जीवन ते त्रै उद्देश्य
धर्म
धर्म शब्द बोलदे-सुनदे गै साढे़ सामनै हिन्दू-धर्म, बुद्ध-धर्म, पारसी-धर्म, इस्लाम-धर्म, ईसाई-धर्म- अर्थात् धर्मै दी इक लम्मी रीडी, फिल्मी मूरतें आंहर चलदी सेही हुंदी ऐ। ते जिसलै अस इ'नें धर्मै दे मनने आलें दी इतहास पढ़ने-सुनने आं, तां इ'यां सेही हुन्दा ऐ, जे धर्म नां दी आस्था दे मनुक्खें गी किट्ठा घट्ट कीता ऐ ते लड़ाया मता ऐ। रचना पासै घट्ट प्रेरेआ ते, दूएं दे धर्मै कन्नै सरबन्ध रखने आली कीमती-थमां-कीमती बरास्तें गी बरबाद करने दी प्रेरणा मती दित्ती ऐ। एह गल्ल बी लोक मनदे न, जे स'बनें धर्मै दे बुनियादी आदरशें च इन्ना बिरोध नेईं जिन्ना उसदे कर्मकांडें च ल'बदा ऐ। पर, फही बी इस गल्लै थमां इन्कार करना कठिन ऐ, जे आम मज़हबी आदमी, उ'नें सांझें आदरशें गी, वक्ती मसलहत समझियै भाएं थोड़े चिरै आस्तै मन्नी बी लै, पर छाप ओदे मनै पर उस धर्मै कन्नै सरबन्ध रखने आले कट्टर कर्मकांडें दी गै हुन्दी ऐ, जिसी ओ कदै अपनी अकली दी कसौटी पर परखदा नेईं। इस संसारै च कला ते साहित्य दे खेतैं च मनुक्खें जो-जो सराहने-जोग कम्म् कीते न, उ'न्दें च धार्मिक प्रेरणा दा बी बड़ा हत्थ रेहा ऐ। एहदे कोला इन्कार नेईं कीता जाई सकदा। पर, उस सम्पत्ति दा अस्सी-नब्बे प्रतिशत हिस्सा मनुक्खें इस प्रेरणा थमां दूर रेहियै रचेआ। कला ते साहित्य दी रचना बारे धार्मिक ते धर्म-निरपेक्ष प्रेरणा दे इस अनुपात गी मेरे केईं साथी, खुशबा धर्म-निरपेक्ष प्रेरणा बारै पक्षपात गै मन्नन, पर इस गल्ला थमां कु'न इन्कार करी सकदा ऐ जे कला ते साहित्य दे अनमुल्ल भंडारें गी बरबाद करने दी मती सारी जिम्मेवारी इस्सै कट्टर ते बिसली धार्मिक भावना पर औंदी ऐ। मेरा आखने दा मतलब एह ऐ जे जिसलै अस जीवन दे उद्देशें च धर्मै दी चरचा करने आं- तां साढ़ा मतलब धर्मै दे इस संकीर्ण ते अन्धविश्वासै पर टिके दे रूपै कन्नै नेईं हुंदा। धर्म दे उस संकीर्ण रूपै गी जीवन दा उद्देश्य कि'यां मन्नेआ जाई सकदा ऐ- जिसदे पिंजरे च कैद होइयै मनुक्खें दे मन, बुद्धि ते आत्मा, त्रैव्वै खुंढे ते हठी होई जन्दे न। मनुक्खें दी सोच, उ'न्दे कम्म्, ऐसे सांचे च बझ्झी जन्दे न, जेदे च मनासब-ना-मनासब दी सोच आस्तै रत्ती-मात्तर बी थाहर नेईं रोंहदा। आदमी उस्सै कट्टर धार्मिक भावना दी मशीनै दा इक निर्जीव पुर्जा मात्तर बनी जंदा ऐ। ओ अपने लेई सुतंतर होइयै सोची नेईं सकदा। अपनी सोचें दे दस्से दे रस्ते पर चलियै कम्मैं-काजें दी परख-पड़ताल नेईं करी सकदा। ते जे कोई मनचला इ'नें कंधी गी टप्पियै, खु'ल्ले मदानें दी निर्मल हवा च साह लेईयै आखै- जीवन ते इस्सै मुक्त वातावरण च ऐ- उत्थै अन्दर ते न्हेरा गै न्हेरा ऐ, दमघोटू न्हेरा। जेड़ी मद्धम-मद्धम लो ऐ बी, ओदे च छड़े फौजी ढंगै दे करतब हुंदे न। जि'यां भिड़ें दे पिच्छें भिड़ चलदी ऐ- सिर नीमां सुट्टियै। पर जदूं ए जेलां, कट्टर धार्मिक भावनाएं दियां जेलां, पक्कियां हियां- इ'दे पेहरे मज़बूत हे, तां इस
[Page 385]
