे, नेईं लाना। नने : शैला, नेईं लाना। जित्तो : डंगै खड़ोई दऊं गल्लां जे कीतियां, । तने : कक्खै दा बनी गेआ लक्क लोको। फंदू मजूरिया नेईं लाना। ईसो : रस्सी दा बनी गेआ सप्प लोको बाकी जने : झूठे दा बनी गेआ सच्च लोको। फंदू मजूरिया नेईं लाना। (बाढ़ी करदे- करदे दूए सिरे पर पुज्जी जंदे न। फ्ही सारी कनक किट्ठी करियै बछाई दिंदे न। ते फ्ही ओदे पर बल्दे कन्ने छड़ाई करदे न। छज्जें च पाई- पाई दाने पुनदे न ते कनका दा ढेर-जन लगदा जंदा ऐ)
बुड्ढा ठौकर
सुन्ने दी सार सुन्यार जानै। लोहे दी सार लुहार जानै। मित्ती दी सार करसान जानै। माड़ियां कीतियां राम जानै।
✧
द्रिश्श तेह्रमां
मंडिया ढलदा बीरसिंह मेहता, लैती छतरी खलारी, गुमटा ढलदे बीरसिंह मैहते, तेलियें गी हक्क मारी। नमियां-नमियां छट्टां लैयो, कन्ने लैओ चमेआड़ी, सपाहियें दी अड़दल चलदी आपूं चलै अगाड़ी। मजलो- मजली चलियै मैहता, बिच्च खलाड़ै आई। हे मेरे राम।
(कनकू दा ढेर लग्गे दा ऐ। उप्पर पाई रक्खी दी ऐ। ते ईसो मेघ सिरै परम नासा लपेटे दे किश गुन- गुन गा करदा ऐ।) माड़ियां कीतियां.... राम जानै। चंगियां कीतियां.... राम जानै ।।
(इन्ने चिरा मैहता, मल्ली ते करिदे तेजी कन्ने खलाडे च पुजदे न। ईसो मैहता, गी दिक्खियै उट्ठी खड़ोंदा ऐ ते हत्थ जोड़ियै ओद्दी बंदना करदा ऐ। मैहता, कनकू दे ढेरा कोल पुज्जियै उसी बड़े गौरा कन्ने घूरदा ऐ। दानें गी तली पर रक्खियै दिक्खी- दिक्खी हरान हुंदा ऐ)
मैहता
मल्ली \! मल्ली : जी सरकार \! मैहता : जित्तो कुत्थें ऐ? असेंई सनेहा भेजेआ जे आइयै कनकू दी बंड करी लौ ते आपूं गैब। मल्ली : जित्तो ते इत्थें ल'ब्बा नेईं सरकार \! हां, उसदा भाईवाल ओ मेघ इत्थें गै (आला दिंदा ऐ) बै ईसो \! ईसो : जी, पंत जी। मल्ली : बै, एह के बतीरा ऐ तुं'दा ? मैहेते होरें गी सद्दी भेजेआ ते आपूं गैब। कुत्थें गेआ उठी ऐ जित्तो ? ईसो : सवेरे दा तुसेंगी गै बलगै करदा हा। बल्गी-बल्गियै हून न्हौन गेआ ऐ। बूटे दियां छामां उत्थें खट्ट डड़ी दी ऐ। मैहता होर उत्थें बौह्न ते आ'ऊं जित्तो होरें गी सद्दने गी भेजना आदमी । मल्ली : ते तूं आपूं की नेई जंदा? ईसो : खलाड़ा सुटिटयै कि'यां जां पंतजी ? ना अस कोई चोर आं जे पिच्छों खलाड़ा लुट्टी लैगे? मल्ली : नेईं सरकार, मेरा ए मतलब नेईं हा। सरकार धुप्पा चलदे आए न, बिंद छामां बेही- बसोई लैन। भाइया आवा गै करदा होना ऐ। मैहता : अस इत्थें बौह्न बसोन नेई आए आं। अपना सट्ट्ठ भरन आए आं। मल्ली लै कोई लक्कड़ी ते करी दे ढेरा दे दो हिस्से। ते भरी लौ अपने हिस्से दी अद्धी कनक छट्टै च। (मल्ली अग्गें बधियै इक करिंदे दा सोटा लेइयै ओदे कन्ने ढेरा दे दो हिस्से करन लगदा ऐ)
ईसो
