पात्र-सूची
| पात्र | विवरण | भूमिका |
| **जानकी** | परवार दी मुखिया, मनप्रकाश ते उत्तम दी मां | मुख्य पात्र |
| **ईशर** | जानकी दा पुत्तर | सहायक पात्र |
| **माया** | मनप्रकाश दी विधवा लाड़ी (नूंह) | मुख्य पात्र |
| **रूपां** | ग्रां दी इक जनानी, जानकी दी पड़ोसण | सहायक पात्र |
| **उत्तम** | मनप्रकाश दा छोटा भ्रा, फौज च सेवारत | पत्र-पात्र |
| **दवानचन्द** | माया दा पुराने प्रेमी | उल्लेखित पात्र |
दृश्य पहला
जानकी ने गरू खद्दड़ै दी चादरी दी गिद्दी ब'नी दी ऐ। ठौगरें दी चौकी पर फुल्ल चाढ़िये ने भुंजा कन्ने मत्था मेलियै प्रणाम कीता ते उठदे-उठदे गिद्दी दे लड़ै कन्ने अखियां पूंझियां ते दे ध्यासै मूजब बरांडी दे सामनै जाई खड़ीती। उसी उप्परा दा खु 'ल्लै तगर दिक्खेआ ते फ्ही कन्ने उसी फंडियै परतोन लगी तां घड़ा लेइये, पनिया गी जन्दी माया पर नजर पेई।
जानकी
** धिये, रातीं बी तूं आखेआ हा जे ईशौ ने लम्बा दा दी धियू दे ब्याह पर बोहाड़ा देन जाना ऐ। उसी सबेला सतीं दो ढोडे चंडी देआं। सत अट्टु क्रोह जाना ऐ। फही धुप्प .......
माया
** ढोडे बनाई आई आं मां जी, आलू दी सब्जी बी। तुस उ'नेंगी ब'नी देओ। औं न्हाई औन्नी आं, कन्हे घड़ा भरी आननी आं। अन्दर पीने आस्तै पानी नेईं ऐ।
जानकी
** इक घड़ी ठहरिये जाइयां धिए! बौल्ली परा गै रस्ता जन्दा ऐ। तेरे पिच्छें-पिच्छें गै तेरे जेठै आई जाणा ऐ। उसी टोरी लै ते फही जाइयां।
[ माया चुपचाप मुड़ी ते रसोई गी चली गई। इन्ने च पित्तलू दे निक्के नेह नरगेलू च तमाकू छिक्कदा ईशर आई जन्दा ऐ। खद्ड़ै दा दोहरा घुटणा ते कमीच, कमीचै पर पट्टू दा कोट, सिरै पर साफा, मुंढै चादर ]
ईशर
** अम्मा, के बोहाड़ा देना ऐ उं'दै?
जानकी
** [ सूंक सुट्टियै ] ओ साढे मनप्रकाशै दे ब्याह पर मिगी ते मनप्रकाशै गी तल्ले देई गे हे। पंज रपे बी। मनप्रकाश अज्ज हुन्दा तां के पता, के-के दिन्दा? रातीं माया कन्नै गल्ल कीती ही तां उस बचैरी ने ट्रंक खोल्लियै अपने अनछूते ब्याहनू जोड़े कड्ढी टकाए ते आखन लगी - ए देई ओड़ो, मेरे कित कम्म न हुन ए।
जानकी
** मेरे कोला ना हा खोई, ना नांह। मिगी चेतै आई गेआ ओ दिन जदूं प्रकाश पलठणी चा दों महीनों दी छुट्टी आया हा ते त्वाहं झिक्का दा गै लाड़ी आस्तै चार रेशमी सूट बनवाइयै लेई आया हा। उ'न्दै चा इक गै माया ने लाया हा। ते फही ओ गेआ उठी लामै पर ते बचारी ने बाकी सूट फही छूते बी नेईं।
ईशर
** लाड़ी दे ब्याह दे बेल्ले दे ए रेशमी सूट हून बोहाड़ें-बरतनें च देने न अम्मां?
जानकी
** ते होर किस कम्म औने न ए पुत्तर? कुसगी दस्सने न उसने ए लायै? दिक्खने आला गै नेईं रहा तां हुन ए मकदे डारे रखने बी कैसी न?