जेलै दी, जेलरें दी, ते जेल-कनुनें दी नुकताचीनी करने आलें गी शेरें अग्गें सुट्टियै लीर-लीर हुंदे दिक्खेआ जांदा हा। उ'नेंगी पुट्टे टंगियै उ'न्दे ख'ल्ल अग्ग बालियै उ'न्दे बागी सिरें दी चरबी कड्ढी जंदी ही। उ'नेंगी जहर पीने गी दित्ते जंदे हे। उ'नेंगी सूलियें पर चढ़ाया जांदा हा। पर हरानी इ'थै जे धर्म दे उस कट्टर रूपै गी, सुतंतरता दा प्रेमी मनुक्ख, म्हेशां चुनौती दिंदा आया ऐ। हर जुगै च सुनचदा आया ऐ जे कट्टर-पन धर्म नेईं। शास्त्रें, पोथियें दी एह् गुलामी धर्म दा असली सरूप नेईं ऐ। एह् दम्भ ऐ, पाखंड ऐ। सच्ची मनुक्खता दा एहदे कन्नै कोई नाता नेईं। सच्ची मनुक्खता गी जेहड़े घेरे बक्ख-बक्ख हिस्सें च बंडदे-खंडादे न उ'नेंगी धर्म कि'यां आखेआ जा? धर्म ते मनुक्खता गी धारण करने आले गुणें दा नां ऐ। धर्म ते उ'नें रसतें दा नां ऐ जि'नें पर चलियै मनुक्ख जीवनें दियें सच्चियें मंज़लें पर जाई पुजदा ऐ। धर्म कुसै कन्नै घ्रिणा करना नेईं सिखांदा। धर्म कुसै कन्नै बैर करदा नेईं सिखांदा। धर्म मनै च घमंड बनियै उसी मतबाला नेईं करदा। ते धर्म झूठें पाखंडें नेईं हुंदा। सही धर्म हुंदा केह् ऐ? धर्म हुंदा ऐ निच्छल सरल जीवनें दा सरल प्रवाह। रुक्ख-बेलें दा धर्म ऐ? फुल्लें दा केह् धर्म ऐ? सूरजै दा केह् धर्म ऐ, कण्डें दा केह् धर्म ऐ? इ'त्थै नेह सैकड़ें सवालें दा जवाब देना कोई औखा नेईं सेही हुंदा। हवाऊ दा धर्म दस्सने समझाने दी बी लोड नेईं पौंदी। बहाऽ जरा बी रुकी, हुम्म होआ, परसे बगण लग्गे; पक्खी ते ठंडे पानी गी मन हांबन लग्गा। बहाऊ गी अपने धर्म दे पालने च बिन्द रोक पेई ते दिक्खो के हलचल मची गेई ऐ! सूरजै गी चार ध्याड़े दिनें बदलोक्खे च छप्पे रौहन देओ ते पेही दस्सो सूरजै दा धर्म केह् ऐ? कुत्तै बरफानी लाके च ठंड़ु कन्ने ठरदे माह्नू गी अग्गी दे ग्यानी कोल ब्हालियै हत्थ-पैर सेकदे होई पुच्छो-अग्गी दा धर्म केह् ऐ? अफ्फल बुट्टें गी बागै चा की कप्पी-बढ्ढी छोड़दे न? ना छां, ना फल, भला उस रुक्खै दा केह् लाह? अपना धर्म पालने दी सरमत्था नेईं रही, तां बढ़ो-टुक्को ते बालन बनाओ उसदा।
ते माह्नू दा धर्म केह् ऐ? मंदिरें गी पूजना ते मसीतें गी अग्ग लानी? जा मसीतें च नमाजां बन्दनियां ते दूए धर्मस्थानें गी अग्ग फूकनी? ना, ना, ना। माह्नू दा पैह्ला धर्म ते इ'थै जे ओ अपने-आपे गी माह्नू बनाइयै रक्खी सकै- ना पशु बनन देए- नां राक्षस। ओदा कोई बी कम्म, दूए मनुक्खें आस्तै ना कंडें बनै, ना सूल बनै, ना डारे बनै। अरबों तारें गासै पर चमकदे न, लक्खां रुक्ख-बूटे जाड़ें च किट्टे उगदे-उस्सरदे न बेलां जहारें फुल्लें कन्ने लदोई जंदियां न। पही माह्नू गै इस धरती पर रलियै की नेईं रही सकदे? ओ इससे करी जे माह्नू गी खोऽ ऐ दूएं दे कम्में च दखल देने दी, माह्नू गी खोऽ ऐ देखावा करने दी, माह्नू गी खोऽ ऐ इक्कलसोख होइयै रौहने दी। इ'थै चीज़ां ओदियां कमजोरियां न। इ'थै चीज़ां उसी करस्तै पांदियां न। इ'थै चीज़ां उसी अपने धर्मै कोला दूर लेई जंदियां न।
फौजा दा सिपाई मोरचें च बैठा दा सामने डटे दे दुशमनें कन्नै दो करारे हत्थ करने दी गल्ल भलाइयै जेकर ए सोचन लगै जे ओदे ग्रां दा घीसू शाह नन्दै च ऐ। मिट्ठा बोलदा ऐ ते रज्जियै घट्ट तोलदा ऐ। ओदे जागत बी खन्दे-पीन्दे मौज करदे न, ते इक्क अस आं- इत्थै मौतै कन्नै चौंपड़ खेल्लै करने आं। मास्टर रलाराम जमाता च कुरसी पर बैठे दा, उडडा-उडडा जे सोचन लगै पापो हलवाई अड्डोसुड्डु पानी पाइयै दुद्ध बेचदा ऐ, ओदे सारे तब्बरें दे गले च सुन्ने दियां जंजीरियां न।
[Page 386]