(कोल आइयै ते हत्थ जोड़ियै) ए नर्थ नेई करेओ माई-बाप। भाइये गी आई लैन देओ। ओदे बगैर कनकू गी कोई जना बी हत्थ नेई ला। ते ए अद्ध कनेहा मल्ली, पंत जी? (मैहते बक्खी दिक्खियै) अद्ध कनेहा..... के मतलब? मल्ली : क्या बाकी सामिएं कोला अद्ध नेई लैंदे मालक ? पुछदा- अद्ध कनेहा? ईसो : पर जित्तो कन्ने ते आपूं लिखत कीती ही सरकार ने। उस लिखता दा तुसेंई चेता नेई रेह दा मल्ली पंत जी? तुस बी उस बेल्लै उत्थें मजूद है। मल्ली : लिखत-लुखत अस नेई जानदे। अद्ध लैना गै साढ़ी पिरत ऐ। दिक्खा के करना ऐं मल्ली, करी दे ढेरा दे दो हिस्से। ते तुस लोक के तमाशा दिक्खा करदे ओ ? जाओ छट्टां भरो जाइयै। ईसो : ए इन्ना जुलम नेईं करेओ, मैहता जी। ऐसा नर्थ नेई करेओ। (मल्ली मझाटै डांग फेरियै ढेरा दे दो हिस्से करी दिंदा ऐ)
मैहता
अपना हक लैना बी हुन जुलम होई गेआ। बै, तुस लोक अजें बिट- बिट के दिक्खा करदे ओ? छट्टां की नेई भरदे। ईसो : में ठाका करनां जे दिक्खेओ कोई आदमी कनकू गी हत्थ नेई ला। मल्ली : ओए मेघटेआ \! (धिक्का मारियै) तूं जानदा नेई जे तूं कोदे अग्गें खड़ोता दा ऐं ? ईसो : कोदे अग्गें खड़ोता दां ? जेहड़े जाबर लोक कनक दिक्खियै अपना धरम- अमान भुल्ली गे न। जोरा ने ते लालचा ते जि 'नेंगी अ'न्ने करी दित्ता ऐ। मैहता : भन्नो इस साले दियां लत्तां। कस्सो इस दियां मुश्कां ते ब'न्नी देओ इसी उस बूटे कन्ने। (मैहते दे आदमी ईसो पर त्रुट्टी पौंदे न ते उसदे हत्थ- पैर ब 'न्नियै उसी बूटे कन्ने जकड़ी दिंदे न)
ईसो
ए नर्थ नेईं करेओ? ए जुल्म नेईं करेओ । (करलाइयै) मल्ली पंता। की दिन्ना ऐं एह कमत्तां मालकें गी? बझिया तुस मालक ओ, दुहाई दिन्नां, ए नेईं करेओ। इस कनका गी हत्थ नेईं लाएओ। मैहता : साला आखदा ए- कनका गी हत्थ नेईं लाएओ। भरी लौ बै सारी कनक छट्टै च। तौल करो सालेओ। इक दाना निं र'वै खलाड़े च ईसो : (छड़कदा ऐ, करलांदा ऐ) ओ जालमो, दिनें- दपैहीं डाका नेईं मारेओ । (रोइयै) पापियो \! तुं'दा कक्ख निं र 'वै। दुहाई ओ लोको ओ भाइया जित्तो। लुट्टी लेआ ई धाडुएं तेरा खलाड़ा
(विंग चा बुड्ढी जोजां आई निकलदी ऐ) जोजां : ओ भाई बचैरेआ ! कनक मनेन्देआ, तेरी नारण पूरी पाई च'ऊं ब्रह्मणें गी खाने गी देना, दे कनका दी पाई मैहतेआ, तू रसदा- बसदा र 'वें, बड़ी दूरा आई, इस कनका दी हीखिया। मिगी बी कनका दियां चार पाइयां दुआऽ मैहता : बै, दे बुड्ढी गी कनका दी पाई। (करिंदा इक पाई कनक उसदी चादरी च पाई दिंदा ऐ।) जोजां : इक पाई कन्ने किश निं बनदा, दे मीं पंड बन्हाई पंड बन्हाई दे पुत्तरा, मेरी तुगी लक्ख लक्ख देआं दुहाई (मैहतै ने शारा कीता ते करिंदे ने होर दो पाइयां चादरी च लुद्दी दित्तियां) जोजां : रसदा- बसदा र 'में मैहतेआ तेरा इकबाल बनेआ र 'वै ईसो : (रौहे कन्ने)! तूं डैने, मूंह कालिये ! इ'नें डाकुएं धाड़एं गी की सीसां दिन्नीं ऐं कबत्तिये। सीसां उसी दे जिस दी लहु-परसीने दी कमाई लटोऐ करदी ऐ जोजां : (कनकू दी पंड सिरा पर चुक्कियै ईसो गी झूठा दसदी ऐ ते गड़ाके मारदी - मारदी) बै मेघटेआ, सनाई देआं अपने जित्तो गी जे तेरी चाची जोजां तेरा सुख-सांद लैन आई ही। सै लेई चली आं (निकली जंदी ऐ)