ईशर
** अम्मां, माया ने अजें बड़े चिर जीना ऐ। दो ब'रै बी ब्याह दा सुख नेईं दिक्खेआ बचैरी ने। कि'यां मुक्कनी ऐ ओदी ए लम्मी बत्त? कि'यां चढ़ना ऐ उसने ए उच्चा धक्क? ते तूं आखनी, उस दियां ए खेड-खडालियां बी छंडी-बंडी उड़ो।
जानकी
** पर भागें कन्नै कु'न लड़ै ईशरा? सिरै पर पवै तां फही चारा बी के ऐ? मत्थे दे लेख कु'न म्हेसै? मोहरा खान नेईं हुन्दा, डडला छाल देन नेईं हुन्दी। ओ मालक जि'यां रक्खै उ'आं गै रौहना पौन्दा ऐ। माह्नू होर करै बी तां के?
ईशर
** बिजन पराधें डंड पवै तां कोई कुत्थों तगर जरै अम्मां? जेहड़ा अपने हत्थें
सुन्दर घाट घड़ै, लक्खें चा तलियै दों खडालियें गी जीवादान देय्यै इक थाहर आनी मेलै ते फही ओ उ'न्दे चा इक गी बे-रैहमी कन्नै भन्नै, तां की भन्नै ? दूए गी रोने करलाने आस्तै की सुट्टी जा ? साढ़े परकाश ने के पाप कीते हे ? इस बचैरी माया ने के पाप कीते न ? कुतै ऐ रू-फरयाद करने दा थाहर ?
जानकी
** (जेदियें अखियें च अथरूं छलकी आए न) पुत्तरा! मेरे कोई पाप होंगन। इस जरमै दे नेईं तां कुतै पिछले जरमै दे होंगन। जिस गल्लै दी समझ नेईं आवै, उत्थै माहनू के आखै ? के करै ? ओ लै, लाड़ी रुट्टी ब'न्नी लेई आई ऐ। अपना तिल्ले आला पीली साटने दा सूट बी लेई आई ऐ। लेई जा ईशरा, इ'थै। होर इसले के देगे? पंज रपे बी देई आमेआं।
[ इशरे ने अपनी चादरी च माया दा रेशमी सूट लपेटी लैत्ता ते रुट्टी आली गांड लेय्यै बाहर निकली गेआ। माया बी घड़ा लेय्यै बौंली गी गेई उठी। जानकी उत्थै गै बैठी दी दरवाजे चा बाहरा गी दिखदी रही। इन्ने च बेहड़े रूपां गी औंदे दिक्खियै जानकी सम्हली गेई ते उट्ठी खड़ोती। बाहर पसारी च गै खजूरा दे पत्तरें दी बुनी दी पन्द पेई दी ही। उस्सै पर दमें बेही गेइयां। ]
जानकी
** सुना कुड़े, तेरा जागत हुन बल्लें ऐ ना ? बिन्द साम्ब गै रक्खेआं। ए झंजल बी ज्याने दा अद्द-जीन करी दिन्दी ऐ। तूं अज्ज सवेरे सवेरे ताही कि 'यां ?
रूपां
** पंजां दिनें दी जां - जां करें करदी ही पर कुत्तै निकलन बी होऐ। ओ रोज आखदे रौहन्दे न, बुआ जानकी गी इस उमरी च परमेसरै खबरै की ए दुक्ख दस्सेआ ऐ ? ओदे जनेही सील सुभाऽ दी ते दूएं दा दुक्ख बुज्झने आली साढ़े ग्रां च होर कु'न ऐ ? परकाश बचैरा गै बदनसीब हा - होर के ?