ओदे चार पक्के मकान न तां व्हाS रुकदी सेही होग; सूरज बदलखी च जाग उठी। धर्म दुहाई देन लगी पौग। रस्ते च औंदें-जन्दे माहनुएं गी टक्करों लग्गन लगी पौडन। मोर्चे च बैठे देआ जुआना, अपनी गण संभाल, गोलियें दी 'बैल्ट' सधेरिये रक्ख। सामने दुश्मन दूरबीन लायै दिख्यै करदा ऐ। तेरी बिन्द-क गफलत तेरी मौत बनी जाग। मास्टर रत्नाराम जी! जागत तु'न्दे दुआस मुँहें पासै दिक्खा करदे न। इ'नेंगी तुसें अज्ज 'जमा' दा तरीका समझाना हा। तुम तफरीकै च पेई गे ओ! माऊ दा धर्म, बब्बै दा धर्म, पुत्तरै दा धर्म, परजा दा धर्म, राजा दा धर्म, स'बनें जुगें च इक्कै-नेह रेह न। इस्सै करी अस धर्मै दा कट्टर ते शास्त्रें दा पाबन्द रूप नेईं मन्दे। धर्मै दा ते जीवें दा अटूट नाता ऐ। हर जीवै गी इस संसारै च आइयै अपने अनेंकां धर्म पालन पौंदे न। की जे, हर माहनू दे, ओदे समाजै च ते परोआरै च केई रूप हुन्दे न। इक्कै माहनू पुत्तर बी हुन्दा ऐ, भाS बी, पिता बी। इस्सै चाल्ली धी बी, भैन बी, माता बी। महल्लें च दूएं दा गोआंढी बी, नग्गरै च नगरबासी बी, देसै च देस-बासी बी ते प्रथवी पर माहनू बी। एदे अलावा ओ कोई कार-व्यवहार बी करदा होग। हर रूप च ओदे पर जेड़ियां जिम्मेदारियां औंदियां न, उ'नें स'बनें गी नभाना गै ओदा धर्म ऐ। ओदे जीवनै च मनासब बोध-बकास दे रस्ते च जेहड़ियां अन्दरूनी (लोभ-मोह-अहंकार ते स्वार्थ) ते बरूनी (नातेदारियां-मित्रोचारियां-केईं दारो-चारियां) रोका औंदियां न- उ'नेंगी हटाना बी ओदा धर्म ऐ। जेकर ओ सेही करै जे जिस समाजै च ओ र'वै करदा ऐ ओदा ढांचा सिरै थमां लैयै पैरें तगर बदलै बिना मनक्ख बनियै जीना मुमकन नेईं, तां समाजै दे उस मानव-बरोधी व्यवस्था दे ढांचे गी तोड़ने ते ओदे कोला अजाद होइयै कोई ढांचा बनाने चलाने दा बी उसी पूरा हक ऐ, जेहदे च स'बनें मनक्खें गी बोध-बकास करने दे इक्वे-जनेह मौके मिली सकन।
अर्थ
अंग्रेजी च इक खोआन ऐ- टट्टू चलदा ऐ पर धनै दे जोरै (Money makes the mare go)। कल-कारखाने अज्जकल चलदे न बिजली दे जोरें, मोटर लारियां, ते हवाई जहाज चलदे न- डीजल जां पेट्रोल कन्ने। इस्सै चाल्ली संसारै च मनक्खी जीवनै दी गड्डी चलदी ऐ जे ओदे च धनै दा 'फ्यूल' (Fuel) होऐ। धनै गी गै अर्थ बी आखेआ जन्दा ऐ। एदे केई रूप-नुहारां न। हर जुगै च धनै दी चरचा ते मानता रही ऐ। हर जुगै दा समाजी-जीवन एहदे सहस्र-मुखी दबदबे अग्नें सिर झुकाइयै, इस्सै दी पूजा-अराधना च अपनी मुक्ति समझदा रेहा ऐ। अर्थ (धातु) दा अर्थ गै मंगना ऐ। मनक्खें दा जीवन जि'यां-जि'यां पशुएं कोला ते जंगलें दी निग्गोसारी कोला अग्गें बधन लगा तां ओदे जीवन च 'अर्थ' नां दा इक नमां तत्थ प्रगट होन लगा। पत्थर-जुगै, धातु-जुगै चा फिरी-फराइयै करसानी जुगै तगर पुजदे-पुजदे माहनू दा जीवन-व्यवहार बदलदा गेआ। जि'यां-जि'यां उसने फरैंतू जीवन छोड़ियै, घर-कुल्लै बनाइयै जिर्मी-पशुएं दे सहारै इक्कै थाहर रौहने-बसने दा निशचा कीता ते अपने कबीले दे दूए मनक्खें कन्ने रली-मिलियै समाजी जीवनै दा मुंढ पाया, उस्सै दिनै थमां उसी जीवन च नमें-नमें पुरुषार्थै गी तोड़ चढ़ाने लेई नमें साधनें दी लोड़ सेही होई। हल चलाने आस्तै हल ते बैल साधन बने। दुद्धै-देहीं आस्तै माहनू गमें-बकरियें गी पालन लगा। शैल उपजाऊ जमीनें दा लालच पैदा होआ। जाड़ें-जंगलें दी सम्पत्ति पासै उसकी नजर गेई। खाने-पीने, लाने-बरतने दियां जरुरतां बधन लगियां। उ'नेंगी पूरा करने दे जतनें पर