✧
द्रिश्श चौद्दमां
ज्यूनी लुहारी ते गरभो नयानी, दौने त्रिंजन डाही, तन्द त्रुट्टी ते सगन बचारन, जितमल फिरेआ आई। जिस ब्राह्मणै दा लुट्टेआ खलाड़ा ओ खिट्टे पेदा आई, कंधा उप्परा आला मारै, देआं कटारा माई। हून के करना कटारा ब्राह्मणा, छोड़ेआ बेला बिहाई।
(ज्यूनी बैठी दी चरखा कत्ता करदी ऐ। इन्ने चिरा च जित्तो दौड़दा- दौड़दा आई पुजदा ऐ) ज्यूनी : (जित्तो बक्खी दिक्खियै व्यंग कन्ने) खलाड़ा बझिये गी सौंपियै, हून कुतांह छालीं मारै करदे ओ भाऊ जी ? जित्तो : माई लुहारिये, तौल कर, अंदरा मेरा कटारा आनी दे। ज्यूनी : (व्यंग कन्ने) के करगा हून कटारा, ब्राह्मणा ? प्हाड़ा देसै देआ प्हाड़ी ब्राह्मणा, तुगी प्हाड़ा दी गै मत्त आई। खल्लड़एं दा खाद्धा आटा, ते नाड़ें दा पीता पानी। साढ़े दैसा दा हुंदा ब्राह्मणा, खाड़ा लैंदा ठानी ।। जित्तो : इसलै ए बिसलियां बोलियां निं मारेआं, माई लुहारिये ! जे होंगी ब्राह् मणै दा बेटा ज्यूनिये तां दस्संग खाड़ा लाई। (अग्गें बधियै कटारा चुक्की लैंदा ऐ ते उसी मत्थे कन्ने लाइयै चुम्मदा ऐ ते आखदा ऐ) जित्तो : तूं मेरा धरमा दा भाई कटारेआ ! पत रक्खेआं मेरे भाई। ज्यूनी : (डरी दी) में ते मखौल कीता हा भाऊ जी। मेरी गल्लै दा गुस्सा नेई करओ।
जोजां
(हसदे होई औना) जितो\! बै, कि 'नें सोचें पेदा ऐं? जित्तो : (कटारे पर हत्थ रखदे होई) तूं चाची इत्थें ? तेरे कोला हारियै अ'ऊं इत्थें आया हा ते तूं इत्थें बी मेरी खलासी नेई कीती। की पेश पेई ऐं तूं मेरे ? जोजां : (व्यंग कन्ने) में बुड्ढी रंडी ने के पेश पौना ऐ तेरै, जित्तो। तेरे पेश पौने आला मैहता वीरसिंह सामधाम तेरे खलाड़ै च पुज्जी गेदा ऐ। बच्चुआ, ए कनक उस्सै दान्ने ने दुआई ऐ मिगी। जा-तु'म्मी लेई जा कोई टल्ला ते मंगी लै खाने जोगे किश गरोले उस कोला, नेईं तां भरी लेई जानियां नीं उसने अपनियां छट्टां \! नस्स, पुज्ज उत्थें तौले । (जित्तो परेशान होए दा खलाड़ै पासै नसदा ऐ)
✧
द्रिश्श पंदरमां
जित्तो
(लुहारें दे घरा दा कटारा अपने कमरबंदै च रक्खे दे, गलै च रुद्राक्खें दी माला, दौनें हत्थें दियां मुट्ठियां कस्से दे जित्तो खलाड़े च आई पुजदा ऐ। नसदे-नसदे औने करी बिंद साहू चढ़ेदा ऐ। अग्गें खलाड़े च मैहते गी ते उसदे करिदें ते डांगे-सोटें आले नौकर-गी दिक्खियै रुकी जंदा ऐ) (इद्धर-उद्धर दिक्खियै उच्ची अवाजा च) ईसो \!