जानकी
** ओ बदनसीब की हा रूपां ? जेड़ा देसै दी रक्षा आस्तै लड़दा-लड़दा मरी गेआ, ओ बदनसीब की हा धिये ? ओ बमानै पर चढ़ियै सुरग नेईं गेआ होग ? मेरा उत्तम बी ते पलटनी च गै। में ते इक बारी बी उसी नेईं लिखेआ जो ओदा भाऽ लामा च मरी गेआ ऐ ते ओ पलटनी दी नौकरी छोड़ियै घर आई जा। रूपां, आई दी कदें नेईं टलदी। कोई सौ किलें ते दुरगें च की निं जाई छप्पै, ओ उत्थै बी तुप्पी लैन्दी ऐ। पर अ'ऊं कदैं-कदैं ए जरूर सोचनी आं जे परकाश दे थाहर उत्तम चली जन्दा तां मिगी इन्ना दुक्ख नेईं हुन्दा। माया गी दिक्खी-दिक्खी ओदे जाने दा दुक्ख भुलदा गै नेईं। उत्तम बचैरा कुआरा हा, पिच्छे इ'थै जनेही धुखदी धुनी ते नेईं छोड़ी जन्दा। बदनसीब आं अस, जि'नें हुन ओदे चेतें च सद्दरे-दुखदे कट्टनी ऐ। बदनसीब ऐ बचैरी माया, जेदे ए खेडने दे दिन हे। परमेसरै रूप दित्ता, नरोई शैल देह दित्ती, अमरत मिट्ठा सुभाऽ दित्ता, पर पिच्छों ए शराब बी देई गेआ, जे जा ए स'ब्बै किश तेरे आस्तै कंडें दा हार बनी जाग। के आखां
... उस परमेसरें गी ?
रूपां
** माया बड़ी गै दुखी ऐ बुआ जी, पर सब्वै जुआन्नियां इ'नें दुक्खें अग्गें हार मन्नियै चलने आलियां नेईं होन्दियां। शैलैपा सौ रस्ते-करस्ते कड्ढी लैन्दा ऐ। जुआन्नी सौ आड़ीं टप्पी जदी ऐ। के आखदियां?
जानकी
** टप्पी जन्दियां होंगन, पर करस्ते जाने आलियां, ओ कुल-डोबणियां कबत्तियां होर हुन्दियां न। मेरी माया उ'न्दे चा नेईं।
रूपां
** चूरियें पर पलने आले पैंछियें गी बी बुआ जे पिंजरे च बन्द करियै नेईं रखचै तां ओ बी उड्डी-पुड्डी जन्दे न। जुआन्नी गी शैलैपै दे फं'ग जुड़ी जान तां फी ओ रौंगले थाहरें पासै हाम्बने कशा नेईं रौहन्दी। माया, अज्जै दे समें उप्पर नेईं सही, पर कल्ला दा के पता? टेडा लगदे कोई चिर लगदा ऐ ? बड़े-बड़े रिखियें-मुनियें दियां कथां सुनने आं। फी बचैरा मनुक्ख ते बचैरा गै ऐ।
जानकी
** तूं कुड़े, अज्ज बदलै-बदलै गै ए के शास्त्र खोली बैठी ऐ? तूं आई कैसी ही?
रूपां
** अ'ऊं आई ही ए आखन जे तुस आइयै इक बारी जागतै किशन् गी दिखी जाएओ। रातीं जागतै दी खट्टा कोल बैठे दे किशन् दे बापू आखन लगे- बुआ गी आखेआ लोड़दा जे ओ माया दी उत्तमै कन्ने चादर-अन्दाजी कराई छोड़ै। इक ते घरै चे रही जाग ते दूए..........