[Page 387]
बचार करना पेआ। इक्कै माह्नू अपनियां सारियां लोड़ां पूरियां करने दे जतनें पर बचार करना पेआ। उ'नेंगी पूरा करने दे जतनें पर बचार करना पेआ। इक्कै माह्नू अपनियां सारियां लोड़ां पूरियां नेईं करी सकदा हा। हर ज़रूरतै गी पूरा करने दा तरीका सोचना पेआ। फही कम्मैं दी बंड करना लाज़मी हो। इ'नें बखरे-बखरे कम्मैं गी करने आलें दी उजरत-मज़ूरी देने दा तरीका निकलेआ चीज़े कन्ने चीज बटाने दी पिरत पेई। जिस चीज़ा दी तुसेंगी लोड़ ऐ, ओ लैने आस्तै ओदे मालके गी ओदा मुल्ल उस चीज़ै दी शक्लै च देओ जेहड़ी उसी गर्ज़ ऐ। इ'थे साधन 'अर्थ' खोआन लगे।
सुन्ना, चांदी, त्रामा, लोहा, नाज, फल, पशु- मतलब एह् जे ओ स'ब्बै चीज़ां जिन्दे कन्ने अपनी ज़रूरतें दियां चीज़ां माह्नू खरीदी सकदा हा- 'अर्थ' होई गेइयां। जेहदे कोल अर्थ हा ओ होई गेआ अर्थवान अर्थात् धनवान। जेदे कोल अर्थ नेईं हा ओ बचारा बनेआ अर्थहीन अर्थात् निर्धन, निरर्थक। माह्नू ने अर्थ दा रूप पन्छानेआ, ओदी मैह्मा दिक्खी ते फही पेई गेआ खिट्टें, उसी लैने गी, पगड़ने गी। समाजै अन्दर मानता ओदी, जेहदे कोल अर्थ होए, अर्थ पैदा करने आले साधन होन। बस फही के हा, इक नमीं होड़ शुरू होई गेई। अर्थ, जीवन-व्यवहारें गी ढंगें कन्ने चलाने दा इक उपाऽ मातर हा, पर जिसलै माह्नू ने एह् पन्छानेआ जे इसै कन्ने ओ दूऐं गी अपने अधीन बी करी सकदा ऐ, इसै कन्ने ओ संसारै दे सुखें-भोगें गी अपने ते अपने नाते-साकें लेई खरीदी बी सकदा ऐ, तां उसने नेकी-बदी, न्याऽ-बेन्याई, धर्म-अधर्म, पाप-पुन्न ते सच्च-झूठ इ'नें स'बनें आदरें-मुल्लें गी इक बखखी रख्खियै, अर्थवान (धनवान) बनने लेई स'ब्बै चंगे-माड़े तरीके अख्तयार कीते। इस्सै चीज़ै ने संसारै दे मनखुखें च दो धड़े करी दित्ते। अर्थवान ते अर्थहीन। अर्थवानें दी गिनती थोड़ी ऐ पर समाजी जीवनें पर चौधर उ'न्दी गै। शास्त्र आखदे न-
मा गृधा: कस्यास्विद् धनम् - अर्थात् पराई धन-सम्पत्ति नेईं खूसो।
जां - लोष्ट वत् पर द्रव्येषु- अर्थात् पराई सम्पत्ति गी ठीकरी समझो।
पर समझै कु'न? हत्थै च आई दी चौधरपुने दी कुंजी कु'न छोड़ै? अज्ज संसारै दा इतहास पढ़चै तां जित्थें असेंगी ए पढ़ियै-जानियै खुशी हुंदी ऐ, मान हुंदा ऐ जे माह्नू ने उस जंगली रूपै थमां निकलियै किन्नी तरक्की कीती ऐ। अपने उद्धमै ते अकली दे जोरें कि 'यां संसारै दा रूप गै बदली दित्ता ऐ। विज्ञान दे स्हारै कुदरती भंडारें गी खोजियै उसने 'सभ्यता दा जड़ा मैहल खड़ा कीता ऐ, उसी दिक्खियै कुसी चरज नेईं लग्गदा? पर एह्दे कन्ने गै उस उन्नति ते तरक्की दी कहानी दा इक नेहा बी पहलू ऐ जिसी पढ़ियै रोंगटे खड़े होई जन्दे न। अर्थवान (धनवान) बनने दे मदै च अ'न्ने होइयै माह्नुएं दे दलें, किस चाल्ली दूए माह्नुएं पर अत्याचार कीते। अमरीका च जाई बस्सने आलियें जातियें किस चाल्ली अफ़्रीका दे हब्शियें गी जंगली पशुएं आंहर फगड़ियै, ज्हाज़ें पर लद्दियै - अपने-अपने नगरें दियें मंडियें च आनियै, डंगरें आंहर बोली चाढ़ेआ हा। मिसर दे पुराने बादशाहें कि 'यां हजारें-लक्खें लोकें गी बगारें च बली देइयै अपने समाधी-मन्दर बन्वाए हे। योरप दियें धाड़ू जातियें किस चाल्ली अफ़्रीका ते एशिया दे मुल्कें पर जोरा-जबरी अपना सामराजी कब्जा करियै उस धरती दे साधनें पर किन्ने बे-क्यासे होइयै डाके मारे ते उ'नें मुल्कें दे बसनीकें दियें पीढ़ियें-दर पीढ़ियें दी मेहनतें गी कोड़ियें दे भाऽ लुट्टी लेआ! किन्ना