ईसो
(बूट्टे कन्ने बज्झे दा रुन्हाकी अवाजा च) भाइया जित्तो \! लुट्ट पाई दित्ती ऐ खलाड़े च इ'नें डाकुएं। ए दिक्ख मेरा के हाल कीता ऐ इ'नें मारी-मारी।
जित्तो
तेरा ए हाल ईसो ? इ'नें लोकें तेरा एह हाल कीता ऐ ? (कटारा कड्ढियै ईसो कोल जाई पुजदा ऐ। कटारे कन्ने ओदियां रस्सियां कप्पी दिंदा ऐ ते ईसो गी छात्ती कन्ने लाई लैंदा ऐ। लक्कै पर लपेटे दे कप्पड़े कन्ने उसदे मत्थे पर बगदे लहु गी पूं झदा ऐ। फ्ही मैह ते बक्खी बधदा ऐ। तां मैहते दे आदमी, डांगें दे सिरे ओदी बक्खी करन लगदे न। जित्तो कटारे गी पही कमरबंदै च उड़सी लैंदा ऐ।)
जित्तो
मैहता \! मैहता जी \! धुप्पा की खड़ोते दे ओ ? उत्त्थें छामां खट्टा पर बेही जाओ। पर पैहलें रोको इ'नें अपने आदमियें गी जे ए लोक भरी दियां छट्टां सीन नेईं। ते कनकू कोला पिच्छे हटी जान मल्ली : तमीजै कन्ने गल्ल कर जित्तो। तूं मैहते दी सामी ऐं, एह गल्ल मत भुलांदा होएं। ए लोक मैहते दे हुकमै कन्ने गै ए कनक भरै करदे न। बिंद पिच्छे हटियै खड़ोऽ । नेईं तां सपाहियें कोला धिक्के मराइयै पिच्छे कराई देंग। (करिंदे गी) भरो, भरो बै कनक, तुस के तमासा दिक्खन लगी पे ओ ? जित्तो : ए छट्टां इ'यां नेई भरोनियां, सपोलिया। (ईसो बक्खी दिक्खियै) ईसो \! दिक्खा के करना ऐं (दोऐ जने तेजी कन्ने जंदे न ते बारी- बारी भरी दियां छट्टां खलाड़े च परती दिंदे न)
(मैता डांगें आले सपाहियें गी अशारा करदा ऐ। ओ अग्गें बधियै मारने गी डांगां गूरदे न, पर जित्तो दे कोल कोई नेई ढुकदा। ईसो इक जने दी डांग पकड़ी लैंदा ऐ, पर इन्ने चिरा च दूआ सपाही ओदे पर डांगा दा बार करदा ऐ। ईसो डिग्गी पौंदा ऐ। दो सपाही उसी बाहमें दा पकड़ियै घसीटदे-घसीटदे इक बक्खी लेई जंदे न)
ईसो
(उस्सै हालती च) मैहता आखदा ऐ.. भाइया \!......आखदा ऐ जे (थुक्कै दा घुट भरियै) जे ए सारी कनक उ'नें लेई जानी ऐ। जबरदस्ती लेई जानी ऐ........ जित्तो : (मैहते बक्खी घूरियै) ए सारी कनक तूं लेई जानी ऐ मैह ता ? ते ओ बी जोर-जबरदस्ती करियै ? (घूरियै) ते ओ लिखत कुत्थें गेई मैहता, जेदे च तुसें आपूं फसला दा चौथा हिस्सा लैना मन्नेआ हा ? मैहता : केड़ी लिखतै दी गल्ल करै करना ऐं ? ऐ कोई लिखत तेरे कोल तां दस्स । जित्तो : (हरानी कन्ने) तुस इस लाके दे जगीरदार ओ मैहता। तुं'दा बड़ा मान-मरतबा ऐ। तुस बी अपने कीते दे करारा कोला फिरकी जागेओ \! कनका दियें च'ऊं छट्टै आस्तै ? मैहता : जित्तो, असें तेरी हालती पर तरस खाइयै तुगी जमीन दित्ती ही। ते