रूपां
** आखन लगे, माया दे प्योकियें दे ग्रां दे कोला दा कोई दवानचन्द ऐ? पिछले दिनें च चार-पंज बारी उ'नें उसी इस रसतै लगदे दिक्खेआ ऐ। हट्टी परा सिगरेट-सुगरट बी इक दो बारी लैन आया तां इ'नें पुच्छेआ होग जे ताहीं कुहर आए दे हे? आखन लगा- इक सामी कोला किज रपे लैने हे। उ'नें पुच्छेआ कु'न सामी ऐ। तां टाली गेआ। परकाश कन्ने कड़माई होने थमां पैहलें दवानचन्दे दी माउ दी बदनामी जे ऐ ही। सुनेआ उ'नें दिनें बी ऐ हा, जे दवान ते माया दे आपूं-बिच्चे कौल-करार होए दे हे। अग्गें परमेसर जानै। जिन्ने मुंह उन्नियां गल्लां। खरी, औं चलनी आं। तुस अज्जै कल्लै च कुतै आइयै जागतै गी दिखी जाएओ। [उट्ठियै चली जन्दी ऐ]
जानकी
** [थोड़े चिर रूपां गी जन्दे दिखदी रही ते फी बल्लें-बल्लें उट्ठियै अन्दरै गी चलदे होई] माया पानी दा घड़ा लैन गई ही, अज्जै परतोई नेईं। गल्लें बेही गई होग कुसै कन्ने, जां .......राम जानै, कुसै दे मनै दी! अ'ऊं कर्दूं आखनी आं जे माया हून परकाश दा नां जपदी-जपदी गै तिल-तिल करियै जल्दी-घुलदी र'वै। जोर-जबरदस्ती करियै ते बन्नियै कर्दूं रंडेपे कटान्दे न? पर परकाश दी बारखी दे परैन्त माया दी भैनू नै गै आइयै इसी
पुच्छेआ हा जे ओदी हुन के मरजी ऐ? उस्सें ने उत्तम दी गल्ल बी चलाई ही। उत्तम ने गै, आखदे न, उसी आखेआ हा- जे भाभी दे जोग ते अ'ऊं किस चाल्ली बी नेईं आं, पर हिरखै-भरोचा मन जरूर ऐ, जेदे च इसी देवी आंनगर रक्खियै पूजदा रौहंग। कोई दाब्बा नेईं कोई दबा नेईं, इक रस्मी गल्ल ही। साड़े लाके च ए हुंदा बी ऐ गै। पर सुनेआ हा जे उसने सुनियै भैनू दी बुरी बाव कीती ही। उसी बैरन आखेआ हा, ते धमकी दित्ती ही जे फिरी कदै उसने कोई नेईं गल्ल कीती तां उमरी आस्तै ओ ओदे मूंह नेईं लग्गग। राम जानै, उस बेल्ले ओदे मनै च के हा? परकाश हा जां दवानचन्द हा जां मेरे उत्तम बचैरे दा सौला रंग ते साधारण रूप-नुहार ही? उत्तम किन्ना दुखी होआ हा, जे छुट्टी संभने थमां 9-10 दिन पैह्लें गै घरा गेआ उठी हा। पही चिरें सारें ओदे खत-पत्थर आए बी, पर छड़े रस्मी ते फिक्के। बस भाभी दा सुख-सान्द पुच्छने दे पज्जें। पर ओदा नां सुनियै, माया दे ओठें पर कदै मुस्कराहट नेईं आई। मेरे कन्ने ओ कदै बुआसरी नेईं। ते हुन रूपां आखदी ऐ-दवान दे कन्ने बी कदै एदे कौल-करार होए हे। ब्याह दे दौं बरें च कदै बी नेईं गल्ल सुनने च नेईं ही आई। लोक परकाश दे भाग सराहन्दे हे। माया बी उ'नें दौं बरें च फुल्लें आंगू खिड़ी-खिड़ी दी गै रही। कदै इसी कुसै दोआस नेईं दिक्खेआ। कदै प्योकै जाने दी उस ने जिद नेईं कीती। परकाश गै जि'यां ओदा परमेसर हा। ...... के आखै।
( ठौंगरे आली चौकी कोल पुज्जियै ओदी नजर परकाश दी बरांडी पर पौन्दी ऐ। ओ ओदे बीड़ें गी औंगली कन्ने छुन्दी ऐ। पही उ'नेईं साफ करदी ऐ। उसी फंडा करदी हुन्दी ऐ जे पन्नियें दी छेड़ सुनचदी ऐ। तौले कन्ने छोड़ियै रसोई पासै चली जंदी ऐ। माया सिरै पर घड़ा चुक्के दे आई जंदी ऐ )
✧
दृश्य दूसरा
[ पिशर खड्डै पर बैठै दा नरगोला छिक्का करदा ऐ। जानकी कोल गै बिन्ने पर कन्धा दा चना लाइयै बैठी दी ऐ ]
जानकी
** अ'ऊं कल तुगी बलगादी रही।
ईशर
** चौधरी ने नेईं औन दित्ता। आखन लग्गे, ब्याह दे रौले च कुतै बेहियै स्वादें दियां दउं गल्लां करने दा बी मौक नेईं थ्होआ। अज्ज रातीं रौह, कल चली जायां।