[Page 388]
अनर्थ ऐ, जे इस्सै अर्थ दे लालचे माह्नू ने माह्नू दी रत्त कि'यां डीकां लाई-लाई पीती ऐ। साढ़ा अपना देस इ'नें स'बनें डाकें-धाड़ें दा भुक्तभोगी ऐ। गज़नवी, नादरशाह, चंगेज, हलाकू जनेह लुटेरें इसी लुट्ट्या ते पछी मध्य एशिया दी लुटेरी कौमें एदे पर सदियां राज कीता। उ'न्दे कोला छुड़के तां अंग्रेजें, फ्रांसीसियें, पुर्तगेजें आई दबाया। एह डाके की पे? एह लुट्ट-धरूड़ की हुंदी रही? एह इन्ना खून-खराबा ते जोर-जुल्म की होए? बस, अर्थवान बनने दे लालचै करी। यरोप ते अमरीका दियें गोरियें जातियें दे मुंहें दी लाली च किन्नियें मासूम कौमें दी रत्त डलकदी ऐ? एह्दा सहाब-कताब अज्जै दे इतहासै ने भलेआं नईं कीता।
असें गल्ल शुरू कीती ही जे जीवन दे उद्देशयें च अर्थ दी बी चर्चा ऐ। जीवनै च अर्थ गी बी मानता दित्ती गेई ऐ। अर्थ प्राप्त करना बी जीवनै दा इक महान उद्देश्य मन्नेआ गेआ। तां फही इतहासै दे हवाले देय्यै असें अर्थ किट्ठा करने आलें गी डाकू की आखेआ? अर्थवान बनने लेई जतन करने आलियें जातियें गी दूँएं दी रत्त पीने आली आखिए गल्ल की दित्ती।
दमें गल्लां अपने-अपने थाहर सच्चियां न। अर्थ दी मानता बी सच्ची गल्ल ऐ। ते अर्थ कमाने आस्तै दूँएं गी गुलाम बनाना, लुट्टना-धरूड़ना बी इक यथार्थ। मूल रूपै च अर्थ संसारक जीवनै गी चलाने आस्तै इक साधन-मात्तर ऐ। संसारक जीवनै च मनुक्खै गी अपनीआं जरूरतां पूरियां करने लेई आर्थिक साधनें दी लोड़ पौंदी ऐ। मनुक्खता दे नातै इस धरती पर हर इक माह्नू गी अपने शरीरक, मानसक, बौद्धक ते समाजी जीवनै दी उन्नति करने लेई मनासब मौके थ्होने चाहिदे न। इस धरती पर जित्थें, धरती दे स'बनें बासियें दियां जरूरतां पूरियां करने लेई हर चाल्ली दे लोड़दे साधन मजूद न, एह की होए जे लक्खें-करोड़ें माह्नुएं आला जीवन ल'ब्बै नां लाने गी टल्ला जुड़ै! रौहने गी मकान, नरोग रौहने आस्तै मनासब पथ ते औषध, अज्ञान दूर करने आस्तै विद्या ते हुनर, अपने पैंरें पर खड़ेने लेई कार-ब्यहार दे साधन, स'बनें मनुक्खें गी की नईं जुड़न? अज्ज जेदी गंढी पैसा नेईं, ओ एह सब चीजां कि'यां लै? जगतें-ज्यानें दे बारे च माऊ-बब्बै दे फरज कि'यां पूरें करै? बीमारियें दे अलाज कि'यां करै? खाने-पीने दा सरिस्ता कि'यां करै? एह गल्ल होर बी डंगदी-चु'बदी ऐ, जिसलै अस दिख्खने आं जे इस्सै धरती पर ओ भगवान (?) बी हैन जेहड़ें लक्खपति ते करोड़पति खुआंदे न ते जि'न्दे कोल इन्नी धन-सम्पत्ति हुन्दी ऐ, जे उसी बंडी-बंडाई दित्ता जा तां सैंकड़े भुक्खे-नंगे परिवार मान-इज्जती दा जीवन गुजारने दे जोग होई सकदे न।
इसकरी अस अर्थ गी जीवनै दा इक महान उद्देश्य आखने आं तां साढ़ा मतलब हुंदा ऐ—संसारै दे स'बनें मनुक्खें कोल अर्थ-सरबंधी सहूलतें दा होना। अर्थ होने ते प्राप्त करने दा एह मतलब नेईं जे इस संसारै च दस-बीह आदमी धन-कुबेर होई जान ते लक्खां लोक उ'न्दे सदा-बतें पर जाइये उ'न्दा गुणगान करन ते कुत्ते आंनगर टुगड़े-टुगड़े लेई लड़न। अर्थ गी जीवन दा उद्देश्य आखने कन्ने अस उसी उ'थै दरजा दिन्ने आं जेहड़ा असें धर्म गी दित्ता ऐ। अपने-अपने धर्म दी पालना करने आलें गी, अपने-अपने धर्म दी पालना करने च मदद देने आस्तै अर्थ साधन बी मिलना चाहिदा। अर्थ बी इक समाजी अधिकार दी चीज ऐ, जेहड़े पर स'बनें मनुक्खें दा सांझा अधिकार ऐ। अर्थ माह्नू दे जीवन गी चलाने आला इक साधन ऐ। जे मनुक्खें दा स्वार्थ इसगी