तूं हून सामियें दी पिरत भन्नियै असेंगी लिखतां ते कनून दस्सन लगा ऐं किरतघना ? जित्तो : (द्रिढ़ता कन्ने) उस मालकै कोला डरो मैह ता, ए सारी स्त्रिटी जेहदे कनूनें च बज्झी दी चलै करदी ऐ। ला-कनूनी ते न्हेरगरदी कन्ने धाड़े- डाके ते होई सकदे न, न्यांऽदी मरजाद नेई निभदी मैहता। मैहता : अपनी उकात नेईं भुल्लेआं, जित्तो। (करिंदें गी) तुस लोक की खड़ोई गे ओ ? नमकहराम, कायर, साले। अस जे खड़ोते दे आं तुं'दे कोल। भरो छट्टां । दिक्खने आं कु'न साला लांदा ऐ हत्थ तुसेंगी। जित्तो : (करलाइयै) खबरदार जे कुसै नै कनकू दा दाना बी छूता। मैहता लु'ब्ब-लालचा च अ'न्ने होइयै तूं सौ बारी मुक्करी जा उस लिखता कोला......पर........असें दऊं जनें में ते ईसो ने अपने लहु ते परसे कन्ने इस कनकू दे इक-इक दाने पर उस्सै लिखता गी लिखे दा ऐ। तूं सारी कनक आखना \-ते में इस कनकू दे चौथे हिस्से कोला बद्ध तुगी इक दाना बी लैन देंग तां आखेआं ब्राह्मणी नेईं कोई कुती सूई ही। मैहता : बै, तुसें सुनेआ नेईं ? जाओ, सारी कनक भरी लो। अस दिक्खगे कु'न रोकदा ऐ तुसेंई।
(इक सपाही अग्गें आइयै जित्तो गी डांगा दी गु'ब्ब करांदा ऐ। जित्तो इक खिना आस्तै सुन्न होई जंदा ऐ। फ्ही कटारा कड्ढियै) जित्तो : बड़ी कमीनगी पर उतरी आया ऐं मैहतेआ ! तेरी ए राखसी भुक्ख इ'नें सुक्के गरोले कन्ने दूर नेईं होनी। (छाल मारियै कनका दे ढेरा पर खड़ोई जंदा ऐ) लै इ'नें दानें च में अपना लहु ते मास रलाई दिन्नां। जै दुर्गे, जै बैश्णो माता ! (इन्ना आखियै कटारा छात्ती च घाई लैंदा ऐ ते इक खिन खड़ोता दा रेहियै पही धड़ाम करदा ढेई पौंदा ऐ।) मैहता : (घबराइयै) ना, ना जित्तो। मत करदा होएं ऐसा नर्थ मैहते दे करिदे : हे राम ! हे राम ! (अक्खियें पर हत्थ रक्खी लैंदे न) (विंग चा किश लोक झांकदे न तां सपाही भल्लें कन्ने उ 'नेंई डराइयै पिच्छे करी दिंदे न) मैता : (हरानी, डर) ओह एह ते ब्राह्मण हत्या होई गेई ! ए के नर्थ कीता ई जित्तो ? मल्ली मल्ली : जी सरकार। मैहता : ए ते ब्रह्मण-हत्या होई गेई मल्ली। हे राम ! हुन के होग ? मल्ली : पर मालको जे एह लोथ इत्थें पेदी रेही तां कुशबा सारी जगीरा दे लोक इत्थें आई किट्ठे होन ते कोई पद्रब्ब होई जा। ओ लोक इत्थें आई पुज्जन, एदे कोला पैह लें-पैहलें गै एह लाश इत्थों हटाई देनी चाहिदी। मैहता : (डरे दे) ए लाश ? ......इत्थों हटाई देनी चाहिदी ऐ, पर कि'यां ? कुत्थें रखगे इसी ? मल्ली : (घबराइयै) जाड़ै च सरकार। जाड़ै च कुतै ऐसी जगह छपैली देगे इसी जे काएं ते गिद्धं गी बी सूह नेई लग्गग (आदमियें गी) चुक्को बै, चुक्की लो इस लोथा गी। डंडे पर रस्सी कन्ने ब'न्नियै चुक्की लो ( पैहलें कोई आदमी अग्गें नेई होंदा तां मल्ली आपूं अग्गें बधियै लोथा गी घसीटन लगदा ऐ। एह दिक्खियै बाकी दे र्कारदे बी जाइयै लाशै गी चुक्कियै विंग पासै लेई जंदे न)