जानकी
** चौधरी गी पराना नाता नेईं ना बिस्सरैआ। बचैरा भला लोक ऐ। सुना, ब्याह शैल होई गेआ?
ईशर
** हां, शैल गै होआ। जान्नी दी खातरदारी च कोई कसर नेईं रही। शैहरा दा सियान हे नोआए दे। सब शैहरी मठेआइयां हियां। सब्वे जने चबात करै
करदे हे। दाज बी चौधरी ने बड़ा गुज्झा दित्ता। उ'आं आखदे जे चार गै संदूक हे पर नगदी ते सुन्ना-चांदी आखदे न बिता थमां बाहरै हा। मत्था जे शहरियें कन्ने लाया ऐ। सुनेआ, कोई बड़े पैसे आले बपारी लोक न।
जानकी
** जागत के कम्म-काज करदा ऐ ?
ईशर
** मीरें दे जागतें कम्म कैसी करना अम्मा ? कम्म करनेईं नौकर जे होए। मीरें गी ते बस खाने-लाने दे मामलें थमां गै बेहद कुत्थें ! सुनेआ रंगेजी शराबै दियां पेटियां हियां आंदी दियां। आखदे हे नच्चने-गाने दा इतजाम की नेईं कीता। चौधरी खुश नेईं हा ल'बदा। इ'यां सेही हुन्दा हा जि'यां ठगोई गेआ ऐ ते हुन भलखोई दा कुसै कन्ने बोआसरने जोगा बी नेईं। बाहरली बेदी पर बैठे दे जागतै दे मुहां चा शराबै दी मुश्क आवै करदी ही। पंत-परोहत मैंतर पढ़दे जन्दे हे ते लाड़ा कोल बैठे दे साथी कन्ने गल्लां करदा जन्दा हा ?
जानकी
** चौधरी ते बड़ा सियान माह्नू हा, ए धोखा कि'यां खाई गेआ ?
ईशर
** बड़े-बड़े धोखा खाई जन्दे न अम्मा। चौधरी ते पही ग्राईं माह्नू ऐ। बाहरली टीप-टाप दिखियै भरमोई गेआ। आखदे न चौधरी दे जागतै गी ए रिश्ता पसन्द नेईं हा। पर चौधरी ऐ ते हठी सुभाऽ दा ना। आखन लगा- बचन देई उड़े दा ऐ, हुन भाएं किश होए, कुड़ी दा डोला जाग उ'न्दै गै घर।
जानकी
** तां आखदे न नां, संजोग बड़े बलवान हुंदे न। सौ जोजन दिक्खने आला बाज, सामनै लग्गी दी फाही गी नेईं दिखदा ते जाई फसदा ऐ ओदे च।
ईशर
** चौधरी ने रातें घरें दा हाल-चाल पुच्छेआ। इक इक जने बारै पुच्छेआ, ते फही आखन लगा- जानकी गी आखेआ, माया जुआन ऐ, उसने रंडेपा नेड़यों कटोना। कुत्तै मनासब थाहर दिखियै ओदा ठिकाना बनाई देओ। होई सकै तां अपने निक्के भराऊ कन्ने गै करी देओ। ओ नेईं होए जे पिच्छों पछताना पेई आ।