[Page 389]
अपना दीन-ईमान ते लोक-परलोक बनाई ले तां कम्म कि'यां चलै ? अर्थ गी माहनू दे स्वार्थै, परमेसर बनाइयै पूजेआ तां उस ने बी उसी ऐसा पागल कीता जे ओ मनुक्खै थमां राखस होई गेआ ।
अर्थ गी जेकर अस समाजी अनुशासनै च नेई रक्खगे तां समाजी जीवनै दी व्यवस्था गी एह तहस-नहस करी देग । तां समाजवादी जीवन व्यवस्था दा मूल सिद्धांत ए जे, अर्थ ते अर्थ पैदा करने आले स'बनें साधनें परा माहनू दे इनफरादी अधिकारें गी मुंढा गै समाप्त करी दित्ता जा । अर्थ राष्ट्र-सम्पत्ति दे रूपै च समाजै दे सारें जीवें दे जीवनै गी सुखी बनाने दे कम्मे च गै बरतेआ जा ।
काम
आओ, हुन काम नां दे त्रीए उद्देश्य दे बारे च बी बचार करचै । केई आदमी पुछदे न जे 'धर्म' गी ते जीवन दा उद्देश्य मन्नेआ जाई सकदा ऐ । अर्थ गी बी, चलो समाजी-सम्पत्ति दे रूपै च रक्खना-बरतना बी इक उद्देश्य मन्नी लैन्ने आं, पर काम जेहड़ा सिद्धा सरबन्ध माहनू दी कामना ते वासना कन्ने ऐ- उसी अस जीवन दा उद्देश्य कि'यां मन्नी लैच्चै, जेहड़े बारे च शास्त्रें टकोहदा फैसला दित्ता दा ऐ-
"न जातु काम:कामनां उपभोगेन शाम्यति ।"
अर्थात्- भोगें गी भोगने कन्ने कदैं काम तृप्त नेई हुन्दा ।
कुत्थें धर्म ते कुत्थें काम ? दमें गल्लां उत्तरी ते दक्खनी ध्रुवें आंहर इक-दूए कोला दूर-दूर सेही हुन्दियां न । जे धर्म गी जीवन दा उद्देश्य मन्नी लेआ तां फी काम अर्थात सुख भोग ते संसारक आनंद प्राप्ति गी बी जीवन दा सार कि'यां मन्नी लैच्चै ? पर दार्शनिक हकीकत इ'थै जे काम बी धर्म आंहर गै इक बुनियादी उद्देश्य ऐ । उं'दे च परस्पर कोई बरोध नेई होना चाहिदा । उं'दे च सेही होने आला बरोध साढ़े समाजी जीवनै च चलदी औने आलियें केड़यें खुआनें-वहावतें कोला बी प्रगट हुन्दा ऐ । साढ़े मुल्लै च होने आले सैंतें-कवियें अक्सर इस दुनिया गी ते एदे कार-व्यवहारें गी 'माया' आखियै निन्देआ ए । कबीर आखदे न-
"जग सूं प्रीत न कीजिए, समुझि मन मेरा ।"
जां- "माया दीपक, नर पतंग, भ्रमि-भ्रमि इतै पडंत ।"
इस्सै चाल्ली ओ लोक बी हैन जेहड़े मनुक्खी जीवनै गी खाने-पीने ते मौज करने दा सुनैहरी मौका समझदे न । संस्कृत भाषा दी इक कहावत ऐ- "अपि ऋणं घृतं पिवेत्"- अर्थात् कर्जा चाढ़ियै बी चूरियां खाओ । दुनिया दा साहित्य फरोलो तां दोनें पक्खें दा समर्थन करने आली इन्नी समग्गरी मिलग जे आदमी दी अकल त्रशंकू आंहर दौनें दे अद्ध-मझाटे फसी दी रही जाग । दोनें चाल्ली दियें वहावतें कोला एह गल्ल साफ समझ च आई जन्दी ऐ जे मनुक्खी-जीवन दा उद्देश्य सच्ची खुशी, सच्चा सुख ते आनन्द पाना ऐ । मंजल इक्क गै पर एहदे पर पुज्जने आले एह दमें रस्ते बी भले न ! जे इक पूर्व पास्सै जन्दा सेही हुन्दा ऐ तां दूआ पच्छम पास्सै । ते फी बी मकसद दोनें दा इक्कै- अर्थात जीवनै च आनंद प्राप्त करना । एह ठीक ऐ जे दोनीं रस्ते पर चलियै जेहड़ा आनंद थ्होने दा साह-बसाह दित्ता जंदा ऐ ओ इक्कै चाल्ली दा नेई हुन्दा । दुनिया गी माया ते मिथ्या
[Page 390]