मल्ली
सरकार, निकलो इत्थों, तौले निकलो। जे ग्रां आले लोक इत्थें आई गे तां कोई बखैध नेईं बनी जा\! (मैता डौर-भौर होए दा लहुऐ च रंगोए दे दानें पासै दिक्खा करदा ऐ। मल्ली उसी बाह्मां दा फगड़ियै उस्सै पासै लेई जंदा ऐ जिद्धर जित्तो दी लाश लेइयै उसदे आदमी गे न। थोढ़े चिरै आस्तै स्टेज खाली रौंदी ऐ, ओदे बा'द बूआ गौरी, बापू गी आले मारदी-मारदी आई जंदी ऐ)
गौरी
बापू \! ईसो चाचा \! ईसो : (जख्मी होए दा ईसो इक बक्खी बसुर्त-जन पेदा ए) (रोंदे-रोंदे) बूआ गौरी \! (दौड़ियै ओद्दे कोल चली जंदी ऐ ते उसी ठुआलदी ऐ) गौरी : चाचा, कुत्थें ऐ मेरा बापू ? ते कनका दे ढेरा पर एह लहु कनेहा ऐ ? एह कोद्दी रत्त ऐ डु'ल्ली दी ? ईसो : (रुन्हाकी होइयै) ईसो जी\! मेरा बापू कुत्थें ऐ? (रोहै कन्ने) कुन्ने कीती ऐ ओदी हत्या ? कु'न ऐ उसदा हत्यारा? कुत्थें ऐ उसदी लोथ ? बुड्ढा रुकोआल : उ'यै जगीरदार मैहता ऐ तेरे बापू दा हत्यारा, रानो। उस्सै दे लोक लेई गे न तेरे बापू दी लोथ। (रोंदा ऐ) में किश नेई करी सकेआ रानो। गौरी : मेरे बापू दी लोथ ओ लोक कुत्थे लेई गे न ? (रुन्हाकी अवाजा च) एह कैसा नर्थ कीता ई पापिया \! मिग्गी दस्सो, में कुत्थें तुप्पां अपने बापू गी ? (रोंदी ऐ) में तुगी ठाकेआ हा बापू। ग्हार छोड़ियै नेईं जायां मेरे बाबला। मेरे कन्ने एह कैसा दगा कमाया ई बापू। मिगी औंगली लाइयै इस परदेसै च की आंदा हा तूं, मेरेआ बाबला। ते अज्ज मिगी इक्कली छोड़ियै तूं कुत्थें चली गेआ ऐं ? (अपने सिरै दे बाल पुटदी ऐ) बुड्ढा रुकोआल : चल धीए, तेरे बापू दी लोथ तुप्पचै। पता नेई ओ पापी लोक ओदी के दुर्गत करी देन। (गौरी गी औंगली लाइयै ईसो ते बुड्ढा रुकोआल चली जंदे न। दूए पासेआ, रुल्लो ज्यूनी, ते बाकी होर केई लोक स्टेजै पर आई जंदे न।)
लोक
जै बाबा जित्तो दी। जै दाता जित्तो दी। लोक : जै बूआ गौरी दी। जै बावा जित्तो दी।
(कारका दे बोल)
बड़ा सुहामां देस डोगरा, नेहा देस निं होना होर जी, बिच्च झिड़ी दै बुआ-बावा पूजदे, लोक आई सीस नुआन्दे जी बलिदानी ऐ देस साढ़ा डोगरा नेहा देस निं होना कोई होर जी !!
(पर्दा पेई जंदा ऐ)