जानकी
** चौधरी ने ए गल्ल की आखनी ? तूं पुच्छेआ नेईं ?
ईशर
** पुच्छेआ हा। आखन लगे, सियानप एदे च नेईं हुन्दी जे कोठा ढेई गै जा ते फही नमां सोआरेआ जा, सियानप इससे च ऐ जे जित्थें कुत्तै कोई बरगा-थ'म्मी लिफदे ल'ब्बन उ'नें गी बदलियै सम्हाली लैता जा।
जानकी
** किश समझ निं औन्दी ईशरा! कल रूपां आई ही, हट्टी आले इन्दरू दी लाड़ी। उसने बी किश इससे चाल्ली दियां गल्लां कीतियां हियां। आखन लगी जे कोई दवानचंद ताहीं ग्रां पासै औन्दा-जन्दा उ'नें दो-त्रै बारी दिक्खेआ ऐ। बिजन अपनी अक्खीं दिक्खे कुसै गी दोस लाना बी बड़ा माड़ा ऐ। लोक दिन्दे न समें दियां दुहाइयां ते मिगी ओ बेचारी ल'बदी ऐ चाननी आंगू सुच्ची ते गंगा-जली आंगू निरमैल। बल्लें गल्ल करो अड़ैया, कुत्तै माया बिज्झी दी नेईं होऐ। सुनग तां के सोचग ? जे सिरै दा साईं नेईं रहा
तां लोक ओदी बक्खी औंगली चुक्कन लगी पे न।
ईश्वर
** अम्मा, उसमै कन्नै होई जन्दी तां ते ठीक गै हा। उत्तम बचैरे दी नुहार ऐ भोली, ओ एदी नज़री कदू समीन लगा? ते जे कुतै होर जाई बैठी तां बदनामी बी होग ते उमरी दा जाला बी बनी जाग। उ'आं सच्च बी ऐ जे इस हालती च इस घरै च ओदा मन लग्रै बी तां कि'यां? कोई हानी नेईं, कोई ज्याणा नेईं। कोई हासा नेईं, मखौल नेईं। मनै दी कुसी सुणा? ए उमर हुंदी ऐ लक्ख खतोलें दी, मैजर पाने दी, सौ गल्लां करने दी, सौ गल्लां सुनने दी। सुन्नी जुआड़ी च खिड़ने आले फुल्लै साईं इस बचैरी दा जीन बी के जीन ऐ?
जानकी
** कु'न सोचदा हा पुतरा इ'थै जनेहियां गल्लां? इसै ग्रां च असें रंडेपे कटदियां दिक्खियां न, जेड़ियां सोहरै घरै च गै मरी-खपी गेइयां, जि'नें फही कद्दै दुआठन नेईं टप्पी। पर ओ समें भलोके हे, लोक होर चाल्ली दे हे, अज्ज सब किश बदली-बुदली गेआ ऐ। हुन ओकड़ियां गल्लां कुत्थें?
ईश्वर
** समें कन्नै गै चलेआ लोड़चदा ऐ, अम्मा। जां कोई समें गी बदली लै ते जां फही समें कन्नै सार मेलियै चलै। मालिये, दोहरियां, चादर-अन्दाज़ियां पैहलें कद्दूं नेईं हियां हुंदिया? अज्ज इ'दा मीहना ऐ? साढ़े पर हुन्दी तां असें कद्दूं उसी आखना हा जे जोगन बनियै जीए। एदे प्योकियें बचैरें च ते कोई ऐ नेईं, जेहड़ा पीड़ बुझदा। हुन अस गै एदे सौहरिए आं ते अस गै एदे प्योकिये आं। चौधरी दी गल्ल मेरे मन-चित्त लग्गी ही अम्मा। आखदे बी हैन जे सियाने आदमी दी सिक्ख ते आमलें दा स्वाद पिछों औंदा ऐ।