समझियै जे मनुख- "तृिशना अरु अभिमान रहित है हरिपद रमे उदासा।" तां उसी ब्रह्मानन्द मिलदा ऐ, जिसी चक्खियै मनै दी ओ हालत होई जन्दी ऐ जेहड़ी गुंगे माहनू दी गुड़ खाइयै होई जा। पर दूए आखदे न जे इ'थै संसार इक टकोहदी सच्चाई ऐ- एह्दे थमां अग्गें-पिच्छें सब न्हेरा-मन्हेरा ऐ। जे प्रतक्ख जीवनै दियें खुशियें गी झुठा मन्नियै ते उ'नेंगी छोड़ियै मुक्ति ते निर्वाण दे ख्याली सुखें पिच्छें नस्सना इ'यां गै जि 'यां कोई असली चीजा गी छोड़ियै ओदे छौरे-परच्छामें पिच्छें नसदा फिरै।
इक गल्ल इ'नें दोनें बरोधी पक्खें च दिक्खने-जोग ऐ। ओ एह जे दोनें जीवन च 'आनन्द' गी गै प्रधानता दिती गेई ऐ। एह्दे थमां इन्नी गल्ल ते स्पष्ट होई जन्दी ऐ जे मनुक्खी जीवनै च आनन्द-प्राप्ति बड़ी प्रधान भावना ऐ। एह् गल्ल बी बड़ी टकोहदी ऐ जे इ'नें दोनें रसतें पर चलने आलें लेई छड़ा 'अपना-आप' ते 'अपने-आपै' दा आनन्द इ'नें दें गल्लें दी प्रधानता मन्नी गेई ऐ। दोनें चा कुसै रस्ते पर बी चलो, तुसेंगी इस गल्लै दी चिंता करने दी लोड़ नेईं जे तुस जि'नें लोकें च रौंहदे ओ, जिस धरती पर बसदे ओ, उ'नें लोकें ते उस धरती पर के बीतै करदी ऐ ? संसार गी माया समझने दा मतलब बी इ'थै जे अपने सवाए बाकी सारे नाते-सरबन्ध, मित्तर-बैरी, जानु-पछानु अपने-पराए सब झूठे न, नज़री दा धोखा न। इसकरी भगती दी उस पगडंडी पर बी कल्ले गै चलने दी चर्चा ऐ। ते खाओ, पियो, मौज करो जां, 'पियो भंगां, सबो बागें, जीन घरै आले अपने भागें', जां पही लोक गीतै दे मुजब- "खाई लैना, लाई लैना, करी लैनी मनै दी ओ मौज जिन्दे!" आले रसतै बी कल्लै गै चलने दी छुट्टी ऐ। असलै च इ'थै 'इक्कलापन' इ'नें दोनें चाल्ली दे आनन्दें दा असली मुल्ल बी द्सदा ऐ। इ'न्दा पोल बी खोलदा ऐ।
माहनू समाजी जीव ऐ। समाजै थमां खिंडियै ओ इक दिन बी सुक्खै दा साह नेईं लेई सकदा। मनुक्खी जीवनै दा हजारें ब'रें दा इतहास इस गल्लै दा गुआही ऐ जे मनुक्खें, इस धरती पर, जंगली जीवनै चा निकलियै अज्जै दे इस सभ्य-सजीले जीवनै तगर पुज्जने लेई म्हेसां रलियै उद्दम कीते, रलियै खतरें दा सामना कीता, इक-दूए कन्नै सहयोग करियै गै सभ्यता ते संस्कृति दे एह रंग-बरंगे सुच्चे बरदान प्राप्त कीते। अस इक खिन बी इस गल्लै दी कल्पना नेईं करी सकदे जे- "समाज जा धाड़ै, ते असें उ'थै करना ऐ जेहदे कन्नै असेंगी नन्द थोग।" इक खिन अपने पासै दिक्खो ते बचार करो जे जिस कमरे च तुस बैठे दे ओ उसी इस चाल्ली दा बनाने लेई किन्ने लोकें दी मैहनत लग्गी होग। इक-इक चीज़ै दी परख-पड़ताल करोगे तां सेही होग जे सैकड़ें-हजारें लोकें दी मैहनतू दा गै एह नतीजा ऐ। अस कल्ले अपनें लेई के-के बनाई सकने आं? एह कुरसियां, मेज, गद्दे-गदेले, दरी-कलीन, बिजली-रेडियो, कापियां-किताबां, कलमां-पिंसलां, कपड़े-टल्ले, तसवीरां, पाएदान, सिरकी, परदे, कमरे च होए दा रंग-रोगन, कलंडर, टैलीफून ते निक्कियां-मुट्टियां होर हजारां चीजां! आदमी इक्कला अपने आस्तै एह सब चीजां कि'यां बनाई सकदा ऐ ? साढ़ा जीवन दूए दी मैहनत बगैर, दूए दे सहजोगै बगैर मुडियै नंग-मुनंगा ते जंगली नेईं होई जाग? अस जे किश ऐं, ओ इस्सै समाजी जीवनै करी आं। पही इस जीवनै दियें देनदारियें गी नजर-अन्दाज करियै इक्कलसोख कि'यां होई सकने आं? इसी 'माया' आखियै एह्दे कोला छिंडै कि 'यां होई सकने आं ? 'गरज चाढ़ियै चुरियां खाने दी गल्ल कि 'यां सोची सकने आं?'
[Page 391]
इस्सै करी दुनिया दे सयाने-समझदार लोकें मनुक्ख-जीवनै च 'आनन्द' दी लालसा गी महत्त्वपूर्ण मन्ने दे होई बी उसी धर्म दे कन्ने-कन्ने चलने जोग मन्नेआ ऐ। उ'नें जिस बेल्लै जीवन दे त्रै उद्देश्य मन्ने हे उस बेल्लै उ'नें एह गल्ल समझने ते अपनाने दी सलाह दित्ती ही जे 'आनन्द' गी प्राप्त करने लेई जतन जरूर करो पर, धर्म गी कन्ने-कन्ने रखिय्यै। इस गल्ला गी समझियै जे असेंगी उ'थै 'आनन्द' भोगने दा अधिकार ऐ जेहड़ा धर्म दा बरोधी नेईं होऐ।
धर्मै दा रूप-सरूपै दी चरचा अस पिछै करी आए आं। साढ़े शास्त्रें बी इस सुआलै दा बड़ा स्पष्ट जवाब दित्ता ऐ जे- स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।" अर्थात् धर्म स'बनें दा अपना-अपना हुन्दा ऐ। दूएं दे धर्मै च दखल देना पाप ऐ। पढ़ाने आले अध्यापके दा अपना धर्म ऐ, पिता दा अपना, गाहकै दा अपना धर्म ऐ, हट्टी आले दा अपना। सब अपने-अपने धर्मै पर चलन तां कोई लड़ाई नेईं पौंदी, कोई घमचोल नेईं पौंदा। धर्मै गी होर स्पष्ट करने आस्तै शास्त्रें च दित्ता दा ओदा एह लक्खन बी दिखणेजोग ऐ- "यतोऽभ्युदय-निश्रेयस सिद्धिःस धर्मः।" धर्म उ'नें कम्मै गी आखदे न जि'न्दे कन्ने साड्डी शरीरक, मानसक ते अध्यात्मक उन्नति होऐ। इ'थै जनेह कम्म उ'थै होई सकदे न जि'न्दे कन्ने अपने आले-दुआले दे लोकें दे बारै अपने कर्तब्ब पूरे करने दी पाबन्दी साढ़े पर औंदी ऐ। साढ़े समाजी जीवनै दे त्रै कर्तब्बै दे दो पहलू न। साढ़े कर्तब्ब ते अधिकार। साढ़े समाजी कर्तब्बें दा गै दूआ नां ऐ धर्म। ते साढ़े अधिकारें दा दूआ नां ऐ काम ते अर्थ। इत्थें आयै गल्ल स्पष्ट होई जन्दी ऐ। समाजी जीवन इस तरक्कड़ी आंगर ऐ। इक पासै न साढ़े कर्तब्ब ते दूए पासै न साढ़े अधिकार। एह तोल बराबर ते होना गै चाहिदा ऐ, की जे जि'यां बजारा बिना मुल्ल दित्ते कोई चीज बस्त लैना अपराध समझेया जाग, चोरी मिथेआ जाग। इस्सै चाल्ली जीवनै च अपने कर्तब्बें थमां मुनक्कर होइयै छड़ा- "खाओ, पिओ ते मौज करो" दा उद्देश्य चली नेईं सकदा। जेहड़े अपने जोरै कन्ने इस्सी चलांदे न, इतहास उ'नेंगी रावण, कंस, दुर्योधन ते नीरू आंहर म्हेशां अपराधी घोसत करदा आया ऐ। 'काम' अर्थात् जीवन च सुख-आनन्द पाना आदमी दे जीवनै दी मूल प्रेरणा ऐ। इस प्रेरणा गी ओदे थमां खुसी लैता जा तां ओ निर्जीव पुतला-जन होई जाग। ओदे सारे कम्म, सारे पुरषार्थ बेजान होई जांगन। इसकरी जीवनै च काम दी प्रधानता गी घटाया नेईं जाई सकदा, पर ओदे लेई मनुक्खै गी धर्म दी मरजादा दी कसौटी सामनै रक्खनी पौग। तां गै संसारै च इक व्यवस्था रौहग। तां गै संसारै च आपराजी पौने दा खतरा नेईं होग। ✧