जानकी
** पर माया दे मनै दी कि'यां पता लग्गै? उसी कु'न पुच्छै?
ईश्वर
** तूं बी बड़ी भोली एं, अम्मा! में तेरे अगें गल्ल खोली नेईं, पर मेरे मनै च ए अंदू दी गै, जंदू तुसें आखेआ हा जे दिन भरी बरांडी खरी भली किल्लियां टंगोई रौहन्दी ऐ फही राती की ख'ल्ल पेई जन्दी ऐ? बरांडी बचैरी आपूं थोड़ा ख'ल्ल पेई जन्दी ऐ? उसी ते कोई जानियै सुटदा ऐ। में अपनी अखियें कन्नै दिक्खेआ ऐ माया गी बरांडी गी खिच्चियै ख'ल्ल सुटदे।
ईश्वर
** जंदू ईसी ताप आए हे तदूं तूं नेईं हा सुनेआ उसी बेहोशी च गल्लां करदे जे औत्तर जानें मेरे पर के के पैहरे लाए दे न? ताहीं जन्नीं तां पैहरा, तुआहीं जन्नी तां पैहरा। कुत्तै बरांडियें आले, कुत्तै साफें आले।
जानकी
** में किन्ने बारी आखेआ - लाड़ी घड़ी भर ठोंगरें दी चौकी कोल बेहियै राम-राम आखै कर। पर जंदू बी बौग तां मूंह घरन्दे बक्खी गै करग। हुन समझी आं, चढ़दे गी बैठे दे बरांडी जे सामने आई जन्दी ऐ। पर इस बरांडी
ने एदा के बगाड़ेआ ऐ ? मेरे परकाश बच्चै दी इ'थै ते इक निशानी ए जिसी दिक्खियै ओदी नुहार मेरी नजरी अग्गें फिरी जन्दी ऐ। लामा पर जाने थमां पैहलें ओ आया हा तां उसने ए बरांडी लाई दी ही। दौं दिन रेहियै ओ चली गेआ हा, फही परतियै नेईं आया। ओदे साथै सपाई ने गै ओदी ए निशानी आनियै दित्ती ही। माया गी एदे कन्ने पता नेईं चिड़ की ए ? गल्ल मेरी समझ नेईं आई पुत्तरा। उसी बुरी लगदी होए तां अ'ऊं इसी कोठी जाई रक्खं ठौगरें दी चौकी कोल इसी तां रक्खेआ हा जे ओ बच्चै बी हुन कुत्तै देवतें च गै रली गेदा होना ऐ। तां एदा मतलब होआ जे रूपां सच्च आखदी ही ?
( दोनें जनें चम्भे कन्ने दिक्खेआ जे माया अन्दरिआर भित्तै कन्ने लग्गियै खड़ोती दी उन्दिया गल्लां सुना करदी ऐ )
माया
** रूपां के आखदी ही, मां जी ?
( जानकी ते ईशर दमैं चुप रौहन्दे न )
( उ'नेंईं हरान ते चुप्प होए दे दिक्खियै, मायां दे ओठें पर निम्मा जनेहा हांसा आई गेआ। उसने इक्क पैर अग्गें पुट्टी ते अपना खब्बा हत्थ अग्गें बधाया। ओदे च इक सलेटी रंगै दा लफाफा हा। जानकी ने माया दे मूंहां पासै दिखदे होई ओ लफाफा लेई लैत्ता। माया बल्लै हारै परतोई गेई। ईशर हरान होए दा माऊ पासै दिक्खन लग्गा। )
ईशर
** ए ते उत्तम दी चिट्ठी ऐ अम्मां।
जानकी
** उस्सै दी होग। डाकिया कुत्तै इसी देई गेआ होना ऐ। बच्चै गी दिनें चेता नेईं रेहा होग। खोल, पढ़। दिए दी जोत बिन्द उप्पर करी लै।
ईशर
** नेईं अम्मां, चिट्ठी ए गौ माया देवी दे नां। ए ते अगै गै खु'ल्ली दी ऐ। पर अपनी ए चिट्ठी माया असेंगी की देई गेई ऐ ? दैर -भाबी च ए खत-पत्तर कदू दा चल्लै करदा ऐ ? ( ईशर मुस्कराई उठदा ऐ। जानकी, दिए दी जोतै गी त्रिम्बै कन्ने उबड़ा करदी ऐ। ईशर खत पढ़दा ऐ )
माया,
तेरी चिट्ठी पढ़न दे बा'द हुन तुगी भाबी आखियै, छिंडे दे रिश्ते दी ओ कंध खडेरने गी मन नेईं कीता। मेरा हिरख सुच्चा हा तां मिगी ए बरदान ध्ओआ ऐ। मेरी छुट्टी मन्जूर होई गेई ऐ। में इस्सै महीनै आवां करनां। तेरी चिट्ठी में केई बारी पढ़ी, ते हर बारी इ'यां सेही होआ जि'यां कोई पंछी नीले अम्बरें पर हर दुआरी कन्ने उप्पर गै उप्पर हुन्दा जा। दवानचन्द दे फेरे मारने दी गल्ल पढ़ियै रोह बी आया ते हासा बी। पर अ'ऊं अपने मनै दी बेदना दा मैहरम हा, इस करी मिगी उस बच्चै पर रोह घट ते तरस माता
आया। अजें बी ओदे मनै पर खचोई दी कोई पुरानी रेख म्हिसी नेईं, जेड़ी सामियें दे पज्जें उसी साढ़े ग्रां औणे गी मजबूर करदी ऐ। पर दुख मिगी ए पढ़ियै होआ जे दवानू दी इस करतूतै च केईं लोक तुगी बी शामल समझियै झूठे बाके ते चरचे चला करदे न। माया, दूए दी लचारी दा लाह दुआने दी लोकें दी ए खोऽ कोई नमीं चीज़ नेईं। अम्मा तुगी चाननी आंगु सुच्चा समझदी ऐ-ए पढ़ियै मेरी जिन्दू पर सरकंडा-जन उ’ब्बरी आया हा। नेही अम्मा बड़े भागें कन्ने जुड़ीदी ऐ। तूं सच्च लिखिआ हा जे उं’दे करी साढ़ा घर इक देवीद्वारा सेही हुंदी ऐ। नेह तीर्थै च मनै दी मैल धनोई जन्दी ऐ। बरांडी आली गल्ल मेरी समझ नेईं आई। तूं उस बरांडी कोला डरनी की ऐ? बड़े चंभे दी गल्ल! बरांडी च नेहा के भूत ऐ जेहड़ा तुगी औन्दे-जन्दे घूरदा ऐ। भाइये दी बरांडी कन्ने अम्मा दा मोह ते होना कुदरती ऐ। जुआन पुत्तरै दी उ’थै इक निशानी जे होई। एतकी औंग तां मैं अपने आली बरांडी कन्ने उसी बटाई लेई जांग। मेरी बरांडी कोला ते डरने आली कोई गल्ल नेईं ना होग? अम्मां बचैरी ने के आखना ऐ? साड़ी इस गल्ला दा पता लग्गग तां उसी किन्नी खुशी होग। अ’ऊं जान्नां, उसी परकाश दे लामा च मरने दा कोई दुख नेईं हा। उसी ते ओदी मौतै पर सौ-सौ मान ऐ। दुक्ख हा उसी तेरा। उसी झुरा हा तां इ’थै, जे ए मलूक काया, उमरी दा ए इन्ना औखा सफर कि’यां पूरा करग? जदूं तूं अपनी भैनू गी, मेरी गल्ला पर, झिड़केआ हा, उस रातीं इक खिनै आस्तै बी अम्मा दी अक्ख नेईं ही लग्गी। खैर, अस फौजी आं, असें सिखाया जन्दा ऐ जे खीरली फतह गै असली कामयाबी हुन्दी ऐ। ओदे आस्तै दित्ते दे बलिदान ते भोगे दे कष्ट कोई मैंने नेईं रखदे। बाकी अम्मां ते बड़े भाइये गी, में ए गल्ल घर आईयै गै सुनांग। चार ध्याड़े ए मिट्टी गल्ल, मेरे ते तेरे कालजे च गै रस घोलदी रवै।
तेरा उत्तम।
[ ईश्वर ने चिट्ठी पढ़ियै माऊ पासै दिख़ेआ। ओदे चेहरे पर खुशी दी बड़ी रेशमी नेही लोऽ ही ते अक्खियां भरोई आई दियां हियां ]
ई
** कुलै दी लाज बची गेई पुत्तरा! इन्नी गल्ल आखियै ओ उट्ठी ते माया दे कमरे पासै चली गेई।